«Εις οσμήν ευωδίας πνευματικής» – Τρεις εκδόσεις με θεολογική αφετηρία και ανοιχτούς ορίζοντες

Ο παράδεισος και η κόλαση στη γη. Προσωπικές εμπειρίες του Βασιλείου Καισαρείας, του Γρηγορίου Νύσσης και του Ιωάννου Κωνσταντινουπόλεως (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης)

Τι υπάρχει «μετά» τη ζωή; Όπως και να τοποθετείται κανείς απέναντι στο γεγονός του θανάτου, ό,τι και να δηλώνει – αγνωστικιστής, υλιστής, άθεος, θρησκευόμενος- βαθιά μέσα μας, τις μικρές ώρες της νύχτας η απορία και αμφιβολία υπερνικά τη βεβαιότητα. Και αν όντως υπάρχει μετά θάνατον ζωή πώς και πού τοποθετούμαστε στη νέα συνθήκη; Θα είμαστε μέτοχοι του παραδείσου ή απορφανισμένοι κάτοικοι της κόλασης; Και τι σημαίνει άραγε κόλαση και παράδεισος; Ο λόγος για τον παράδεισο και την κόλαση στην Καινή Διαθήκη είναι συχνός. Για παράδειγμα στο κατά Λουκά Ευαγγέλιο, ο Χριστός λέει στον ληστή: «σήμερον μετ’ εμού έση εν τω παραδείσω», ενώ στον παράδεισο αναφέρεται και ο ληστής λέγοντας: «μνήσθητι μου Κύριε […] εν τη βασιλεία σου». Σύμφωνα με τον π. Γεώργιο Μεταλληνό, «παράδεισος και κόλαση δεν είναι δυο διαφορετικοί τόποι. Είναι δύο διαφορετικές καταστάσεις (τρόποι), που προκύπτουν από την ίδια άκτιστη πηγή και βιώνονται ως δυο διαφορετικές εμπειρίες. Ή μάλλον είναι η ίδια εμπειρία, βιούμενη διαφορετικά από τον άνθρωπο, ανάλογα με τις εσωτερικές προϋποθέσεις του». Οι δύο ποιότητες λοιπόν δεν είναι κατά ανάγκην δύο οριοθετημένες χωρικότητες, παρά μόνο κατά σύμβαση. Αν πρόκειται για τρόπους και όχι για τόπους, τότε παράδεισος και κόλαση είναι τι βιώνουμε ανάλογα με την κατάσταση της καρδιάς και της στάσης του νου έναντι στη θέα του Χριστού.

Ο Βασίλειος της Καισάρειας, ο αδελφός του Γρηγόριος Νύσσης και ο Ιωάννης Κωνσταντινουπόλεως (Χρυσόστομος), οι επιφανείς χριστιανοί και ιεράρχες έζησαν τον 4 ο αιώνα μ.Χ., υπηρέτησαν την εκκλησία και συνέβαλαν τα μέγιστα για την εδραίωσή της, σε μια εποχή αλλαγών, εσωτερικών αντινομιών, και επισφάλειας. Ως άνθρωποι των γραμμάτων και όχι μόνο της εκκλησιαστικής διοίκησης επεξεργάστηκαν με προσοχή δογματικά, λειτουργικά, ερμηνευτικά ζητήματα της πίστης και η πνευματική παρακαταθήκη τους εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο συστηματικής και παραγωγικής μελέτης.

Στο βιβλίο που κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, στη σειρά «Διάλογοι με την Αρχαιότητα», που διευθύνει ο Δημήτρης Ι. Κυρτάτας, παρουσιάζονται ιδιωτικές επιστολές των τριών επιφανών προσώπων της εκκλησίας, μέσα από τις οποίες αναδεικνύεται ο διάλογος των δογματικών ιδεών γύρω από τις μεταθανάτιες απολαβές και τιμωρίες με καθημερινά, προσωπικά βιώματα.

Οι επιστολές που περιλαμβάνονται στην έκδοση επιτρέπουν να φανούν τα στάδια επεξεργασίας και μετασχηματισμού τόσο της βιβλικής παράδοσης όσο και της ελληνικής παιδείας που οδήγησαν στην συγκρότηση και οργάνωση των νέων χριστιανικών αντιλήψεων, ενώ επίσης ο αναγνώστης πληροφορείται για άγνωστες αλλά ενδιαφέρουσες πτυχές της ζωής των επιφανών ανδρών, καθώς απευθύνονται σε φιλικά τους πρόσωπα στα οποία εκμυστηρεύονται εντυπώσεις και συναισθήματα. Παράλληλα φωτίζεται ο κόσμος της ύστερης αρχαιότητας, μιας περιόδου εξόχως ενδιαφέρουσας και μεταβατικής, κατά την οποία οι συζητήσεις για το τι και πώς είναι ο παράδεισος και η κόλαση ήταν έντονες.

Ο Δημήτρης Ι. Κυρτάτας στην κατατοπιστική Εισαγωγή, επισημαίνει μεταξύ άλλων ότι οι επιφανείς συντάκτες των επιστολών γεφυρώνουν στους συλλογισμούς τους την βιβλική παράδοση με τον ελληνικό κόσμο, καθιστώντας επίσης πολύ πιο κατανοητή την περίοδο της ύστερης αρχαιότητας. Η μετάφραση και οι σημειώσεις είναι του Πέτρου Παρθένη. 

Αυγούστας Ευδοκίας, Βίος Κυπριανού, (εκδόσεις Αρμός)

Ο Βίος Κυπριανού, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός, αποτελεί πραγματική έκπληξη για τον σύγχρονο αναγνώστη. Πρόκειται για ένα σπάνιο και πολύ ιδιαίτερο λογοτεχνικό κείμενο της πρώιμης βυζαντινής περιόδου, το οποίο έχει προφανείς δραματουργικές και παραστασιακές αρετές. Η ιστορία προβάλλει το πολιτισμικό μωσαϊκό μιας εποχής όπου συνυπάρχουν διαφορετικές θρησκείες, τελετουργίες, φιλοσοφικές παραδόσεις, μυστικιστικές επιρροές, μαγγανείες και μια νέα πίστη, η χριστιανική, που σιγά σιγά, δυναμικά και συγκρουσιακά, εδραιώνεται στο βυζαντικό κόσμο.

Η Ευδοκία, η βυζαντινή αυτοκράτειρα και ποιήτρια του 5 ου αιώνα, είναι προσωπικότητα πολυδιάστατη και παρόλα αυτά αινιγματική. Λεγόταν Αθηναΐς πριν βαπτιστεί χριστιανή, με καταγωγή από την Αθήνα και ήταν η κόρη του φιλόσοφου και ρήτορα Λεόντιου. Ανέβηκε στο θρόνο της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ως σύζυγος του Θεοδοσίου Β΄. Η ανέλιξή της στο ύψιστο αξίωμα αλλά και όλη η πορεία της ζωής της είναι μυθιστορηματική. Πέρα από τις παλατιανές ίντριγκες και την πολιτική της δράση, η Αυγούστα Ευδοκία υπήρξε πνεύμα ανήσυχο, που δεν συμβιβάστηκε με τη «μέση οδό». Διερευνητική ως προς τα δογματικά ρεύματα και τις επονομαζόμενες αιρέσεις του Μονοφυσιτισμού και του Νεστοριασμού, μέσα στους κόλπους της εκκλησίας, μπόρεσε να γράψει λογοτεχνικά έργα με επιδράσεις από την αρχαία ελληνική γραμματεία και παράδοση, με σημαντικότερο το παρόν έργο ο Βίος Κυπριανού.

Ο Κυπριανός κατανόησε την παντοδυναμία του Κυρίου, παράτησε τη μαγεία, ασπάστηκε τον Χριστιανισμό κι έγινε ιερέας. Έτσι λοιπόν, καθώς ο Κυπριανός ήξερε για τους δαίμονες και τις αδυναμίες τους, θεωρήθηκε ο προστάτης όσων η ζωή επηρεάζεται από τον Διάβολο και του υπηρέτες του.  

Ο Κυπριανός «ο πρώτος Φάουστ της παγκόσμιας λογοτεχνίας», ο άγιος που λύνει τα μάγια, που η επίκλησή του διαλύει τη βασκανία και το όνομά του αναφέρεται στους εξορκισμούς, έζησε τον 3 ο αιώνα μ.Χ. και λέγεται ότι πριν πιστέψει στο Χριστό ασκούσε το επάγγελμα του μάγου. Σε ό,τι αφορά την παράδοση ιστορείται ότι ένας Ρωμαίος αξιωματούχος ζήτησε κάποτε από τον Κυπριανό να κάνει την όμορφη Ιουστίνα να τον ερωτευτεί τρελά, αφού εκείνη δεν ήθελε να τον παντρευτεί. Ο πανίσχυρος μάγος Κυπριανός δεν μπορούσε να ασκήσει την τέχνη της μαγγανείας στην Ιουστίνα. Όταν μίλησε μαζί της, αυτή του αποκάλυψε ότι είναι Χριστιανή κι έχει επομένως την προστασία του Θεού, οπότε τα μάγια του είναι ανίσχυρα πάνω της. Τότε λέγεται πως ο Κυπριανός ζήτησε από τον ίδιο τον Σατανά να κάνει μάγια στην Ιουστίνα, αλλά του απάντησε ότι αυτό είναι αδύνατον γιατί η προστασία της ήταν πανίσχυρη. Ο Κυπριανός κατανόησε την παντοδυναμία του Κυρίου, παράτησε τη μαγεία, ασπάστηκε τον Χριστιανισμό κι έγινε ιερέας. Έτσι λοιπόν, καθώς ο Κυπριανός ήξερε για τους δαίμονες και τις αδυναμίες τους, θεωρήθηκε ο προστάτης όσων η ζωή επηρεάζεται από τον Διάβολο και του υπηρέτες του.  

Η Αυγούστα Ευδοκία συνθέτει ένα απροσδόκητο, πρωτοποριακό έργο, σίγουρα ανατρεπτικό για την εποχή του, το οποίο είναι προάγγελος μιας γενεαλογίας έργων που απαντούμε στην Αναγέννηση, το Μπαρόκ, και κορυφώνεται στην τραγωδία του Γκαίτε με τον τίτλο Φάουστ, η οποία και συγκεραννύει επιρροές από το Διαφωτισμό, τον Κλασικισμό και το γερμανικό κίνημα «Θύελλα και Ορμή» (Sturm und Drang), τον προπομπό του γερμανικού ρομαντισμού. Στον Βίο Κυπριανού απηχούν ο νεοπλατωνισμός και ο γνωστικισμός, η διερώτηση για τον κόσμο των δαιμόνων, τη φύση του κακού, τη σωτηρία από το σκοτάδι. Το γοητευτικό,  λογοτεχνικό, θεατρικό κείμενο, γεμάτο γλαφυρές εικόνες, ανατροπές, παραδοξότητες, μαγνητίζει την προσοχή και στοιχειώνει τον αναγνώστη, συντελώντας σε μια πληρωτική αναγνωστική εμπειρία, από αυτές που τα βυζαντινά κείμενα συχνά επιφυλάσσουν.

Η Άννα Γρίβα και ο Μάρκος Δενδρινός εργάστηκαν εντατικά και υποδειγματικά πάνω στο κείμενο ενός ανήσυχου γυναικείου πνεύματος της βυζαντινής περιόδου. Η εκτενής εισαγωγή, πλούσια σε πληροφορίες, η μετάφραση και τα συνοδευτικά σχόλια εμπλουτίζουν το κείμενο και καθιστούν την ανάγνωση του βιβλίου ολιστική εμπειρία.

Εις οσμήν ευωδίας πνευματικής. Φώτη Κόντογλου διαχρονικές δημιουργίες (εκδ. Μουσείου Μπενάκη)

Ο Αϊβαλιώτης Φώτης Κόντογλου «ιεροποιήθηκε» τόσο από την ιδιάζουσα, σχεδόν πολεμική, θρησκευτικότητά του, όσο και από τους σημαντικούς ζωγράφους και διανοούμενους που επηρέασε με το έργο του. Τον Τσαρούχη και τον Εγγονόπουλο πρωτίστως, αλλά και πολλούς άλλους όπως τον Παπαλουκά, τον Βουρλούμη, το γλύπτη Λουκόπουλο, τον Μόραλη, τον Κοψίδη και τον Χοχλιδάκη που υπήρξαν συνεργάτες αγιογράφοι, τον συνομήλικό του Στρατή Δούκα κ.α. Θεωρείται, κατά κάποιον τρόπο, γεννήτορας της «γενιάς του τριάντα». Η δύναμη των μαθητών του ή των ακολούθων του υπήρξε ένα από τα βασικά στοιχεία της επιδραστικότητάς του. Ο άλλος επιδραστικός πόλος ήταν τα κείμενά του, μείγματα αξιωματικού λόγου, συνδυασμένου και ενισχυμένου με μια υψηλή συναισθηματική ένταση.

Στη ζωγραφική του, ο Κόντογλου, ξεκίνησε με μια προβλέψιμη παραστατικότητα (η οποία δεν αντιδικούσε με τη σχολή του Μονάχου), όμως γρήγορα στράφηκε στην αναζήτηση μιας πιο αποκρυσταλλωμένης και πιο «δύσκολης», κατά μία έννοια, ζωγραφικής θέσης μέσα από τη ορθόδοξη εικονογραφία. Πρόκειται για αισθητική και διανοητική μετακίνηση που συγχρόνως αποτέλεσε και ένα είδος ταυτοτικού διαβήματος. Πάντως με τη στάση του συνέβαλε αποφασιστικά στη στροφή της εκκλησιαστικής ζωγραφικής και των εφαρμογών της από τον δυτικίζοντα αφηγηματικό λυρισμό, στα αποφασισμένα, σκληρά κοντράστ και τους οργανωμένους «γλυκασμούς» του βυζαντινότροπου ιδιώματος.

«Η Φυγή εις Αίγυπτον».

Ο τόμος ως ανακεφαλαιωτικό και κριτικό εγχείρημα για τον Φώτη Κόντογλου, με τίτλο «εις οσμήν ευωδίας πνευματικής», σε επιμέλεια Χρήστου Φ. Μαργαρίτη, που εξέδωσε το Μουσείο Μπενάκη, επανεγκαθιστά τον δημιουργό στη σύγχρονη πολιτιστική συνθήκη. Ισορροπημένα, χωρίς τις γνωστές απλουστεύσεις ακόλουθων και πεπεισμένων, φωτίζει πλευρές του Κόντογλου πολύ ενδιαφέρουσες, ενίοτε και πρωτότυπες. Όπως, για παράδειγμα, συμβαίνει στην προσέγγιση για την αφανή (και αρκετά σκληρή) εργοληπτική και επαγγελματική πλευρά του ζωγράφου, που όμως δικαιολογείται εν μέρει από τα ανελαστικά βιοποριστικά του προβλήματα, και η οποία συμβάλει στο να δει κανείς την ωμή δύναμη της ζωής και όχι την αναγωγή της σε μυθοπλασία.

Ο άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος (αριστερά), Ο Χριστός με τις δέκα Παρθένες (κέντρο), Ο άγιος Βασίλειος (δεξιά).

Στον συλλογικό τόμο υπάρχουν πολλά και επιμελημένα κείμενα έρευνας που συγκροτούν σε γενικές γραμμές περιεκτική, πολυπρισματική επανερμηνεία. Μέρος των περιεχομένων του τόμου εξελίσσεται πάνω σε «ελάσσονες» πλευρές του έργου, όπως είναι τα σχέδια μελέτης σε άγνωστο τετράδιο του 1916 και 1917, όπου φαίνεται η ευχέρεια του ζωγράφου στην οργάνωση το χώρου, αλλά και μια ευαίσθητη «φωτοκεντρική» σχεδιαστική προσέγγιση και όχι επιδερμική «εξουσιοδότηση» του περιγράμματος, για να αποδοθεί το παραστατικό θέμα.

Οι εικόνες δεν είναι διακοσμητικά παραθέματα αλλά συντίθενται σε μια πυκνή λειτουργική συνάφεια με το κείμενο. Σε γενικές γραμμές η ανάπτυξη του αφιερώματος δεν δεσμεύεται από μια λατρευτική προ-θεώρηση, αλλά διαθέτει εντιμότητα και σαφήνεια στα κριτήρια, τόσο ως προς τη θεματολογία όσο και ως προς την οργάνωση του πραγματολογικού υλικού.

Η έκδοση δίνει επίσης πληροφορίες για τη χωρική-χωροποιητική αντίληψη του  Κόντογλου, μέσα από την ανάλυση των σχεδίων του σπιτιού του, σε συνδυασμό με τις ιδεολογικές θέσεις του ως προς της αρχιτεκτονική του Μοντέρνου Κινήματος. Η δε εικονολογική ανάλυση έργων (προσχέδια, εικονογραφήσεις εντύπων, «φρέσκων» κ.λπ.), ενώ σε πολλές περιπτώσεις της βιβλιογραφίας καταλήγει στην προφάνεια, στην περίπτωση της παρούσας έκδοσης, προσφέρει πολύ ενδιαφέρουσες, παρακείμενες πληροφορίες. Η αισθητική της έκδοσης είναι υψηλού επιπέδου, με εξαιρετική οργάνωση των φωτογραφικών και κειμενικών μαζών, που καθοδηγούν, χωρίς να δεσμεύουν τον αναγνώστη. Οι εικόνες δεν είναι διακοσμητικά παραθέματα αλλά συντίθενται σε μια πυκνή λειτουργική συνάφεια με το κείμενο. Σε γενικές γραμμές η ανάπτυξη του αφιερώματος δεν δεσμεύεται από μια λατρευτική προ-θεώρηση, αλλά διαθέτει εντιμότητα και σαφήνεια στα κριτήρια, τόσο ως προς τη θεματολογία όσο και ως προς την οργάνωση του πραγματολογικού υλικού. Ίσως μια πλευρά της έκδοσης, λιγότερο σαφής και μάλλον εκκρεμούς ως προς τις κριτικές της προϋποθέσεις, να αποτελεί η ενότητα «Φως εκ φωτός» με έργα σύγχρονων καλλιτεχνών, που εδώ θεωρούνται κατά κάποιο τρόπο ως συνεχιστές του τρόπου του Κόντογλου.

Συμπερασματικά, ο συλλογικός τόμος αποτελεί σημαντική κατάθεση για το έργο και την προσωπικότητα του επιφανούς ζωγράφου και συγγραφέα, αναδεικνύοντας και το ότι ο Φώτης Κόντογλου στο νεωτερικό δίλημμα «παράδοση ή διεθνοποίηση», επέλεξε το πρώτο. Το ρίζωμα αποτέλεσε το υποκατάστατο της εκδίωξης, της απατρίας και της ορφάνιας. Αντίθετα οι μαθητές του, οι ακόλουθοι, οι παραλήπτες, δεν το αντιμετώπισαν ως δίλημμα, αλλά ως σύμπλεγμα. Μέσα από αυτές τις αντιστίξεις στοιχειοθετείται το ερώτημα της καταγωγής και επομένως της πορείας.

* Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΡΑΠΤΟΥ είναι θεατρολόγος-εκπαιδευτικός, κριτικός θεάτρου και κριτικός βιβλίου.