alt

Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου με το οποίο δούλεψαν πρόσφατα και μοιράζονται μαζί μας τα μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενη, η συγγραφέας και μεταφράστρια Σοφία Διονυσοπούλου με αφορμή τη μετάφραση του μυθιστορήματος του Mathias Énard Πυξίδα, το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Στερέωμα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η πρόκληση που είδα στο κείμενο του Ενάρ, πέραν του ότι πρόκειται για αριστούργημα, ήταν μεταφυσικού χαρακτήρα. Πριν από χρόνια είχα μεταφράσει το Zone του ίδιου συγγραφέα για τις εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, οι οποίες έκλεισαν αφήνοντας ένα άλλο αριστούργημα στα σκοτάδια. Όταν λοιπόν ήρθε στα χέρια μου η Πυξίδα ήταν απολύτως φυσικό να θελήσω να πέσω με τα μούτρα στη δουλειά και να παρουσιάσω επιτέλους στο ελληνικό κοινό έναν πολύ σημαντικό συγγραφέα της εποχής μας.

Οι δυσκολίες που συναντάει κανείς μεταφράζοντας Ενάρ είναι κυρίως τέσσερις: ο μακροπερίοδος λόγος, τα πολλά γλωσσικά επίπεδα, τα ανεξάντλητα πραγματολογικά, και ο ρυθμός, κάτι που ο Ενάρ χειρίζεται εξίσου δεξιοτεχνικά.

Οι δυσκολίες που συναντάει κανείς μεταφράζοντας Ενάρ είναι κυρίως τέσσερις: ο μακροπερίοδος λόγος (χαρακτηριστικό και των δύο κειμένων, κυρίως όμως του Zone, που δεν είχε τελεία πουθενά, εκτός από το σημείο όπου ο ήρωας διάβαζε ένα βιβλίο), τα πολλά γλωσσικά επίπεδα, τα ανεξάντλητα πραγματολογικά, και ο ρυθμός, κάτι που ο Ενάρ χειρίζεται εξίσου δεξιοτεχνικά. Με τα τρία πρώτα κονταροχτυπήθηκα σαν ιππότης σε τουρνουά, με τα χρώματα του συγγραφέα και το δικό μου μεταφραστικό ήθος. Με το τέταρτο οφείλω να ομολογήσω ότι είμαι εξοικειωμένη, καθώς κι εγώ στα δικά μου βιβλία δίνω την πρωτοκαθεδρία στο ρυθμό. Συνεπώς άκουγα κάθε νότα του κειμένου, κάθε ανάσα του, τα σημεία όπου ήταν legato, presto, staccato ή οτιδήποτε άλλο. Άκουγα τα ανατολίτικα όργανα και τις συμφωνίες του Μάλερ, τους λιγότερο ή περισσότερο σημαντικούς μουσικούς, τους αδικοχαμένους ποιητές και της ανεπαίσθητες παραλλαγές της γραφής του.

Δεν χρησιμοποιώ ποτέ παλαιότερες μεταφράσεις είτε ασχολούμαι με σύγχρονους είτε με κλασικούς συγγραφείς. Δεν μου αρέσει καθόλου να μπλέκω με τις λέξεις των άλλων, όποιοι και αν είναι αυτοί.

Δεν χρησιμοποιώ ποτέ παλαιότερες μεταφράσεις είτε ασχολούμαι με σύγχρονους είτε με κλασικούς συγγραφείς. Δεν μου αρέσει καθόλου να μπλέκω με τις λέξεις των άλλων, όποιοι και αν είναι αυτοί. Σίγουρα δεν έχουν καμία θέση στο δικό μου σύστημα και το μόνο που θα καταφέρω θα είναι να καταλήξω στον αχταρμά. Επίσης, θεωρώ τη μετάφραση προσωπική μάχη. Ή μάχεσαι προσωπικά ή δεν μάχεσαι. Αν δεν μπορείς, καλύτερα να αποσυρθείς. Η μοναδική φορά που κοίταξα άλλη μετάφραση ήταν όταν έκανα το Παιχνίδια σφαγής του Ιονέσκο (και όχι Το παιχνίδι της σφαγής, όπως έχει περάσει στα ελληνικά) για την παράσταση του Περικλή Μουστάκη. Και τούτο το έκανα για να μη γράψω τυχαία ούτε μία φράση ίδια με της προϋπάρχουσας μετάφρασης, γιατί θα ήταν πολύ εύκολο να κατηγορηθώ για αντιγραφή.

Πιστεύω ότι υπάρχει μόνο καλή μετάφραση, μέτρια, αξιοπρεπής και κακή. Δεν πιστεύω στον άξονα καλής-πιστής μετάφρασης. Άλλοτε είσαι πιο πιστή, άλλοτε φεύγεις περισσότερο. Για μένα δεν πρέπει να προδίδεις το νόημα και το ρυθμό. Δίνω επίσης μεγάλη σημασία στις παρηχήσεις και προσέχω τις χασμωδίες. Σκέφτομαι πολλές φορές ότι δεν θα μου άρεσε καθόλου να μετέφραζε κάποιος ένα δικό μου έργο και σε σημεία όπου θα είχα τοποθετήσει σκληρούς ήχους να μου τους αντικαθιστούσε με l, k, και r μετατρέποντας μια μπόρα σε κελάρυσμα. Έτσι λοιπόν σέβομαι κι εγώ τα κείμενα των άλλων όταν τα πιάνω στα χέρια μου.

Όλοι έχουμε διαμορφωθεί από τα διαβάσματά μας. Τα διαβάσματα όμως δεν σταματούν. Και καμιά φορά εμφανίζονται εκλεκτικές συγγένειες από το πουθενά. Και μεταξύ συγγραφέων που, φαινομενικά, είναι αταίριαστοι.

Όχι, δεν ήρθα σε επαφή με τον Ενάρ, παρόλο που η γραφή του είναι η δυσκολότερη με την οποία έχω μέχρι τώρα καταπιαστεί. Έβαλα ένα στοίχημα με τον εαυτό μου: «Κι αν ήταν νεκρός τι θα έκανες;». Όταν μετέφραζα Μολιέρο (όπου φυσικά δεν θα χρησιμοποιούσα αλεξανδρινό στίχο αλλά ούτε και δεκαπεντασύλλαβο, που θυμίζει Διγενή Ακρίτα και μεγαλώνει πολύ τη διάρκεια της παράστασης), δεν απευθύνθηκα σ’ εκείνον για να μου δώσει τη λύση. Σκέφτηκα ότι θα χρησιμοποιούσα το σχήμα 11-13. Υπέθεσα ότι με το να χρησιμοποιήσω εναλλαγή ενδεκασύλλαβου και στίχου με δεκατρείς συλλαβές, θα χάριζα μια πιο σφιχτή διάρκεια παράστασης και μια ψευδαίσθηση αλεξανδρινού. Και λειτούργησε. Με άλλα λόγια, η μετάφραση είναι για μένα πρόκληση. Και, καθώς αποτελεί μέσο βιοπορισμού, αντλώ από εκείνη ό,τι με βοηθάει στο χαρακτήρα μου και στη δική μου δουλειά. Για παράδειγμα: όπως και η σκηνοθεσία, σε σπρώχνει διαρκώς να βρίσκεις λύσεις. Στο θέατρο δεν υπάρχει «δεν μπορώ», «δεν γίνεται» κ.λπ. Δοκιμάζεις. Κάνεις πίσω. Ξαναδοκιμάζεις. Επιλέγεις. Εκτελείς. Και καλείσαι επίσης σε όλη τη διαδικασία να παραμείνεις ψύχραιμη. Το ίδιο συμβαίνει και στη μετάφραση. Στο γράψιμο επίσης μπορείς πάντα να παίρνεις πράγματα και από τους συγχρόνους σου. Όλοι έχουμε διαμορφωθεί από τα διαβάσματά μας. Τα διαβάσματα όμως δεν σταματούν. Και καμιά φορά εμφανίζονται εκλεκτικές συγγένειες από το πουθενά. Και μεταξύ συγγραφέων που, φαινομενικά, είναι αταίριαστοι. Δεν θα γράψω ποτέ ωκεάνιο μυθιστόρημα, οι ρυθμοί του Ενάρ όμως χτυπούν στα μηνίγγια μου και, ποιος ξέρει, μπορεί κάποιο από τα μεταλόφωνα της Πυξίδας να κάνει ένα πέρασμα από ένα κείμενό μου.

Σε τι ρυθμό πιστεύω ότι χορεύει η «Πυξίδα»; Θα απαντούσα, χωρίς να το σκεφτώ καθόλου, μιας και ο ίδιος ο Ενάρ το υποδηλώνει με δύο λέξεις, που επανέρχονται σαν λάιτ μοτίβ στο μυθιστόρημα. Οι λέξεις είναι όπιο και αίμα. Οι δύο αυτές μορφές, που αλλάζουν όψεις καθώς επιδρούν διαφορετικά, ανάλογα τον τόπο, το χρόνο και την ιστορική περίοδο, εμποτίζουν το κείμενο, τη φαντασιακή και αληθινή Ανατολή και τα μουλιασμένα κάστρα της Ευρώπης. Όπιο και αίμα, βραδυκαρδία-ταχυκαρδία, σ’ ένα μυθιστόρημα υπνωτιστικό και, όσο και να ακουστεί παράδοξο, απολαυστικά λόγιο. 

altInfo
Η Σοφία Διονυσοπούλου γεννήθηκε στο Κάιρο. Σπούδασε στη Σορβόννη συγκριτική λογοτεχνία και στην Ελλάδα κλασικό τραγούδι και φωτογραφία. Έχει γράψει και εκδώσει πεζά και θεατρικά κείμενα. Από το 2000 ασχολείται με τη σκηνοθεσία και έχει ανεβάσει έξι παραστάσεις. Έχει μεταφράσει επίσης πολλούς συγγραφείς, μεταξύ των οποίων Henri Cartier - Bresson, Honoré de Balzac, Witold Gombrowicz, Jean Baptiste de Molière, Émile Zola, Giacomo Casanova, Simone de Beauvoir, Edmond Rostand.

alt

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Έλεγα σε προηγούμενο άρθρο μου ότι συμβαίνει κάμποσες φορές αναγνώστες μιας μετάφρασης να έχουν ενστάσεις για την απόδοση της μιας ή της άλλης λέξης. Όσοι διαμαρτύρονται μάλιστα συνήθως έχουν και μια τριβ...

Τι κάνει ο μεταφραστής

Τι κάνει ο μεταφραστής

Tου Κώστα Κουτσουρέλη

Συμβαίνει συχνά. Ο μεταφραστής που μένει πιστός στη μορφή του πρωτότυπου ποιήματος, που κρατάει λ.χ. το μέτρο ή την ομοιοκαταληξία του, να δέχεται κριτική (καλόπιστη συνήθως) ότι προδίδει το «νόημά» του. ...

Για τη μετάφραση

Για τη μετάφραση

Του Γιώργου Βέη

Ο Ezra Pound, ως γνωστόν, αρεσκόταν να μεταφράζει Κομφούκιο από το σινικό πρωτότυπο χωρίς να ομιλεί ή να γράφει τη γλώσσα των μανδαρίνων. Πρόκειται για δήθεν μετάφραση, παρανόηση, παράφραση ή επινόηση κειμένου;
...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Το φετινό πρόγραμμα, οι προοπτικές και τα σχέδια για το μέλλον

3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Το φετινό πρόγραμμα, οι προοπτικές και τα σχέδια για το μέλλον

Δόθηκε σήμερα (28/5) η Συνέντευξη Τύπου για το 3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων (26-30 Ιουνίου 2024). Σπουδαίοι Έλληνες και ξένοι συγγραφείς αναμένονται στην Κρήτη, ενώ το πρόγραμμα των εκδηλώσεων είναι πιο φιλόδοξο σε σχέση με τα προηγούμενα δύο χρόνια. Στην κεντρική εικόνα, εκδήλωση από το περσινό φεστιβάλ στα σκαλιά πί...

Έρχεται η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά

Έρχεται η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά

Η 36η έκθεση βιβλίου Πειραιά θα πραγματοποιηθεί από τις 14 μέχρι και τις 30 Ιουνίου στο Πασαλιμάνι.

Επιμέλεια: Book Press

Ακόμη μια χρονιά η έκθεση βιβλίου Πειραιά θα πραγματοποιηθεί σε ένα αγαπημένο σημείο συνάντησης των πειραιωτών, στο Πασαλιμάν...

 «Σ’ εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη (κριτική) – Το πανηγύρι της εξέγερσης των καταφρονεμένων

«Σ’ εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη (κριτική) – Το πανηγύρι της εξέγερσης των καταφρονεμένων

Για την παράσταση «Σ' εσάς που με ακούτε» της Λούλας Αναγνωστάκη που ανεβαίνει στο Αμφιθέατρο Σπύρου Ευαγγελάτου σε σκηνοθεσία Χρήστου Θεοδωρίδη. Κεντρική εικόνα: © Mike Rafail.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ