alt

Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου και μοιράζονται μαζί μας τα μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενος, ο συγγραφέας και μεταφραστής Δημήτρης Στεφανάκης, με αφορμή το μυθιστόρημα του Standhal «Το μοναστήρι της Πάρμας», το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν νομίζω πως υπάρχει μεταφραστής που ξέρει από μυθιστόρημα και θα μπορούσε να αντισταθεί στην πρόκληση να αναμετρηθεί με το Μοναστήρι της Πάρμας του Σταντάλ. Όλοι γνωρίζουμε ότι στις αρχές του δεκάτου ενάτου αιώνα τέθηκαν τα θεμέλια της ηγεμονίας του μυθιστορήματος, που ακόμα και σήμερα καλά κρατεί, παρά τις δυσοίωνες προβλέψεις των θεωρητικών της λογοτεχνίας. Ένας από τους «νομοθέτες» των μεγάλων αφηγήσεων είναι και ο Γάλλος συγγραφέας. Εύκολα αναγνωρίζει κανείς τις αντανακλάσεις του Σταντάλ στο επικό Πόλεμος και Ειρήνη του Τολστόι ή στο βιβλικό Γύρνα σπίτι Άγγελέ μου του Τόμας Γουλφ. Συγγραφείς σαν κι αυτόν στην πραγματικότητα βρίσκονται παντού, σε κάθε σελίδα της σύγχρονης μυθοπλασίας. Έτσι, μεταφράζοντας το magnum opus του, αισθάνεσαι ότι αγκαλιάζεις όλο το εύρος της. Κι είναι αλήθεια ότι χαρακτήρες όπως ο Φαμπρίτσιο ντελ Ντόγκο και η δούκισσα Σανσεβερίνα είναι αρχετυπικοί χαρακτήρες για οποιονδήποτε θα ήθελε να συνθέσει ένα παρόμοιο μεγάλο κόσμο. Επίσης δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι αν το μυθιστόρημα κέρδισε κατά κράτος την υπό χεγκελιανή έννοια Ιστορία, το οφείλει κυρίως στο ρεαλιστικό του όραμα για τον κόσμο που αποδείχτηκε πολύ πιο ανθεκτικό από κάθε επανάσταση.

Ταυτόχρονα σε περιπτώσεις όπως ο Σταντάλ, ο Μπαλζάκ ή ο Ντοστογιέφσκι έχεις συνεχώς την αίσθηση πως πρόκειται για προχειρογράφους, οι οποίοι δίνουν μεγαλύτερη σημασία στους χαρακτήρες και στην πλοκή από όσο στο γλωσσικό ύφος. Αυτό συνεπάγεται πρόσθετες δυσκολίες για τον μεταφραστή ο οποίος καλείται συχνά να εξομαλύνει τα κακοτράχαλα σημεία μιας ιδιοφυΐας που δεν ενδιαφέρεται για την γραμματική και συντακτική αρτιότητα.

Σε ένα μυθιστόρημα του 19ου αιώνα βρίσκεσαι αντιμέτωπος με τη λεγόμενη καρτεσιανή γλώσσα των μυθιστοριογράφων, που αποδίδει τις ρεαλιστικές προθέσεις τους χωρίς τους συνειρμούς και τις μεταφορές της σύγχρονης λογοτεχνίας. Ταυτόχρονα σε περιπτώσεις όπως ο Σταντάλ, ο Μπαλζάκ ή ο Ντοστογιέφσκι έχεις συνεχώς την αίσθηση πως πρόκειται για προχειρογράφους, οι οποίοι δίνουν μεγαλύτερη σημασία στους χαρακτήρες και στην πλοκή από όσο στο γλωσσικό ύφος. Αυτό συνεπάγεται πρόσθετες δυσκολίες για τον μεταφραστή ο οποίος καλείται συχνά να εξομαλύνει τα κακοτράχαλα σημεία μιας ιδιοφυΐας που δεν ενδιαφέρεται για την γραμματική και συντακτική αρτιότητα. Ο Καμύ ισχυριζόταν, και με το δίκιο του, πως ο Μπαλζάκ κάνει λάθη, χωρίς αυτό να στερεί τίποτα από το μεγαλείο του. Το ίδιο ισχύει και για τον Σταντάλ, νομίζω. Υπάρχουν επίσης διάσπαρτα πραγματολογικά παροράματα που η παρούσα έκδοση προσπάθησε να αποκαταστήσει βασιζόμενη κυρίως στη φιλολογική επιμέλεια διαδοχικών εκδόσεων στο πρωτότυπο. Είναι γνωστό ότι τα αριστουργήματα του δεκάτου ενάτου αιώνα παρέμεναν αφρόντιστα και ανοχύρωτα στο τυχαίο λάθος, που εύκολα παρεισφρέει σε ένα μυθιστόρημα. Διάσημο παράδειγμα τα δύο ηλιοβασιλέματα την ίδια μέρα σε έργο του Ντοστογιέφσκι. Στο Μοναστήρι της Πάρμας έχουν επισημανθεί σημεία όπου ο Σταντάλ σφάλλει, συχνά παιδαριωδώς. Ωστόσο οι μικρές αυτές αδυναμίες περισσότερο προσθέτουν παρά αφαιρούν από τη λάμψη του έργου.

Το Μοναστήρι της Πάρμας οι περισσότεροι το έχουν διαβάσει στα Ελληνικά σε μετάφραση Γιάννη Μπεράτη. Μέλος της γενιάς του τριάντα, ο Μπεράτης προσαρμόζει τις μεταφραστικές του επιλογές στα γλωσσικά ήθη της εποχής. Σε κάθε περίπτωση διαβάζει κανείς μια πιστή απόδοση στα καθ’ ημάς, που δίνει λύσεις σε πολλά «γκρίζα σημεία». Η φυσιολογική οξείδωση που υπέστη η μετάφρασή του με την πάροδο του χρόνου, ωστόσο, δεν βοηθά τον σύγχρονο μεταφραστή ο οποίος επιχειρεί από την γλωσσική σκοπιά του σήμερα να προσεγγίσει το μεγαλειώδες αυτό μυθιστόρημα.

Σε κάθε περίπτωση θεωρώ ότι είναι όχι μόνο το σημαντικότερο έργο του αλλά ταυτόχρονα το μείζον γαλλικό μυθιστόρημα του δεκάτου ενάτου αιώνα. Η αριστουργηματική περιγραφή της μάχης του Βατερλώ που ανοίγει ουσιαστικά την αυλαία της δράσης στο μυθιστόρημα υπήρξε το υπόδειγμα για τον Λέοντα Τολστόι προκειμένου εκείνος να αφηγηθεί τη ναπολεόντεια απειλή στο «Πόλεμος και Ειρήνη».

Το Μοναστήρι της Πάρμας υπήρξε ένα από τα αγαπημένα εφηβικά μου αναγνώσματα. Η ευκαιρία να επιστρέψω στην νεανική εκείνη έκσταση ήταν για μένα το ισχυρότερο κίνητρο για να αναλάβω το εν λόγω εγχείρημα. Άλλωστε το μυθιστόρημα του Σταντάλ δεν διέψευσε εκείνη την πρώτη αίσθηση όσες φορές το ξαναδιάβασα από τότε. Σε κάθε περίπτωση θεωρώ ότι είναι όχι μόνο το σημαντικότερο έργο του αλλά ταυτόχρονα το μείζον γαλλικό μυθιστόρημα του δεκάτου ενάτου αιώνα. Η αριστουργηματική περιγραφή της μάχης του Βατερλώ που ανοίγει ουσιαστικά την αυλαία της δράσης στο μυθιστόρημα υπήρξε το υπόδειγμα για τον Λέοντα Τολστόι προκειμένου εκείνος να αφηγηθεί τη ναπολεόντεια απειλή στο «Πόλεμος και Ειρήνη». Οι δύο συγγραφείς εκκινούν από διαμετρικά αντίθετη αφηγηματική στο ζήτημα της μυθιστορηματικής συνθήκης που λέγεται Μέγας Ναπολέων, στο τέλος όμως καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα: Οι ιστορικές προσωπικότητες είναι όργανα μιας μοίρας που χρησιμοποιεί ως πρόφαση την Ιστορία.

Υπάρχει ένα πανοραμικό στοιχείο στη διήγηση του Σταντάλ, που σε ορισμένες περιπτώσεις δίνει την αίσθηση του αταξινόμητου χάους. Η πρόθεση των μεγάλων Γάλλων δασκάλων να δημιουργήσουν μυθιστορήματα-τοιχογραφίες προκαλεί ενίοτε αναγνωστική σύγχυση. Θα πρέπει κανείς να αναζητά σταθερά τους αρμούς της ιστορίας κάτω από την πυκνή ύφανση προσώπων και επεισοδίων και κυρίως να θεάται από απόσταση το πολυπρόσωπο ψηφιδωτό τέτοιων μυθιστορημάτων. Ένα είναι σίγουρο: Συγγραφείς όπως ο Σταντάλ, ο Μπαλζάκ, ο Ντίκενς ή ο Ντοστογιέφσκι δεν ξαναβγαίνουν. Οι κόσμοι τους και οι χαρακτήρες τους είναι τα αρχέτυπα πάνω στα οποία οικοδομούν οι επόμενες γενιές παραμυθάδων τις δικές τους ιστορίες. Είναι εύκολο να επαναστατεί κανείς σήμερα και να αντιδρά ενάντια στην τυραννία του κλασικού δοκιμάζοντας καινούργιες αφηγηματικές τεχνικές. Θα ήταν αδύνατο να γίνει αυτό αν δεν προϋπήρχε το κλασικό με όσες αδυναμίες κι αν του καταλογίζουμε.

Η μίξη αφήγησης και στοχασμού στο γαλλικό μυθιστόρημα καθιστούν το κείμενο εξαιρετικά πυκνό κατά σημεία. Αποστολή του μεταφραστή δεν είναι μόνο να αφουγκραστεί το γλωσσικό αλλά και το φιλοσοφικό ύφος του συγγραφέα, καθώς το νοηματικό άθροισμα των προτάσεων υπερβαίνει συχνά το λεκτικό σύνολο.

Αν θα έπρεπε να προκρίνουμε μια εθνική γλώσσα ως γλώσσα του μυθιστορήματος, με την έννοια ότι διαμόρφωσε όσο καμιά άλλη τον χαρακτήρα του, αυτή δεν θα μπορούσε να είναι παρά η γαλλική. Όταν όμως κάποιος καλείται να αναμετρηθεί με αυτή τη γλώσσα σε μεταφραστικό επίπεδο, ανακαλύπτει ότι οι δυσκολίες δεν ελλοχεύουν μόνο στο συντακτικό των λέξεων αλλά και σε εκείνο των ιδεών. Η μίξη αφήγησης και στοχασμού στο γαλλικό μυθιστόρημα καθιστούν το κείμενο εξαιρετικά πυκνό κατά σημεία. Αποστολή του μεταφραστή δεν είναι μόνο να αφουγκραστεί το γλωσσικό αλλά και το φιλοσοφικό ύφος του συγγραφέα, καθώς το νοηματικό άθροισμα των προτάσεων υπερβαίνει συχνά το λεκτικό σύνολο.

Οι βιογραφίες του Σταντάλ θα μπορούσαν ίσως να αναπληρώσουν το κενό της απουσίας του, υπό τον όρο βέβαια ότι δεν αποτελούν σε μεγάλο βαθμό επινοήσεις των βιογράφων του. Δυστυχώς δεν έχουμε απέναντί μας τον Σταντάλ να μας καθοδηγεί γλωσσικά, τον ξαναβρίσκουμε όμως ολοζώντανο μέσα στις λέξεις. Αυτός που είπε ότι το συντακτικό ενός συγγραφέα δηλώνει πολλά για τον χαρακτήρα του, γνώριζε καλά τα μυστικά των λέξεων. 

altInfo
Ο Δημήτρης Στεφανάκης γεννήθηκε το 1961. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας. Το μυθιστόρημά του Μέρες Αλεξάνδρειας (2007) μεταφράστηκε στα γαλλικά, τιμήθηκε με το Διεθνές Βραβείο Καβάφη και με το Prix Mediterranee Etranger 2011 και στη συνέχεια μεταφράστηκε στα ισπανικά και στα αραβικά. Έχει μεταφράσει έργα των Saul Bellow, E.M. Forster, Prosper Mérimée, Margaret Atwood, Truman Capote, Henry James, Francis Scott Fitzgerald. Το τελευταίο του μυθιστόρημα Ευτυχισμένες οικογένειες κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο όπου και διευθύνει σειρά κλασικής λογοτεχνίας. 

alt


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Έλεγα σε προηγούμενο άρθρο μου ότι συμβαίνει κάμποσες φορές αναγνώστες μιας μετάφρασης να έχουν ενστάσεις για την απόδοση της μιας ή της άλλης λέξης. Όσοι διαμαρτύρονται μάλιστα συνήθως έχουν και μια τριβ...

Τι κάνει ο μεταφραστής

Τι κάνει ο μεταφραστής

Tου Κώστα Κουτσουρέλη

Συμβαίνει συχνά. Ο μεταφραστής που μένει πιστός στη μορφή του πρωτότυπου ποιήματος, που κρατάει λ.χ. το μέτρο ή την ομοιοκαταληξία του, να δέχεται κριτική (καλόπιστη συνήθως) ότι προδίδει το «νόημά» του. ...

Για τη μετάφραση

Για τη μετάφραση

Του Γιώργου Βέη

Ο Ezra Pound, ως γνωστόν, αρεσκόταν να μεταφράζει Κομφούκιο από το σινικό πρωτότυπο χωρίς να ομιλεί ή να γράφει τη γλώσσα των μανδαρίνων. Πρόκειται για δήθεν μετάφραση, παρανόηση, παράφραση ή επινόηση κειμένου;
...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Διεθνές Συνέδριο: «Η διαχρονία του Παπαδιαµάντη»

Διεθνές Συνέδριο: «Η διαχρονία του Παπαδιαµάντη»

Η Εταιρεία Παπαδιαµαντικών Σπουδών αποφάσισε να οργανώσει το Δ΄ Διεθνές Συνέδριο για τον Αλέξανδρο Παπαδιαµάντη (1851-1911) και το έργο του, ακολουθώντας την ανά δεκαετία διεξαγωγή του, µε αφετηρία το 1991. Το συνέδριο θα γίνει στις 23-25 Σεπτεμβρίου (Σκιάθος, διαδικτυακά) και 15-16 Οκτωβρίου στην Εθνική Βιβλιοθήκη ...

Διεθνές Συνέδριο Αρχαίου Δράματος: «Η έννοια του ηθικού χρέους στο Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο»

Διεθνές Συνέδριο Αρχαίου Δράματος: «Η έννοια του ηθικού χρέους στο Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο»

Μια συνεργασία του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού με το Εθνικό Θέατρο, στις 23, 24, 25 Σεπτεμβρίου στο κτίριο Τσίλλερ (αίθουσα εκδηλώσεων).

Επιμέλεια: Book Press

Δελτίο Τύπου, 20/9/2021

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού και το Εθνικό Θέατρο στο πλαίσ...

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό σύντομα στα ελληνικά από το Μεταίχμιο

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό σύντομα στα ελληνικά από το Μεταίχμιο

Ένα συνταρακτικό βιβλίο για το δικαίωμα της κάθε γυναίκας να ορίζει το σώμα της, στο οποίο βασίζεται η ταινία που έκανε πάταγο στο Φεστιβάλ Βενετίας και τιμήθηκε με τον Χρυσό Λέοντα. Έρχεται τον Ιανουάριο του 2022 από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 32 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ