Διαβάζοντας για το σινεμά: Οκτώ πρόσφατα βιβλία

Μπορεί τα κινηματογραφικά περιοδικά να έχουν εκλείψει στην έντυπη μορφή τους και ο διάλογος για το σινεμά να έχει μετατοπιστεί κυρίως διαδικτυακά, όμως υπάρχουν διάφορες εκδόσεις ικανές να κεντρίσουν το ενδιαφέρον των σινεφίλ. Συλλογικοί τόμοι, μονογραφίες, μελέτες και ανθολογίες, αυτά είναι τα οκτώ βιβλία για το σινεμά που ξεχωρίσαμε από τους τίτλους που κυκλοφόρησαν πρόσφατα.

David Lynch: Now it's dark (συλλογικό, μια παραγωγή του CineDogs, εκδ. Κυψέλη)

Το δίδυμο κριτικών κινηματογράφου από τη Θεσσαλονίκη με το όνομα CineDogs, ή κατά κόσμον Γιώργος Παπαδημητρίου και Φίλιππος Χατζίκος, σε συνεργασία με τις εκδόσεις Κυψέλη, δημιούργησαν μια φροντισμένη σειρά βιβλίων, αφιερωμένα σε σημαντικούς auteur, η οποία διανύει τα πρώτα της βήματα, αλλά επιφυλάσσει μακρά συνέχεια. Μετά το Τζον Κασσαβέτης: Μην πιστεύεις την αλήθεια, οι «πιο πιστοί φίλοι του σινεμά» επιμελήθηκαν τον τόμο David Lynch: Now it’s Dark για τον άρχοντα του ανοίκειου, καλύπτοντας ένα μεγάλο εκδοτικό κενό στα ελληνικά γράμματα. Στον πρώτο ελληνικό συλλογικό τόμο για τον σκηνοθέτη-φαινόμενο, διαβάζουμε τριάντα αναλυτικά κείμενα από ανθρώπους του χώρου, κινηματογραφόφιλους, κριτικούς αλλά και δημιουργούς, που περιδιαβαίνουν στην κινηματογραφία, ή ακριβέστερα στον αλλόκοτο «πλανήτη» του Λιντς, προσφέροντας ο καθένας την ιδιαίτερη ματιά του. Απαλλαγμένοι από ακαδημαϊκά ή επιστημονικά στεγανά και στριφνές αναλύσεις, οι συντελεστές του τόμου προσεγγίζουν τον Λιντς με ανάγκη κατανόησης, περιέργεια, χιούμορ, και, κυρίως, με βαθιά και ειλικρινή αγάπη για τον Αμερικάνο σκηνοθέτη.

Στο βιβλίο συναντάμε κείμενα που είτε αποκωδικοποιούν και ερμηνεύουν τις αινιγματικές ταινίες του δημιουργού είτε εμβαθύνουν σε ορισμένες ανεξερεύνητες πτυχές του έργου του, όπως τα ψηφιακά μέσα, τη γλώσσα ή τη μουσική στις ταινίες του. Σε ένα βιβλίο για τον Λιντς, όμως, όπως θα ήταν αναμενόμενο, τα κειμενικά είδη δεν περιορίζονται στη συμβατική μορφή της ανάλυσης ή του editorial, αλλά εκτείνονται δημιουργικά και σε ένα ημερολόγιο προβολής, ένα γράμμα, ακόμα κι ένα κόμικ στριπ. Μεταξύ άλλων εκπλήξεων, συναντάμε και την απροσδόκητη συμμετοχή του γνωστού Άγγλου σκηνοθέτη Πίτερ Στρίκλαντ. Ο Ντέιβιντ Λιντς, που εγκατέλειψε πέρσι τον επίγειο κόσμο, παραμένει αθάνατος μέσα από τις ταινίες του, αλλά και μέσα από μια τέτοια έκδοση που φωτίζει την πολυσχιδή προσωπικότητά του και την απεραντοσύνη της δημιουργικής του σκέψης.

Μαρία Πλυτά: Η πρώτη σκηνοθέτρια του ελληνικού κινηματογράφου. 17 ταινίες, 17 αναγνώσεις (συλλογικό, επιμέλεια: Μπέτυ Κακλαμανίδου, εκδ. Κλειδάριθμος)

Ο συλλογικός τόμος Μαρία Πλυτά: Η πρώτη σκηνοθέτρια του ελληνικού κινηματογράφου. 17 ταινίες, 17 αναγνώσεις είναι το πρώτο βιβλίο που αφιερώνεται στη Μαρία Πλυτά, την πρώτη γυναίκα σκηνοθέτρια ελληνικού κινηματογράφου, η οποία σκηνοθέτησε δεκαεπτά ταινίες στο διάστημα 1950-1970. 

Μια γυναίκα που τόλμησε να εισχωρήσει σε ένα ολοκληρωτικά ανδροκρατούμενο επάγγελμα υπηρετώντας το από πολλά πόστα (σκηνοθέτρια, σεναριογράφος, μοντέζ, διευθύντρια παραγωγής) και μέσα από πολλά είδη (μελόδραμα, κωμωδία κ.α.), έμεινε αποκλεισμένη από τον κανόνα της ελληνικής κινηματογραφίας και βρίσκουμε ελάχιστα γι’ αυτήν σε τόμους και εγχειρίδια. Αυτή την αδικία είχε αρχίσει να αποκαθιστά η Καθηγήτρια Ιστορίας & Θεωρίας Κινηματογράφου και Τηλεόρασης στο Τμήμα Κινηματογράφου του ΑΠΘ, Μπέτυ Κακλαμανίδου, καταρχήν με την έρευνά της και πλέον με την εν λόγω έκδοση σε δική της επιμέλεια. Ηγούμενη και του εργαστηρίου «Ο άγνωστος κινηματογράφος της Μαρίας Πλυτά» (2025-2028), η Κακλαμανίδου βρίσκεται προς ολοταχώς την ανάδειξη αυτής της αποσιωπημένης δημιουργού στη θέση που της αξίζει στην ιστοριογραφία.

Η Μαρία Πλυτά

Ο τόμος οργανώνεται χρονολογικά, ανάλογα με το έτος διανομής των ταινιών, παρακολουθώντας γραμμικά την πορεία της Πλυτά. Οι δεκαεπτά αναγνώσεις του έργου της από ερευνήτριες και ερευνητές, φωτίζουν πολύπλευρα και διεπιστημονικά το έργο της, μέσα από διάφορους θεωρητικούς φακούς. Τα κείμενα που συναπαρτίζουν τον τόμο συστήνουν τις ταινίες της δημιουργού αλλά και την ίδια, ως μια φιγούρα που αψήφησε τις πατριαρχικές επιταγές της εποχής, αξιοποιώντας τον ρόλο της για να αναδείξει θέματα έμφυλης βίας και καταπίεσης, ερωτικής επιθυμίας, στερεοτύπων και κοινωνικής τάξης. Οι ηρωίδες της είναι φιγούρες που κουβαλούν το τραύμα, αυτενεργούν, αψηφούν τους κανόνες, ασφυκτιούν στα προδιαγεγραμμένα κοινωνικά όρια και προσπαθούν να διεκδικήσουν περισσότερη ελευθερία.

Ο έρωτας στο σινεμά (εκδ. Αιγόκερως) του Θόδωρου Σούμα

Την περασμένη χρονιά επανεκδόθηκε εμπλουτισμένη η αναλυτική πραγματεία του Θόδωρου Σούμα πάνω στη διαχρονική σχέση του κινηματογράφου με τον έρωτα. Πρόκειται για ένα βιβλίο που εκδόθηκε για πρώτη φορά είκοσι χρόνια πριν και αποτέλεσε σημαντική συνεισφορά στην απελευθερωμένη θέαση των έμφυλων σχέσεων, του ερωτισμού και της σεξουαλικότητας στο σινεμά. Στη νέα, αναθεωρημένη και συμπληρωμένη έκδοση, διατηρείται η ίδια δομή, ώστε οι αναγνώστες περιηγούνται σε διάφορα φιλμ, παρατηρώντας τις διαφορετικές νοηματοδοτήσεις του ερωτισμού στο εκάστοτε σκηνοθετικό όραμα. Μέσα από τον σχολιασμό του Σούμα, που εστιάζει στο έργο των κορυφαίων σκηνοθετών που ασχολήθηκαν με το ερωτικό στοιχείο στις διάφορες μορφές του, καλλιεργείται μια γλώσσα και ένα βλέμμα πάνω στα ερωτικά θέματα που εκφεύγει της εξιδανίκευσης και του φετιχισμού, αλλά επίσης αποδομεί τη σεμνοτυφία και τις προκαταλήψεις.

Μεγάλο ενδιαφέρον εμφανίζει το πρώτο εισαγωγικό και πιο θεωρητικό μέρος, που διακρίνει ανάμεσα στα καλλιτεχνικά προϊόντα, ανάλογα με τη διαχείριση του ερωτικού στοιχείου, τραβώντας τις παράλληλες γραμμές της αναπαράστασης του ερωτικού και στη λογοτεχνία, σε μια προσπάθεια ορισμού του πορνογραφήματος. Στη συνέχεια, ο κριτικός κινηματογράφου οργανώνει το υλικό του ανάλογα με τα «γεωγραφικά»| ρεύματα και τις «σχολές», εκκινώντας από το ευρωπαϊκό και ασιατικό σινεμά. Έπειτα, η ανάλυση εστιάζει στη σεξουαλικότητα μέσα από το γαλλικό σινεμά και συγκεκριμένα τη νουβέλ βαγκ και τους απογόνους της. Μια σημαντική στάση στο αμερικανικό σινεμά στη διαχρονία του, και τέλος, περιήγηση στον ελληνικό κινηματογράφο, από τον Δαμιανό μέχρι τον Λάνθιμο. Μέσα από τις προσεκτικές αναγνώσεις των ταινιών αυτών των δημιουργών, ο συγγραφέας φέρνει στο φως πολλές διαφορετικές προσεγγίσεις του ερωτισμού, αλλά και τις ποικίλες υφολογικές στοχεύσεις των δημιουργών.

Διάλογος για την κινηματογραφία του Τάκη Κανελλόπουλου (εκδ. Petites Maisons) του Βρασίδα Καραλή

Ο καθηγητής Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ, Βρασίδας Καραλής, είναι, μεταξύ άλλων, ο συγγραφέας του αναλυτικού δοκιμίου Μια ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου (μτφρ. Αχιλλέας Ντελλής, εκδ. Δώμα), που μεταφράστηκε στα ελληνικά πριν λίγα χρόνια. Στο ευφάνταστο βιβλίο Διάλογος για την κινηματογραφία του Τάκη Κανελλόπουλου, ο Καραλής επανεξετάζει τη θέση την οποία επιφύλαξε για τον Θεσσαλονικιό δημιουργό στην προαναφερθείσα μελέτη του, αποκαθιστώντας την «αδικία» της διάκρισης που αναπαρήγαγε ανάμεσα σε μείζονες και ελάσσονες ταινίες. Μέσα από μια μυθοπλαστική τριχοτόμηση, ο ανώνυμος αφηγητής στο βιβλίο παρακολουθεί τον διάλογο ανάμεσα σε δύο άλλα πρόσωπα, τον Βρασίδα, που είναι εκνευρισμένος με τον Καραλή, γιατί ο δεύτερος δεν αποτίμησε σωστά τη φιλμογραφία του Κανελλόπουλου και πρόκρινε μια συγκεκριμένη προσέγγιση ανάγνωσης του έργου του.

Μέσα από αυτή την ιδιώνυμη συζήτηση μεταξύ Βρασίδα και Καραλή, επιτυγχάνεται η αποκατάσταση της θέσης όλης της εργογραφίας του Κανελλόπουλου, η οποία επαινείται για την κινηματογραφική της αξία. Το σινεμά του Κανελλόπουλου καταλαμβάνει σπουδαία θέση στον νέο ελληνικό κινηματογράφο (ΝΕΚ), αλλά ο Καραλής επισημαίνει και τους παραλληλισμούς του με το έργο αναγνωρισμένων δημιουργών του παγκόσμιου κινηματογράφου. Ο συγγραφέας καταφέρνει να αναδείξει ποικιλοτρόπως τις ταινίες του Κανελλόπουλου επιδεικνύοντας την αγάπη που τρέφει για το σινεμά του, ενώ παράλληλα, επιτυγχάνει μια ενδοσκοπική αναμέτρηση με τον ρόλο του ως ερευνητή. Με λίγα λόγια, ταυτόχρονα με την πραγματεία πάνω στον Κανελλόπουλο, το εν λόγω βιβλίο είναι και μια καταγραφή των προκλήσεων της ερευνητικής συγγραφής.

Έμφυλα πρότυπα στον κινηματογράφο του Παντελή Βούλγαρη (εκδ. Αιγόκερως) του Γιάννη Γκροσδάνη

Η μελέτη του δημοσιογράφου και κριτικού κινηματογράφου Γιάννη Γκροσδάνη Έμφυλα πρότυπα στον κινηματογράφο του Παντελή Βούλγαρη φωτίζει το σινεμά ενός από τους σημαντικότερους σύγχρονους Έλληνες σκηνοθέτες μέσα από ένα ιδιαίτερο πρίσμα, αυτό του φύλου. Με τη δομή μιας μεταπτυχιακής εργασίας υπό την επίβλεψη της Μαρίας Γκασούκα, εμπλουτισμένης φυσικά για την έκδοση, η έρευνα αξιοποιεί τα θεωρητικά εργαλεία των σπουδών φύλου και της φεμινιστικής θεωρίας για να αναγνώσει πέντε σημαντικές ταινίες του Βούλγαρη ως προς τις αναπαραστάσεις και μεταφορές του φύλου. Πώς συνδυάζεται η θεωρητική σκέψη του Φουκώ, της/του Μπάτλερ και της Μακίνον με το «Προξενιό της Άννας» ή τις «Νύφες»;

Οι ταινίες του Βούλγαρη και δη οι επιλεγμένες πέντε ταινίες («Το Προξενιό της Άννας», «Τα Πέτρινα Χρόνια», «Νύφες», «Μικρά Αγγλία», «Οι Ήσυχες Μέρες του Αυγούστου») διακρίνονται για τη μεταχείριση των γυναικών πρωταγωνιστριών. Ο ίδιος ο Βούλγαρης στον πρόλογο του βιβλίου αναφέρει ότι μεγάλωσε περιτριγυρισμένος από γυναίκες και γνώρισε τον κόσμο μέσα από αυτές, οπότε εν μέρει εξηγείται ο τρόπος με τον οποίο ο δημιουργός προσέγγισε και ανέδειξε βιωματικά τους ρόλους και τη θέση της γυναίκας σε οικογενειακό, κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο. Μέσα, όμως, από τη θεωρία, ο σύγχρονος μελετητής και αναγνώστης μπορεί να διακρίνει και τον φεμινιστικό απόηχο της φιλμογραφίας του Βούλγαρη, και σε αυτό συνίσταται η συμβολή του Γκροσδάνη. Σημαντικό μέρος της έκδοσης, πέρα από τη συμπερίληψη του θεωρητικού οπλοστασίου που μας εισάγει στις κινηματογραφικές και φεμινιστικές σπουδές, είναι και οι μαρτυρίες-συνεντεύξεις των ηθοποιών που ενσάρκωσαν τους γυναικείους ρόλους του Βούλγαρη.

114 ταινίες που σημάδεψαν τον ελληνικό κινηματογράφο (1914-2014) (εκδ. Αιγόκερως) του Γιάννη Σολδάτου

Ο πολυγραφότατος κριτικός κινηματογράφου και εκδότης Γιάννης Σολδάτος υπογράφει ένα βιβλίο-οδηγό στην ελληνική κινηματογραφία, σταχυολογώντας εκατόν δεκατέσσερις μεγάλου μήκους ταινίες που σημάδεψαν το συνολικό σώμα του ελληνικού κινηματογράφου. Το στίγμα που άφησαν αυτές οι ταινίες είναι ο βασικότερος παράγοντας επιλογής τους, καθώς λήφθηκε υπόψη η επίδρασή τους και η αντιπροσωπευτικότητά τους στο είδος που ανήκει η κάθε μία. Έτσι, αντί εισαγωγής, κάθε ταινία προλογίζεται με το ερώτημα «Γιατί;» (πχ «Γιατί Γκόλφω;»/ Γιατί «Σπιρτόκουτο;» κοκ). Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα κάποτε είναι αυταπόδεικτη, όπως στην περίπτωση ταινιών που ανήκουν αδιαμφισβήτητα στον κανόνα και χαίρουν συλλογικής αποδοχής από την κριτική και άλλοτε απαιτείται μια υπόδειξη της σημασίας ταινιών που σηματοδότησαν μια νέα εποχή, ένα νέο ρεύμα ή αποτέλεσαν αρχέτυπα για τους επόμενους δημιουργούς.

Ως αποτέλεσμα, σε αυτόν τον ιδιαίτερο κατάλογο, συναντάμε ταινίες-ορόσημα όπως η «Γκόλφω», ο «Δράκος», ο «Θίασος» αλλά και ταινίες που είχαμε παρακάμψει ως «ελάσσονες» όπως το «Περιφρόνα με γλυκιά μου». Υπάρχουν ταινίες που είναι αδίκως παραγνωρισμένες, όπως «Ο μεθύστακας» ή «Το μπλόκο», αλλά και κάποιες σχεδόν άγνωστες, όπως «Η χρυσομαλλούσα» ή ορισμένα ντοκιμαντέρ που συνήθως παραγκωνίζονται σε σχέση με τη μυθοπλασία. Οι αναγνώστες θα εκπλαγούν με αντισυμβατικές επιλογές όπως το «Σεξ…13 μποφόρ», με πρωταγωνιστή τον Γκουσγκούνη, ως μια από τις πρώτες ταινίες στο είδος του προνογραφήματος που απέκτησε θρυλική διάσταση. Πέρα από τα συνοδευτικά κείμενα του Σολδάτου, παρατίθενται και αποσπάσματα κριτικών που γράφτηκαν κατά την κυκλοφορία κάθε ταινίας, οι οποίες δίνουν μια εικόνα για την πρόσληψή τους στην εποχή τους. Μία ακόμη ιδιαιτερότητα του βιβλίου είναι τα «ιντερμέδια», που διακόπτουν το κυρίως σώμα του κειμένου για να παραθέσει ο συγγραφέας διαφημιστικές καταχωρίσεις, φωτογραφίες και αποκόμματα εφημερίδων.

Ο κινηματογράφος με απλά λόγια (εκδ. Κλειδάριθμος) 

Η δημοφιλής σειρά βιβλίων «Με απλά λόγια» συστήνει στο ευρύ κοινό αχανή επιστημονικά και καλλιτεχνικά πεδία με εύληπτο τρόπο, καθοδηγητική εικονογράφηση και διάθεση αποσαφήνισης των δύσκολων όρων. Ο Κινηματογράφος με απλά λόγια είναι η ιδανική εισαγωγή για άτομα που απολαμβάνουν το σινεμά και θα ήθελαν να γνωρίσουν την έβδομη Τέχνη χωρίς πολλή θεωρητική ορολογία. Μέσα από εκατό ταινίες που άφησαν ένα συγκεκριμένο αποτύπωμα στην ιστορία του κινηματογράφου, οι σινεφίλ εισάγονται σε διάφορα κύματα και είδη, από την κλασική εποχή του βωβού κινηματογράφου και το film noir μέχρι τα σύγχρονα αριστουργήματα του art-house σινεμά και τις ρομαντικές κομεντί του Χόλιγουντ. Εισάγονται, επίσης, στην κινηματογραφική ιστορία και τους σημαντικότερους εκπροσώπους της.

Το βιβλίο χωρίζεται δομικά ανά ταινία, για κάθε μία από τις οποίες συναντάμε μερικές γενικές πληροφορίες, όπως το έτος παραγωγής, τους συντελεστές, αλλά και την τοποθέτηση σε ένα ευρύτερο κινηματογραφικό πλαίσιο δημιουργίας, προέλευσης και επιρροής. Επίσης, σε κάθε κεφάλαιο υπάρχουν στιγμιότυπα, αφίσες, ρητά και διαγράμματα που εμπλουτίζουν την ανάγνωση. Η εμβάθυνση, όμως, και ο σχολιασμός της κάθε ταινίας είναι διαφορετική, έτσι ώστε να καθίσταται σαφές αν η ταινία διακρίνεται για κάποια αφηγηματική ή δομική καινοτομία, όπως η αποσπασματική δομή στο Pulp Fiction ή οι αντικρουόμενες εκδοχές στο Ρασομόν. Με αυτήν τη συλλογή-ανθολογία, δημιουργείται ένα αφήγημα της ιστορίας του κινηματογράφου, όχι μέσα από τη θεωρία αλλά τις ίδιες τις ταινίες που αγαπήσαμε.

Γεωπολιτική του σινεμά – Από την παγκοσμιοποίηση στην εποχή της πλατφόρμας (μτφρ. Γιώργος Παπαοικονόμου, εκδ. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης) της Κλοέ Ντελαπόρτ

Η Γεωπολιτική του σινεμά είναι μια ενδιαφέρουσα μελέτη που προκρίνει τη θέαση του σινεμά όχι μόνο ως μέσου ψυχαγωγίας ή έργου τέχνης, αλλά και ως γεωπολιτικού εργαλείου και σημαντικού οικονομικού μεγέθους. Η Κλοέ Ντελαπόρτ επαναπροσδιορίζει τον ρόλο του σινεμά στις κοινωνικοπολιτικές μεταβολές και υπογραμμίζει την πολιτική διάσταση των κινηματογραφικών βιομηχανιών ανά τον κόσμο. Η Γαλλίδα συγγραφέας εκκινεί από τον ρωσοουκρανικό πόλεμο και τη χρήση του κινηματογράφου ως εργαλείου προπαγάνδας εκ μέρους της Ρωσίας, για να αναδείξει τον κινηματογράφο ως ένα μέσο άσκησης ήπιας ισχύος, που δεν έχει απλά πολιτιστικό αλλά και πολιτικό αντίκτυπο, επηρεάζοντας τις πολιτικές ατζέντες παγκοσμίως.

Μετρώντας πάνω από εκατό χρόνια ζωής, ο κινηματογράφος εργαλειοποιήθηκε από τις απαρχές του. Μέσα από μια ιστορική αναδρομή, η Ντελαπόρτ εξετάζει πώς ο κινηματογράφος λειτούργησε ως στρατηγικό εργαλείο παραγωγής συγκεκριμένων αφηγήσεων, ως φορέας ιδεολογίας και παράγωγο εθνικών φαντασιακών. Μέχρι και σήμερα, το σινεμά δεν έχει έναν απλό ρόλο αναπαράστασης της Ιστορίας, αλλά και κατασκευής της. Το Χόλιγουντ, για παράδειγμα, αποτελεί έναν ισχυρό ηγεμονικό παίκτη στην κυριαρχία της παγκόσμιας κινηματογραφικής βιομηχανίας, ο οποίος όμως βάλλεται από ανερχόμενες δυνάμεις, που διεκδικούν κι αυτές μια θέση στην διεθνή αγορά. Μεγάλο μέρος της ανάλυσης αφιερώνεται στο σημείο καμπής που βιώνει αυτή τη στιγμή το σινεμά, τη μετάβαση του στην εποχή της πλατφόρμας, την οποία η Ντελαπόρτ εξετάζει κριτικά. Οι πλατφόρμες streaming έχουν καταλάβει την αγορά, επηρεάζοντας τους τρόπους παραγωγής, διανομής και κατανάλωσης ταινιών, ενισχύοντας νέες μορφές ελέγχου των αφηγήσεων.

* Η ΦΑΝΗ ΧΑΤΖΗ είναι δημοσιογράφος και βιβλιοκριτικός.