alt

Η επινόηση της «φυσικής επιλογής» ως μηχανισμού της εξέλιξης των ειδών από τον Δαρβίνο αναδιατάσσει τη θέση του ανθρώπου στον κόσμο.

Του Δημήτρη Μαρίτσα

Πιθανόν κανένα άλλο βιβλίο στον κόσμο δε συνέβαλε τόσο πολύ στην κατανόηση του ανθρώπινου είδους όσο «Η καταγωγή των Ειδών» του Κάρολου Δαρβίνου. Πολυδιαβασμένο όσο λίγα, αναγνωρίστηκε, από την πρώτη ημέρα της έκδοσης του –24 Νοεμβρίου1859– ως μια ξεχωριστή συνεισφορά στο χώρο της επιστήμης, με μεγάλο εύρος θεμάτων, σε βάθος αντίληψη των γεγονότων και με άφθονα τεκμήρια που στοιχειοθετούσαν τις προτάσεις του.

Συγχρόνως δέχθηκε σφοδρή κριτική, διότι πρότεινε πως τα έμβια όντα δεν πρέπει να θεωρούνται ως κατασκευασμένα δημιουργήματα ενός θεϊκού σχεδιασμού, αλλά ως προϊόντα μιας εξ ολόκληρου φυσικής διεργασίας. Η επιλογή ανάμεσα σε πίθηκους ή αγγέλους, τον Δαρβίνο ή τη Βίβλο αναδείχθηκε ξαφνικά σε φλέγον ζήτημα για τους βικτωριανούς που πάσχιζαν να ευθυγραμμίσουν τις βαθιά ριζωμένες θρησκευτικές πεποιθήσεις τους με τις νέες ανησυχητικές ιδέες περί εξέλιξης.

Στην πραγματικότητα, δεν επρόκειτο απλώς για ζήτημα διαφωνίας γύρω από την κυριολεκτική ερμηνεία της Βίβλου. Όπως εξηγεί η Janet Brown στο εξαιρετικό βιβλίο της «Δαρβίνος», ακόμη και τότε μόνο λίγοι άνθρωποι πίστευαν ότι ο Κήπος της Εδέμ υπήρξε πραγματικά. Οι πιο πολλοί προσλάμβαναν την εικόνα του Θεού ως ενός παντεπόπτη φρουρού που ρυθμίζει τα πάντα ώστε να λειτουργούν αποτελεσματικά. Ο σπουδαιότερος εκφραστής αυτής της αντίληψης ήταν ο αρχιδιάκονος William Paley ο οποίος θεωρούσε ότι η προσαρμογή των έμβιων όντων στο περιβάλλον είναι τέλεια, αποδεικνύοντας την ύπαρξη του Θεού. «Πώς θα μπορούσε να προκύψει ένας τόσο τέλειος σχεδιασμός», έλεγε ο Paley, «αν όχι  από τα προσεκτικά χέρια ενός σχεδιαστή»; Αν βρίσκαμε  τυχαία ένα καλοκουρδισμένο ρολόι, δεν θα ήταν απολύτως δικαιολογημένο να σκεφτούμε ότι κατασκευάστηκε από έναν επιδέξιο τεχνίτη σύμφωνα με κάποιο σχέδιο;

Το ράμφος των σπίνων διαφέρει από νησί σε νησί. Γιατί;

Εκτός από τη νομιμοποίηση που προσέφερε στον προτεσταντισμό, το επιχείρημα του θεϊκού σχεδιασμού ενίσχυε κάθε ιδέα περί ακλόνητης ιεραρχίας, κοινωνικής και πολιτικής. Στις αρχές του 19ου αιώνα η Αγγλία πλησίασε στα πρόθυρα της επανάστασης όσο ποτέ άλλοτε: οι νωπές ακόμη μνήμες από τους Ναπολεόντειους Πόλεμους, οι συγκρούσεις των γαιοκτημόνων με τους βιομηχάνους, των εργατών με τα αφεντικά, και της επαρχίας με τη μητρόπολη φόβιζαν βαθιά το πολιτικό κατεστημένο της εποχής. Υπήρχε μια ευρέως διαδεδομένη ανησυχία γύρω από την διάδοση ιδεών που απειλούσαν την καθεστηκυία τάξη. Πρώτη θέση ανάμεσα σε αυτές κατείχαν οι ιδέες περί  οποιασδήποτε μορφής εξέλιξης.

altΤην επιχειρηματολογία του Paley για τα θαύματα της φύσης συμμεριζόταν στα νεανικά του χρόνια και ο ίδιος ο Δαρβίνος. Συνέβησαν όμως τρία γεγονότα που άλλαξαν άρδην τη θέαση του για τον κόσμο. Το πρώτο από αυτά είναι το περίφημο ταξίδι με το υδρογραφικό πλοίο Beagle στα πέρατα της Γης. Τις εντυπώσεις του κατέγραψε στο «Ταξιδεύοντας με το Μπίγκλ». Λίγοι νέοι άντρες είχαν ποτέ μια ευκαιρία να δουν τον κόσμο στην ολότητά του. Ακόμη λιγότεροι, επισημαίνει στο «Δαρβίνος» ο Mark Ridley από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, διέθεταν την ικανότητα του νεαρού, τότε, φυσιοδίφη να παρατηρεί και να θέτει ερωτήσεις. Στα νησιά Γκαλάπαγκος, για παράδειγμα, το ράμφος των σπίνων άλλαζε από νησί σε νησί. Για ποιο λόγο, αναρωτιόταν, ο Θεός μπήκε στον κόπο να προικίσει αυτό το είδος με ανεπαίσθητες διάφορες μεταξύ των ατόμων του;

Βρήκε μια πρώτη απάντηση διαβάζοντας στη διάρκεια του ταξιδιού τις «Αρχές Γεωλογίας» του Charles Lyell. Ο επιστήμονας αυτός θεωρούσε πως οι παραμικρές μεταβολές στις καιρικές συνθήκες, το λιώσιμο των πάγων ή οι σεισμοί, οδηγούσαν με την πάροδο του χρόνου σε δραματικές μεταμορφώσεις στην επιφάνεια της γης.  Δεν λέμε ότι μια σταγόνα μπορεί να τρυπήσει ένα βράχο, όχι με τη δύναμή της, αλλά με την υπομονή και την επιμονή της; Ο Δαρβίνος σκέφτηκε πως με αυτή την ιδέα  μπορούσε να εξηγήσει την εξέλιξη των έμβιων όντων. Μήπως τελικά όλα αυτά τα είδη των σπίνων είναι αποτέλεσμα της προσαρμογής, με την πάροδο του χρόνου, ενός αρχικού είδους στις ιδιαιτερότητες του περιβάλλοντος του κάθε νησιού;

Η φυσική επιλογή

Εκείνο που του έλειπε ήταν ένας μηχανισμός, μια «θεωρία ως γνώμονας», που θα εξηγούσε την εξελικτική διαδικασία. 

Εκείνο που του έλειπε ήταν ένας μηχανισμός, μια «θεωρία ως γνώμονας», που θα εξηγούσε την εξελικτική διαδικασία. Θα τη βρει μερικά χρόνια αργότερα διαβάζοντας τον Malthus, ειδήμονα στην πληθυσμιακή ανάπτυξη. Σχεδόν παραφράζοντάς τον θα υποστηρίξει ότι στη φύση γεννιέται υπερβολικός αριθμός ατόμων. Μαίνεται πόλεμος, ένας αγώνας για την ύπαρξη. Δεδομένου ότι κανένας σπίνος, καμία αγελάδα και κανένα λιοντάρι δεν είναι πανομοιότυπο με κάποιο άλλο, η φύση «επιλέγει» τα άτομα με εκείνα τα χαρακτηριστικά που προσαρμόζονται καλύτερα στο περιβάλλον ώστε να εξασφαλιστεί η επιβίωση τους. Αυτοί οι επιζώντες αποκτούν κατά κανόνα απόγονους οι οποίοι και κληρονομούν αυτά τα χαρακτηριστικά. Αν αυτή η ενέργεια επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά, τότε με την πάροδο του χρόνου η τάση για προσαρμογή στο περιβάλλον είναι δυνατόν να καταλήξει σε εντελώς νέα ζώα και φυτά.

Αυτό το μηχανισμό ο Δαρβίνος τον ονόμασε φυσική επιλογή. Η δύναμη της δεν είναι ακαριαία αλλά συσσωρευτική επειδή λειτουργεί με το πέρασμα του χρόνου. Και μάλιστα χωρίς δεδομένη κατεύθυνση ή σκοπό. Η έννοια της προόδου είναι άγνωστη στη φύση. Καμία εσωτερική προσπάθεια ή θεϊκή δύναμη δεν είναι σε  θέση να στρέψει τις προσαρμοστικές αλλαγές σε συγκεκριμένες κατευθύνσεις. Οι οργανισμοί μεταβάλλονται απλώς τυχαία. Ένας καλά προσαρμοσμένος οργανισμός μπορεί να είναι απλούστατος. Το έντομο είναι τόσο θαυμαστά προσαρμοσμένο όσο και ο άνθρωπος.

Μολονότι κατέληξε σταδιακά να αμφισβητεί τη Βίβλο ως έγκυρη καταγραφή γεγονότων ο Δαρβίνος δεν είχε ποτέ την πρόθεση να αποκηρύξει τη πίστη του εν μέρει λόγω της υψηλής εκτίμησης που έτρεφε για τα θαύματα της φύσης.  Επιπλέον, μολονότι  εξηγούσε πως όλοι οι οργανισμοί εξελίχθηκαν από μια πρωτογενή μορφή δεν ήταν σε θέση να εξηγήσει πώς δημιουργήθηκε αυτή η πρώτη μορφή ζωής. Είναι ασφαλέστερο να τον θεωρήσουμε αγνωστικιστή, παρά άθεο.

Για το ευρύ κοινό όμως ο Δαρβίνος είχε «σκοτώσει» την ιδέα του Θεού. Άραγε, εφόσον οι άνθρωποι δεν ήταν πλέον υπόλογοι στο Δημιουργό τους, ήταν ελεύθεροι να κάνουν ότι θέλουν, χωρίς κανέναν απολύτως ηθικό περιορισμό; Ποιος είναι ο σκοπός του κόσμου μας αν δεν υπάρχει αρετή; Πολλά από αυτά τα ερωτήματα είναι άκρως επίμαχα ακόμη και σήμερα. Η συγγραφή και η επικριτική υποδοχή της «Καταγωγής» δεν εξοβελίστηκαν ποτέ σε κάποιο κλειστό επιστημονικό σύμπαν. Η ιστορία της είναι, από ορισμένες απόψεις, η ιστορία του σύγχρονου κόσμου.

Δημήτρης Μαρίτσας


katagogi_eidon

Η καταγωγή των ειδών
Κάρολος Δαρβίνος
Μτφρ. Ανδρέας Πάγκαλος
Γκοβόστης 2007
ΣΕΛ. 525, ΤΙΜΗ €22,00

alt

 

 

 

 

katagogi_anthropou

Η καταγωγή του ανθρώπου
Κάρολος Δαρβίνος
ΜΤΦΡ. ΒΑΣΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
Γκοβόστης 2006
ΣΕΛ. 431, ΤΙΜΗ €18,00

alt

 

   

 

 

taksidevontasΤαξιδεύοντας με το Μπίγκλ
Κάρολος Δαρβίνος
Μτφρ. Θάνος Σακκέτας
Στοχαστής 1998
ΣΕΛ. 319, ΤΙΜΗ €17,00

  alt

aftoviografiaAυτοβιογραφία
Κάρολος Δαρβίνος
Μτφρ. Κατερίνα Χαλμούκου
Γκοβόστης 2007
ΣΕΛ. 171, ΤΙΜΗ €10,00

 alt

katagogi_ton_eidonΔαρβίνος. Η καταγωγή των ειδών
Janet Brown
Μτφρ. Άσπα Γκολέμη
Ελληνικά Γράμματα 2007
ΣΕΛ.218, ΤΙΜΗ €16,40

 alt

 

ridley_Δαρβίνος
Mark Ridley
Μτφρ. Δημήτρης Καγιαλάρης
Πατάκης 2007
ΣΕΛ.168, ΤΙΜΗ €10,50

 alt

 

 

 ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΚΑΡΟΛΟΥ ΔΑΡΒΙΝΟΥ 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ο ιερωμένος του διαβόλου

Ο ιερωμένος του διαβόλου

Ο Δαρβινισμός αμφισβητείται μόνο εκτός επιστημονικής κοινότητας.

Του Σωτήρη Βανδώρου

Ας το ξεκαθαρίσουμε μια κι έξω. Στους κόλπους της ακαδημαϊκής κοινότητας καμία περί τον Δαρβίνο διαμάχη δε λαμβά...

Η ιστορία του Δαρβινισμού

Η ιστορία του Δαρβινισμού

Δαρβινισμός και η ιστορία του ως τις μέρες μας
Κώστας Β. Κρίμπας
ΩΚΕΑΝΙΔΑ 2009
ΣΕΛ. 936

Σύντομα θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Ωκεανίδα το έργο ζωής του ομότιμου καθηγητή και ακαδημαϊκού Κώστα Β. Κριμπά. Σε αυτό τον τόμο...




Ο πόλεμος της αίθουσας

Ο πόλεμος της αίθουσας

Ένας αόρατος πόλεμος μαίνεται στη σχολική αίθουσα

 Εκπαιδευτικοί παλεύουν καθημερινά με τα προβλήματα που δημιουργεί η αδράνεια του πολιτικού συστήματος. Του Παν...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Βίος και Πολιτεία»: Ο συγγραφέας και μεταφραστής Κώστας Καλτσάς, ζωντανά από το «υπόγειο»

«Βίος και Πολιτεία»: Ο συγγραφέας και μεταφραστής Κώστας Καλτσάς, ζωντανά από το «υπόγειο»

Στο 35ο επεισόδιο της σειράς συζητήσεων στο Βιβλιοπωλείο της Πολιτείας με ανθρώπους από το χώρο του βιβλίου και της σκέψης, o Κώστας Κατσουλάρης θα συνομιλήσει με τον συγγραφέα και μεταφραστή Κώστα Καλτσά, με αφορμή την έκδοση του μυθιστορήματός του «Νικήτρια σκόνη» (εκδ. Ψυχογιός). Η συζήτηση θα μεταδοθεί ζωντανά, ...

«Τι συμβαίνει με τα ψυχεδελικά; Ταξίδια και δράκοι, μύθοι και αλήθειες» – συζητήσεις στη Στέγη χωρίς λογοκρισία

«Τι συμβαίνει με τα ψυχεδελικά; Ταξίδια και δράκοι, μύθοι και αλήθειες» – συζητήσεις στη Στέγη χωρίς λογοκρισία

Συζητήσεις για την ελληνική κοινωνία, χωρίς λογοκρισία: Στις 25 Απριλίου στη Μικρή Σκηνή της Στέγης συζήτηση για LSD / Ψυχεδέλεια / Μανιτάρια / Θεραπεία / Ψυχική Υγεία / Microdosing.

Επιμέλεια: Book Press

Το Society Uncensored της Στέγης του Ιδρύματος ...

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα του Μιχάλη Μακρόπουλου «Μαργαρίτα Ιορδανίδη», η οποία θα κυκλοφορήσει στις 19 Απριλίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εἶχαν πιάσει γιὰ τὰ καλὰ οἱ ζέστες, καὶ τὴν ἑπόμενη Κυριακὴ κανόνισαν ν...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα του Μιχάλη Μακρόπουλου «Μαργαρίτα Ιορδανίδη», η οποία θα κυκλοφορήσει στις 19 Απριλίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εἶχαν πιάσει γιὰ τὰ καλὰ οἱ ζέστες, καὶ τὴν ἑπόμενη Κυριακὴ κανόνισαν ν...

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ολίβια Μάνινγκ [Olivia Manning] «Σχολείο για την αγάπη» (μτφρ. Φωτεινή Πίπη), το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν έφτασαν στην κορυφή του λό...

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το νέο αστυνομικό μυθιστόρημα του Πολυχρόνη Κουτσάκη «Κάτι σαν αγάπη – Μια υπόθεση για τον Γιώργο Δάντη», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 22 Απριλίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ιφιγένει...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Δεν είναι «έγκλημα πάθους» είναι γυναικοκτονία: 5 μελέτες για την έμφυλη βία

Δεν είναι «έγκλημα πάθους» είναι γυναικοκτονία: 5 μελέτες για την έμφυλη βία

Πέντε μελέτες αναδεικνύουν τις νομικές και κοινωνικές διαστάσεις των γυναικοκτονιών και συμβάλλουν στην κατανόηση των αιτίων που προκαλούν την πιο ακραία μορφή έμφυλης βίας. Επειδή οι γυναικτοκτονίες δεν είναι «εγκλήματα πάθους» αλλά ανθρωποκτονίες με πολύ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.

Γράφει η Φανή Χ...

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Με έδρα τη Θεσσαλονίκη, οι εκδόσεις Ροπή επιδιώκουν μέσω των βιβλίων τους την αλληλεπίδραση των θετικών επιστημών με άλλα γνωστικά πεδία, δίχως διάθεση να απευθύνονται μόνο σε ειδικούς και «γνώστες». 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...
Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Πέντε βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα μάς δείχνουν τον δρόμο για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή, μέσα από δεδομένα που προέκυψαν από σημαντικές επιστημονικές έρευνες των τελευταίων ετών και από πολύτιμα αποστάγματα πνευματικής εμβάθυνσης. 

Γράφει η Ελεάνα Κολοβού 

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ