ravensbruck

Της Εύας Στάμου*

Τον χειμώνα του 2004 είχα την ευκαιρία να μείνω για μεγάλο διάστημα στο Βερολίνο. Κάνοντας έρευνα για το μυθιστόρημά μου Ντεκαφεϊνέ, που κυκλοφόρησε έναν χρόνο αργότερα, και πλάθοντας τα βήματα της εβραίας ηρωίδας του, επισκέφθηκα μεταξύ άλλων το Ράβενσμπρικ, ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης στο Φύρστενμπεργκ, βόρεια του Βερολίνου.

Αυτό που διαφοροποιεί το Ράβενσμπρικ από τα υπόλοιπα στρατόπεδα είναι πρώτον ότι εκεί συγκεντρώνονταν κι οδηγούνταν στο θάνατο μόνο γυναίκες, και δεύτερον ότι λειτούργησε καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου ως στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας υπό την επίβλεψη βιομηχανιών όπως η Siemens. 

Οι κρατούμενες του Ράβενσμπρικ προέρχονταν από όλες σχεδόν τις Ευρωπαϊκές χώρες και φυσικά από την Ελλάδα. Πολλές από τις γυναίκες, ανάμεσά τους και αρκετές Βερολινέζες, βρίσκονταν εκεί λόγω της πολιτικής δράσης τους, ή απλά επειδή η συμπεριφορά τους παρέκλινε από τον Ναζιστικό κανόνα. Άλλωστε αυτό που προσπαθεί να εξουδετερώσει ο φασισμός είναι η κάθε είδους διαφορετικότητα: εβραίες, τσιγγάνες από την ανατολική Ευρώπη, γυναίκες με αριστερή δράση, ομοφυλόφιλες, καθολικές καλόγριες που μετείχαν στην αντίσταση, συγγραφείς και καλλιτέχνιδες, οδηγούνταν καθημερινά στο στρατόπεδο από την Πολωνία, τη Ρουμανία, την Αλβανία, τη Βουλγαρία, την Ελλάδα, την Ουγγαρία, την Ιταλία και τη Ρωσία με σκοπό να χρησιμοποιηθούν ως εργατικό δυναμικό κατασκευής πολεμοφοδίων. Οι περισσότερες πέθαιναν τους επόμενους μήνες από την εξάντληση, την πείνα, το κρύο και την έλλειψη φαρμακευτικής περίθαλψης. 

RavensbruckCampWomenΤο στρατόπεδο λειτουργεί σήμερα ως μουσείο. Οι αίθουσές του φιλοξενούν ενθύμια όπως φωτογραφίες, πιστοποιητικά θανάτου, γράμματα και αντικείμενα που ανήκαν στις χιλιάδες γυναίκες που πέρασαν από κει: μισολιωμένα παπούτσια, φθαρμένες στολές και ρούχα, χτενάκια, βραχιόλια, μενταγιόν, ανάμεσά τους δεκάδες σταυρουδάκια κι αστέρια του Δαυίδ, βιβλία, τετράδια με ζωγραφιές και σελίδες ημερολογίου. Τα κελιά του στρατοπέδου έχουν μετατραπεί σε χώρους έκθεσης φωτογραφιών και αρχείων με τα ονόματα γυναικών. Το δωμάτιο προς τιμή των Ελληνίδων κρατουμένων, ωστόσο, έχει απλώς λιγοστά αντικείμενα που βρέθηκαν στο στρατόπεδο κι ένα μοντέρνο γλυπτό που αναπαριστά μια παλλόμενη καρδιά που τη διαπερνούν σίδερα. Δυστυχώς δεν υπάρχει ούτε μία φωτογραφία, ούτε ένα όνομα - καμία απολύτως πληροφορία για τα θύματα από τη χώρα μας. Η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα που δεν φρόντισε να παρουσιάσει στοιχεία για τις γυναίκες που κρατήθηκαν στο Ράβενσμπρικ. 

Τα μνημεία και τα γλυπτά συμβολίζουν γεγονότα που αξίζει να θυμόμαστε αλλά δεν καταφέρνουν απαραίτητα να ξυπνήσουν μέσα μας το συναίσθημα ή να αφυπνίσουν τους συλλογισμούς που θα έπρεπε να συνοδεύουν τις μνήμες μας. Η ύπαρξη εγγράφων και φωτογραφιών είναι ιδιαίτερα σημαντική τόσο από ψυχολογική όσο κι από πολιτική άποψη. Τα θύματα κάθε σκληρότητας κι αδικίας πρέπει για τους μεταγενέστερους να έχουν όνομα και πρόσωπο. Οι άνθρωποι που χάθηκαν στα στρατόπεδα δεν είναι μία άμορφη μάζα, ένας αριθμός, ή μια ιδέα, αλλά συγκεκριμένα άτομα με ονόματα, χαρακτηριστικά, συνήθειες, συναισθήματα, εμπειρίες, σχέδια κι ελπίδες για το μέλλον. Η έλλειψη στοιχείων και φωτογραφιών τούς μετατρέπει στο μυαλό και του πιο ευαίσθητου αποδέκτη σε μια ομάδα χωρίς χαρακτηριστικά, εμποδίζοντάς τον να ταυτιστεί συναισθηματικά μαζί τους. 

Για τον λόγο αυτό πιστεύω ότι το διάσημο Εβραϊκό Μουσείο του Βερολίνου, επέλεξε να μην δώσει έμφαση σε αριθμούς, ημερομηνίες και γεγονότα αλλά να παρουσιάσει στις αίθουσές του τα προσωπικά αντικείμενα από τις οικίες εβραϊκών οικογενειών που δολοφονήθηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα. Η επίπλωση των δωματίων, οι πίνακες, τα διακοσμητικά, οι δίσκοι και τα βιβλία, τα κουζινικά σκεύη, τα ρούχα, τα κοσμήματα, τα εργαλεία καλλωπισμού, κι εκατοντάδες άλλα αγαπημένα μικροαντικείμενα ανασυνθέτουν για τα μάτια των επισκεπτών την καθημερινότητα και την κανονικότητα των ζωών που χάθηκαν βίαια κι άδικα, με τρόπο που να διεγείρει την ικανότητα της ενσυναίσθησης και της ταύτισης με τα θύματα. 

Τα τραύματα του παρελθόντος επουλώνονται μέσα από τη διαδικασία της ανάλυσης και της συζήτησης που οδηγεί στην περισυλλογή, και όχι με την απλή υιοθέτηση της μετάθεσης, της άρνησης, και της σιωπής. Η αποδοχή της αλήθειας, όσο περίπλοκη κι επώδυνη κι αν είναι, καθώς και η αναγνώριση του ρόλου που ο καθένας έπαιξε στην εκάστοτε ιστορική περίσταση, οδηγεί στην σταδιακή επούλωση των πληγών και στην χειραφέτηση των θυμάτων, στην ωρίμανση μιας ολόκληρης κοινωνίας. Η ιστορική συνείδηση που επιτυγχάνεται ως έναν βαθμό μέσω της άνευ προκαταλήψεων αντίληψης των γεγονότων του παρελθόντος αποτελεί σημαντικό στοιχείο της προσωπικής και της εθνικής ταυτότητας. Αν δεν κατανοήσουμε και δεν αποδεχτούμε το παρελθόν μας με τρόπο ειλικρινή και ουσιαστικό δεν θα καταφέρουμε ποτέ να δημιουργήσουμε μια σαφή εικόνα για το ποιοι είμαστε στο παρόν και για το πώς θέλουμε να εξελιχθούμε στο μέλλον. Θα παραμείνουμε αντίθετα στην επιφάνεια των πραγμάτων, δέσμιοι βολικών κατηγοριοποιήσεων για το ποιοι είναι οι «καλοί», οι «κακοί», ή οι «αθώοι».

* Με αφορμή την 27η Ιανουαρίου, επέτειο του ΟΗΕ για τα θύματα της "τελικής λύσης".

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Λογοτεχνία και πραγματικότητα: τι καινούργιο συμβαίνει τα τελευταία χρόνια

Λογοτεχνία και πραγματικότητα: τι καινούργιο συμβαίνει τα τελευταία χρόνια

«Η λογοτεχνία πάντα συνομιλούσε με την πραγματικότητα (δηλαδή την έξω από αυτή ζωή), με όσες σημασίες κι αν δώσει κανείς στην πραγματικότητα και με όσους τρόπους επιχειρήσει να ορίσει αυτή τη συνδιαλλαγή».

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η λογοτεχνία ...

Χρήστος Νάτσης: Ο Γουίλιαμ Μπάροουζ και οι αρνητικές αξίες της ζωής

Χρήστος Νάτσης: Ο Γουίλιαμ Μπάροουζ και οι αρνητικές αξίες της ζωής

Μια συνολική αποτίμηση του έργου του Γουίλιαμ Μπάροουζ [William S. Burroughs]. Το ύφος, οι θεματικές και η γλώσσα που ανέπτυξε ο σημαντικός Αμερικανός συγγραφέας στα εμβληματικότερα βιβλία του. Κεντρική εικόνα: © Wikipedia. 

Γράφει ο Χρήστος Νάτσης

...
«Αυτός ήταν ο Κώστας...» – Λίγα λόγια για τον Κώστα Παπαϊωάννου από τον Άγγελο Στάγκο

«Αυτός ήταν ο Κώστας...» – Λίγα λόγια για τον Κώστα Παπαϊωάννου από τον Άγγελο Στάγκο

Το βράδυ της Δευτέρας 11 Μαρτίου, δύο χρόνια από τον θάνατο του δημοσιογράφου και εκδότη της εφημερίδας «Το Ποντίκι» (1979-2005), Κώστα Παπαϊωάννου (1938-2022), διοργανώθηκε στην Ένωση Συντακτών τιμητική εκδήλωση στη μνήμη του. Βασικοί ομιλητές ήταν οι (από αριστερά στη φωτογραφία) Μιχάλης Ιγνατίου, Αλέξης Παπαχελάς...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Καταθέσεις Πολιτισμού» – «Ιστορίες από μάρμαρο και ξερολιθιά στα αλώνια του χρόνου» με τον Μανόλη Κορρέ

«Καταθέσεις Πολιτισμού» – «Ιστορίες από μάρμαρο και ξερολιθιά στα αλώνια του χρόνου» με τον Μανόλη Κορρέ

Συνεχίζεται ο επιτυχημένος φετινός κύκλος εκδηλώσεων «Καταθέσεις Πολιτισμού» με συζητήσεις για σύγχρονη τέχνη, ιστορία και αρχαιολογία, από το Κέντρο Πολιτισμού, Έρευνας και Τεκμηρίωσης της Τράπεζας της Ελλάδος. Επόμενη εκδήλωση στις 24 Απριλίου με καλέσμένο τον ομότιμο καθηγητή Αρχιτεκτονικής ΕΜΠ Μανόλη Κορρέ....

Μεγάλη εκδήλωση για τον Κ.Π. Καβάφη στη Σορβόννη

Μεγάλη εκδήλωση για τον Κ.Π. Καβάφη στη Σορβόννη

Εκδήλωση με θέμα τη ζωή και το έργο του Κ.Π. Καβάφη, διοργάνωσε το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού (ΕΙΠ) στο Παρίσι. Φωτογραφίες © Polyvios Anemoyannis / Hans Lucas.

Επιμέλεια: Book Press

Κατάμεστο το Αμφιθέατρο Richelieu του πανεπιστημίου της Σορβόννη...

«Η κασέτα» της Λούλας Αναγνωστάκη και «PAVLOV, ή δύο δευτερόλεπτα πριν από το έγκλημα», του Γουστάβο Οτ (κριτική) – Δύο σημαντικές παραστάσεις στο θέατρο «Σταθμός»

«Η κασέτα» της Λούλας Αναγνωστάκη και «PAVLOV, ή δύο δευτερόλεπτα πριν από το έγκλημα», του Γουστάβο Οτ (κριτική) – Δύο σημαντικές παραστάσεις στο θέατρο «Σταθμός»

Για τις παραστάσεις «Η κασέτα» της Λούλας Αναγνωστάκη σε σκηνοθεσία Μάνου Καρατζογιάννη και «PAVLOV, ή δύο δευτερόλεπτα πριν από το έγκλημα» του Γουστάβο Οτ σε σκηνοθεσία Δημήτρη Αποστολόπουλου, που ανεβαίνουν στη σκηνή του θεάτρου «Σταθμός». Κεντρική εικόνα: Από την παράσταση «Η κασέτα» © Αγγ. Παπαδόπουλος.&nb...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα του Μιχάλη Μακρόπουλου «Μαργαρίτα Ιορδανίδη», η οποία θα κυκλοφορήσει στις 19 Απριλίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εἶχαν πιάσει γιὰ τὰ καλὰ οἱ ζέστες, καὶ τὴν ἑπόμενη Κυριακὴ κανόνισαν ν...

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (προδημοσίευση)

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Αντρές Μοντέρο [Andrés Montero] «Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου), το οποίο κυκλοφορεί στις 17 Απριλίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η μονομαχ...

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ολίβια Μάνινγκ [Olivia Manning] «Σχολείο για την αγάπη» (μτφρ. Φωτεινή Πίπη), το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν έφτασαν στην κορυφή του λό...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου 2024: «Με ένα βιβλίο πετάω!» ξανά... – 12 βιβλία για το μεγάλο ταξίδι της ανάγνωσης

Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου 2024: «Με ένα βιβλίο πετάω!» ξανά... – 12 βιβλία για το μεγάλο ταξίδι της ανάγνωσης

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου (23 Απριλίου) επιλέγουμε 12 βιβλία που μας βάζουν στα ενδότερα της λογοτεχνίας και μας συνοδεύουν στο ταξίδι της ανάγνωσης.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Στις 23 Απριλίου γιορτάζουν τα βιβλ...

Δεν είναι «έγκλημα πάθους» είναι γυναικοκτονία: 5 μελέτες για την έμφυλη βία

Δεν είναι «έγκλημα πάθους» είναι γυναικοκτονία: 5 μελέτες για την έμφυλη βία

Πέντε μελέτες αναδεικνύουν τις νομικές και κοινωνικές διαστάσεις των γυναικοκτονιών και συμβάλλουν στην κατανόηση των αιτίων που προκαλούν την πιο ακραία μορφή έμφυλης βίας. Επειδή οι γυναικτοκτονίες δεν είναι «εγκλήματα πάθους» αλλά ανθρωποκτονίες με πολύ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.

Γράφει η Φανή Χ...

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Με έδρα τη Θεσσαλονίκη, οι εκδόσεις Ροπή επιδιώκουν μέσω των βιβλίων τους την αλληλεπίδραση των θετικών επιστημών με άλλα γνωστικά πεδία, δίχως διάθεση να απευθύνονται μόνο σε ειδικούς και «γνώστες». 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ