«Η ώρα της καρδιάς» των Ίρβιν & Μπέντζαμιν Γιάλομ – Ο αγώνας του κορυφαίου ψυχοθεραπευτή ενάντια στην άνοια

Στην παρουσίαση του βιβλίου Η ώρα της καρδιάς (μτφρ. Ευαγγελία Ανδριτσάνου, εκδ. Άγρα) του Ίρβιν Ντ. Γιάλομ και του γιου του, Μπέντζαμιν, στις 16 Ιουνίου στον ΙΑΝΟ της Αθήνας, μίλησαν οι Ευαγγελία Ανδριτσάνου, ψυχοθεραπεύτρια, Γιάννης Ζέρβας, ψυχίατρος, ψυχοθεραπευτής, και η Εύα Ντανάση, νευροψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια, και μέσω τηλεδιάσκεψης, τοποθετήθηκε ο ίδιος ο Μπέντζαμιν Γιάλομ.

Στιγμιότυπο από την εκδήλωση για το βιβλίο (από αριστερά): Ευαγγελία Ανδριτσάνου, Εύα Ντανάση, Γιάννης Ζέρβας, Σταύρος Πετσόπουλος

Ακολουθούν τα όσα είπε στην παρουσίαση η Εύα Ντανάση:

Διαβάζοντας το βιβλίο, σκέφτηκα ότι αυτό κινείται σε δύο βασικά και παράλληλα επίπεδα. Από τη μία, ο συγγραφέας αναφέρεται στην προσωπική του αναμέτρηση με το γήρας, την απώλεια μνήμης και τον φόβο της άνοιας. Από την άλλη, περιγράφει το πώς αυτές οι δυσκολίες τον κάνουν να αλλάξει τον τρόπο των θεραπευτικών συνεδριών, διατηρώντας όμως σε αυτές βασικά αξιώματά του, όπως είναι η αυθεντικότητα της ανθρώπινης σύνδεσης, η ειλικρινής επαφή μεταξύ θεραπευτή και θεραπευόμενου και η συνάντηση στο εδώ και τώρα.

Καταγράφοντας τις εμπειρίες του, τις σκέψεις, τα συναισθήματά του και τις θεραπευτικές συνεδρίες, ο Yalom αυτοαποκαλύπτεται, όπως έχει κάνει και στο παρελθόν με άλλα του βιβλία. Και από αυτή την αυτοαποκάλυψη, μπορεί κανείς να στοχαστεί σε ζητήματα σχετικά με τη θεραπεία, αλλά και σε ζητήματα σχετικά με την ηλικία και την έκπτωση της νοητικής λειτουργίας. Θα αναφερθώ στο δεύτερο κομμάτι, αυτό της νοητικής έκπτωσης και σε κάποια θέματα που άμεσα ή έμμεσα θίγει ο συγγραφέας.

Οι αναφορές του συγγραφέα για το γήρας και τις φθορές που επιφέρει είναι διάσπαρτες σε όλο το βιβλίο και ξεκινούν από τα περιεχόμενα. Στην αρχή υπάρχουν κεφάλαια με τίτλους όπως «Μια μέρα από τη ζωή ενός πολύ ηλικιωμένου θεραπευτή», και «Μνήμη, α, μνήμη», εισάγοντάς μας με αυτόν τον τρόπο στη φθορά της ηλικίας και στις αλλαγές της. Προχωρώντας, όμως, άλλα κεφάλαια έχουν τίτλους όπως «Μνήμη, μνήμη, πού έχεις χαθεί;» και «Άνοια, αχ, άνοια», όπου πλέον βλέπουμε ότι οι μικρές αλλαγές έχουν γίνει μεγαλύτερες και η έκπτωση παίρνει όνομα, είναι άνοια.

Σημεία που ξεχώρισα και θα αναφερθώ παρακάτω έχουν να κάνουν με προεκτάσεις της άνοιας όπως είναι η απώλεια, η αίσθηση ταυτότητας, το βίωμα ενός ατόμου που ξεχνά και το στίγμα που ακόμη και σήμερα ακολουθεί τη νοητική έκπτωση.

Απώλεια και προσαρμογή

Ξεκινώντας από το πρώτο κεφάλαιο, ο συγγραφέας μάς εισάγει στην έναρξη των προβλημάτων μνήμης, μία εμπειρία που τον οδηγεί να επανεξετάσει τον τρόπο που εργάζεται ως ψυχοθεραπευτής και την απόφαση που παίρνει να αναλαμβάνει θεραπείες με διάρκεια ενός έτους.

Αναφέρει: «Προσέγγισα το νέο πλαίσιο με μία αίσθηση απώλειας, καθώς σηματοδοτούσε μία μεγάλη αλλαγή στη δουλειά μου, η οποία είχε προκύψει από αναγκαιότητα και όχι από επιθυμία». Από τις πρώτες, λοιπόν, σελίδες, μας εισάγει σε κάτι που είναι συνδεδεμένο με τη νοητική έκπτωση και αυτό είναι η απώλεια. Εξάλλου, και η ίδια η λέξη «άνοια» μας παραπέμπει σε όσα χάνονται. Άνοια: α (στερητικό) και νους. Χάνει κανείς νοητικές ικανότητες και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούσε έως τότε, χάνει λοιπόν μέρος του εαυτού του και καλείται να προσαρμοστεί στη νέα κατάσταση. Στην περίπτωση του Yalom, αυτή η προσαρμογή γίνεται επιτυχώς. Διαχειρίζεται τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει και βρίσκει λύση σε αυτές. Η πρώτη προσαρμογή λοιπόν είναι να κάνει τις συνεδρίες του με ορισμένη διάρκεια, αποφασίζει οι συνεδρίες του να κρατούν ένα 12 μήνες.

Η νοητική φθορά είναι ένας αγώνας με τις απώλειες, γιατί αυτό που έχεις καταφέρει σήμερα, αύριο θα γίνει δύσκολο και θα χρειαστεί νέα προσαρμογή.

Ενώ το μοντέλο αυτό φαίνεται να είναι λειτουργικό για λίγο καιρό, σιγά σιγά, και πλησιάζοντας πλέον τα 87, η μνήμη του αλλάζει περισσότερο. Αναφέρει (κεφ. 2): «Κλονίστηκα και άρχισα να αμφισβητώ την αξία τη φροντίδας που ήμουν ικανός να παρέχω. Ένιωθα ότι είχα πολλά να προσφέρω, αλλά ήταν σαφές ότι δεν μπορούσα πλέον να αναλαμβάνω με ήσυχη συνείδηση μια συνεργασία διαρκείας με θεραπευόμενους, ούτε καν για ένα χρόνο». Σε αυτό το σημείο, οι δυσκολίες φαίνεται να έχουν μεγαλώσει. Και η προηγούμενη προσαρμογή που είχε κάνει σε θεραπείες διάρκειας έτους, τώρα φαίνεται να μην είναι αρκετή. Απώλεια και πάλι. Η νοητική φθορά είναι ένας αγώνας με τις απώλειες, γιατί αυτό που έχεις καταφέρει σήμερα, αύριο θα γίνει δύσκολο και θα χρειαστεί νέα προσαρμογή. Ο Yalom, από τη μία, δεν μπορεί να σταματήσει να ασκεί τη ψυχοθεραπεία, μία τέτοια σκέψη του φέρνει «ίλιγγο», όπως λέει. Από την άλλη, φοβάται ότι οι ικανότητές του δεν είναι αρκετές. Κι έτσι ήρθαν οι μεμονωμένες ωριαίες συνεδρίες. Βλέπει κόσμο για μία μόνο συνεδρία και προσπαθεί να βοηθήσει μέσα στη μία ώρα που έχει στη διάθεσή του. Και σε αυτό του το βιβλίο μάς περιγράφει πώς αυτές έχουν λειτουργήσει και τι μαθήματα πήρε από αυτό τον νέο τρόπο.

Αναφορές στη συναισθηματική επίδραση που έχουν οι δυσκολίες μνήμης

Πέρα από την περιγραφή του νέου τρόπου συνεδριών, σε αυτό το βιβλίο ο Γιάλομ μιλάει για το πώς βιώνει και πώς νιώθει με την αλλαγή στη διανοητική του κατάσταση. Θα αναφερθώ σε κάποια αποσπάσματα. Στο Κεφάλαιο 6, αναφέρει «Το τελευταίο διάστημα παρακολουθώ προσεκτικά το μυαλό μου, έχοντας επίγνωση ότι ο εγκέφαλός μου αλλάζει κι ότι η μνήμη μου εξασθενεί. Νιώθω ολοένα πιο έντονη ανησυχία και ντροπή γιατί οι αφορμές που μου θυμίζουν πόσο πολύ ξεχνάω είναι καθημερινές. Πού είναι το κινητό μου; Κλείδωσα τις πόρτες; Έχω ξαναδεί αυτή την ταινία ή έχω ξαναδιαβάσει αυτό το βιβλίο;» Για να καταλήξει λίγο πιο κάτω: «Παρ’ όλα αυτά, έχω υιοθετήσει τη συνήθεια να αντικρίζω την εξασθένηση μου». 

Ξανά στο Κεφάλαιο 8 περιγράφει πολύ έντονα την ανησυχία του, επειδή δεν καταλαβαίνει τι του λέει ένας θεραπευόμενος. Σκέφτεται ότι είναι δικό του λάθος και όταν τελικά συνειδητοποιεί ότι δεν είναι, λέει: «Δεν είπα λέξη για τον πανικό που είχα νιώσει νωρίτερα, όταν φαντάστηκα ότι οι στομφώδεις περικοκλάδες του ήταν δείκτης της προσωπικής μου διανοητικής κατάρρευσης. Το να μην μπορώ να εμπιστευτώ πλήρως τις ικανότητες και την αντίληψή μου ήταν ανησυχητικό, πρόσθετε μεγάλο βαθμό δυσκολίας».

Όντας θεραπευτής, αναγνωρίζοντας καλά τα συναισθήματά του, ο Yalom μάς δίνει μία πλήρη εικόνα για το πώς μπορεί να νιώθει ένα άτομο όταν ξεκινάει να έχει προβλήματα μνήμης.

Σε ένα άλλο απόσπασμα, στο Κεφάλαιο 17, γράφει: «Αχ μνήμη! Κάθε μέρα δεχόμουν άλλη μία υπενθύμιση ότι ξέφτιζε όλο και περισσότερο. Ντρεπόμουν τόσο πολύ γι’ αυτό, που συνήθως προσπαθούσα να το κρύψω όσο γινόταν από τους άλλους. Ένας από τους χειρότερους φόβους μου ήταν ότι κάποια μέρα, ένας άνθρωπος με κάποια θεσμική ιδιότητα θα μου ανακοίνωνε ότι δεν είμαι πια ικανός να βλέπω θεραπευόμενους». Στο κεφάλαιο 22: «Καθημερινά συμβαίνει κάτι που μου υπενθυμίζει το μέλλον που με περιμένει, την προσωπική μου κάθοδο προς την άνοια, τη δική μου απόγνωση. Ίσως και τη δική μου αυτοκτονία».

Αυτό που μένει από τα παραπάνω αποσπάσματα είναι η ένταση των συναισθημάτων με τα οποία ο Yalom βιώνει τις δυσκολίες μνήμης. Δεν περιγράφει απλώς μία γνωστική αλλαγή ή ένα πρόβλημα που χρειάζεται διαχείριση. Περιγράφει το πώς ο ίδιος έρχεται αντιμέτωπος με φόβο, ντροπή, αμφιβολία και τελικά με την αγωνία για το μέλλον του. Όντας θεραπευτής, αναγνωρίζοντας καλά τα συναισθήματά του, ο Yalom μάς δίνει μία πλήρη εικόνα για το πώς μπορεί να νιώθει ένα άτομο όταν ξεκινάει να έχει προβλήματα μνήμης. Μπορεί και παρατηρεί και περιγράφει λεπτομερώς τις συναισθηματικές τους αντιδράσεις σε όσα του συμβαίνουν.

Η ειλικρίνεια με την οποία προσεγγίζει το βίωμά του είναι ιδιαίτερα σημαντική για όλους μας. Δεν παρουσιάζει τον εαυτό του ως έναν σοφό θεραπευτή που αντιμετωπίζει με ψυχραιμία τη φθορά του χρόνου. Αντίθετα, μας επιτρέπει να δούμε τον φόβο, την ευαλωτότητα και κάποιες φορές ακόμη και την απόγνωσή του. Και ίσως ακριβώς για αυτό τα λόγια του έχουν τόσο μεγάλη δύναμη. Γιατί πίσω από τον διάσημο ψυχοθεραπευτή και συγγραφέα αναγνωρίζουμε κάτι βαθιά ανθρώπινο: τον φόβο απέναντι στην πιθανότητα να χάσουμε σταδιακά τις βεβαιότητες πάνω στις οποίες χτίσαμε τη ζωή μας.

Ταυτότητα

Ένα άλλο σημείο που ξεχώρισα από τις περιγραφές του συγγραφέα είναι αυτό της αίσθησης ταυτότητας. Φεύγουμε από το σημείο του πώς νιώθει κάποιος που αρχίζει να ξεχνά και πηγαίνουμε στο ποιος και τι είναι κάποιος όταν αρχίσει να ξεχνά. Στο Κεφάλαιο 22, ο Yalom γράφει: «Δεν μπορώ να φανταστώ τη ζωή μου χωρίς να βοηθώ άλλους. Τι είμαι, αν δεν είμαι θεραπευτής; Τι είμαι, αν πάψω να είμαι δάσκαλος και συγγραφέας, γιατί αυτά αναγκαστικά κάποτε θα τελειώσουν. Λοιπόν, είμαι πατέρας 4 παιδιών, παππούς 8 εγγονών και ήδη 2 φορές προ-πάππους. Είμαι λοιπόν πολλά πράγματα για άλλους ανθρώπους. Αλλά, ο τρόπος που βιώνω την πραγματικότητα έχει συρρικνωθεί πολύ».

Τι σημαίνει να είσαι θεραπευτής όταν δεν μπορείς πλέον να ασκήσεις το επάγγελμά σου όπως παλιά; Τι σημαίνει να είσαι συγγραφέας ή δάσκαλος, όταν η φθορά του χρόνου επηρεάζει τη σκέψη και τη μνήμη;

Σε αυτό το απόσπασμα, καθώς οι δυσκολίες μνήμης γίνονται πιο έντονες, ο συγγραφέας αναρωτιέται ποιος είναι όταν οι ιδιότητες που τον συνόδευαν σε όλη του τη ζωή αρχίζουν να περιορίζονται. Τι σημαίνει να είσαι θεραπευτής όταν δεν μπορείς πλέον να ασκήσεις το επάγγελμά σου όπως παλιά; Τι σημαίνει να είσαι συγγραφέας ή δάσκαλος, όταν η φθορά του χρόνου επηρεάζει τη σκέψη και τη μνήμη; Και τελικά, τι παραμένει από έναν άνθρωπο, όταν οι ρόλοι με τους οποίους έχει ταυτιστεί επί δεκαετίες αρχίζουν σταδιακά να απομακρύνονται; Τι είναι αυτό που μας κάνει πραγματικά «εμάς»;

Ίσως, σε αυτό το βιβλίο, η νοητική έκπτωση του συγγραφέα να μας καλεί να ξανασκεφτούμε την ταυτότητα όχι ως μια συλλογή αναμνήσεων, αλλά ως μια σχέση. Από άλλα σημεία του βιβλίου στα οποία θα αναφερθώ ξανά σε λίγο, μπορεί κανείς να σκεφτεί ότι η ταυτότητα δεν χάνεται εύκολα, γιατί δεν βρίσκεται μόνο σε όσα θυμόμαστε, αλλά και στον τρόπο που συνεχίζουμε να συνδεόμαστε ο ένας με τον άλλον.

Στίγμα

Νωρίτερα αναφέρθηκα στο στίγμα που ακολουθεί την άνοια, το οποίο ακόμη και σήμερα, παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια για τη διάγνωση, την αναζήτηση βοήθειας και την κοινωνική συμμετοχή των ανθρώπων που ζουν με αυτήν.

Ειδικά τα τελευταία χρόνια, η συζήτηση γύρω από τις κοινωνικές διαστάσεις της άνοιας έχει στραφεί από το ερώτημα «πώς αντιμετωπίζουμε την άνοια;» στο ερώτημα «πώς ακούμε και πως κατανοούμε τη φωνή των ανθρώπων που ζουν με άνοια;». Και ουσιαστικά, στο πώς τους δίνουμε χώρο για να μιλήσουν για αυτό που βιώνουν. Γιατί όταν οι ίδιοι οι άνθρωποι μιλούν ανοιχτά για τη διάγνωσή τους και τις εμπειρίες τους, μπορεί να συμβάλουν στη μείωση του στίγματος, κάνοντας την άνοια πιο ορατή και πιο ανθρώπινη.

Παρότι αναγνωρίζει τις απώλειες και τις προκλήσεις που φέρνει η γήρανση, δείχνει ότι η δυνατότητα για ουσιαστική επικοινωνία, συναισθηματική σύνδεση και παρουσία στο «εδώ και τώρα» παραμένει ζωντανή.

Ο Yalom, με την αυτοαποκάλυψή του, κάνει ακριβώς αυτό που σήμερα θεωρείται αποτελεσματικό για την καταπολέμηση του στίγματος: δίνει ένα πρόσωπο στην εμπειρία της γνωστικής έκπτωσης. Αντί η μνημονική έκπτωση να παρουσιάζεται ως μια κατάσταση που «σβήνει» τον άνθρωπο, ο Yalom δείχνει ότι μπορεί κανείς να συνεχίσει να σκέφτεται, να αγαπά, να δημιουργεί και να συνδέεται με τους άλλους, ακόμη και ενώ έρχεται αντιμέτωπος με τις απώλειες που φέρνει η γήρανση. Εξάλλου, όταν ένας άνθρωπος με το κύρος και την αναγνώριση του Yalom μιλά τόσο ανοιχτά για αυτά τα ζητήματα, συμβάλλει ουσιαστικά στο να σπάσει η σιωπή και το στίγμα που συχνά τα περιβάλλει.

Παράλληλα, μέσα από την προσωπική του ιστορία, μας υπενθυμίζει ότι οι δυσκολίες μνήμης δεν καθορίζουν από μόνες τους την αξία ή την ταυτότητα ενός ανθρώπου. Παρότι αναγνωρίζει τις απώλειες και τις προκλήσεις που φέρνει η γήρανση, δείχνει ότι η δυνατότητα για ουσιαστική επικοινωνία, συναισθηματική σύνδεση και παρουσία στο «εδώ και τώρα» παραμένει ζωντανή. Με αυτόν τον τρόπο, προσφέρει μια πιο αισιόδοξη και ρεαλιστική ματιά στην άνοια, εστιάζοντας όχι μόνο σε όσα χάνονται, αλλά και σε όσα μπορούν να διατηρηθούν. Η αυτοαποκάλυψή του λειτουργεί έτσι ως μια πράξη αποδοχής και κατανόησης, που ενθαρρύνει τον αναγνώστη να δει το θέμα με περισσότερη ενσυναίσθηση και λιγότερο φόβο.

Κι όταν η μνήμη εξασθενεί, τι μένει, τι με καθοδηγεί; Το συναίσθημα

Ένα ερώτημα στο οποίο απαντάει ο Yalom σε αυτό το βιβλίο είναι το αν υπάρχουν άλλα πράγματα που μπορεί να μας καθοδηγήσουν, όταν η μνήμη εξασθενεί. Στο Κεφάλαιο 17 ο Yalom περιγράφει τη συνεδρία του με μία γυναίκα που γνωρίζει από το παρελθόν, αλλά την οποία δεν θυμάται. Γράφει: «Καθώς συνέχιζα να κοιτάζω το πρόσωπό της, ένιωσα ένα έντονο κύμα ζεστασιάς προς εκείνη. Δεν την αναγνώριζα, ούτε είχαν επανέλθει κάποια θραύσματα αναμνήσεων από τις συνεδρίες μας. Ωστόσο, βίωνα ισχυρό θετικό συναίσθημα, μεγάλη επιθυμία να τη βοηθήσω και πολύ έντονη τάση να την προστατέψω. Παρότι δεν μπορούσα να ανακαλέσω έκδηλες λεπτομέρειες από προηγούμενες συναντήσεις μας, τα άδηλα θερμά συναισθήματα που ένιωθα για εκείνην ήταν προφανώς πολύ ζωντανά και είχαν διατηρηθεί πολύ καλά σε κάποια σημείο του μυαλού μου». 

Όταν, λοιπόν, η μνήμη εξασθενεί, τι είναι αυτό που παραμένει; Ο Yalom φαίνεται να απαντά ότι παραμένει το συναίσθημα. Παραμένουν οι δεσμοί που έχουμε δημιουργήσει, ακόμη και όταν οι λεπτομέρειες που τους συνόδευαν έχουν χαθεί.

Ο Yalom φαίνεται να ανακαλύπτει κάτι που ίσως γνώριζε θεωρητικά, αλλά τώρα το βιώνει προσωπικά: ότι η μνήμη δεν είναι μία ενιαία λειτουργία. Λίγο πιο κάτω, το εξηγεί: «Είναι σύνηθες να ξεχνά κανείς πρόσωπα, ονόματα, λέξεις, αλλά να εξακολουθεί να αισθάνεται βαθιά σύνδεση με έναν άνθρωπο, να θυμάται τα λόγια ενός τραγουδιού ή πώς να κάνεις ποδήλατο. Καθώς η απώλεια της έκδηλης μνήμης μου συνεχίζεται με αμείωτο ρυθμό, μπορώ ίσως να μάθω να βασίζομαι λίγο περισσότερη στην άδηλη μνήμη, να την εμπιστεύομαι, όταν αναδύεται».

Όταν, λοιπόν, η μνήμη εξασθενεί, τι είναι αυτό που παραμένει; Ο Yalom φαίνεται να απαντά ότι παραμένει το συναίσθημα. Παραμένουν οι δεσμοί που έχουμε δημιουργήσει, ακόμη και όταν οι λεπτομέρειες που τους συνόδευαν έχουν χαθεί. Αυτό το απόσπασμα έρχεται σε αντίστιξη ή και ως απάντηση στον φόβο που εκφράζει αλλού. Εδώ δεν λέει: «Ξεχνάω, άρα χάνω την ταυτότητά μου». Λέει σχεδόν το αντίθετο: «Ξεχνάω, αλλά ανακαλύπτω ότι κάτι εξακολουθεί να υπάρχει, απλά είναι διαφορετικό».

«Εδώ και τώρα»: Γιατί όταν δεν έχεις τη μνήμη, δεν έχεις το παρελθόν, συνεχίζεις όμως έστω και για λίγο να έχεις το παρόν

Ένα τελευταίο θέμα το οποίο θα ήθελα να επισημάνω είναι η θεραπευτική προσέγγιση του Yalom στο εδώ και τώρα. Ο ίδιος αναφέρει ότι αυτή η προσέγγιση είναι κατά κύριο λόγο ανιστορική, με την έννοια ότι δεν βασίζεται πολύ στην προσωπική ιστορία των ασθενών. Αν το δούμε από την πλευρά του θεραπευτή, που στην περίπτωση του Yalom αντιμετωπίζει δυσκολίες μνήμης, θα δούμε ότι αυτή η προσέγγιση είναι και πολύ βοηθητική.

Με άλλα λόγια, η σημασία που έδινε όλα τα χρόνια ο Yalom στο εδώ και τώρα, αυτή τη φορά γίνεται ακόμη πιο σημαντική και απαντάει στο υπαρξιακό ερώτημα του τι μένει σε έναν άνθρωπο όταν ο χρόνος αλλά και η φθορά της μνήμης περιορίζει τόσο το μέλλον όσο και την πρόσβαση στο παρελθόν. Και τελικά αυτό που μένει είναι το παρόν και δεν είναι λίγο.

Στο σημείο αυτό θα ήθελα να αναφέρω μία δική μου εμπειρία. Για κάποια χρόνια είχα δουλέψει με ομάδες ατόμων με προβλήματα μνήμης. Σε κάποιες ομάδες, οι συμμετέχοντες ήταν άτομα με μικρές δυσκολίες μνήμης και διατηρημένη λειτουργικότητα. Όμως, σε κάποιες άλλες ομάδες, συμμετέχοντες ήταν άτομα με μεγαλύτερα προβλήματα και διαγνωσμένη άνοια. Οι συντονιστές αυτών των ομάδων έπρεπε να φτιάξουμε έναν ασφαλή χώρο για όλους τους συμμετέχοντες, όπου θα υπήρχε αποδοχή των δυσκολιών τους, αλλά και να βρούμε έναν τρόπο επικοινωνίας με τα μέλη. Με το καιρό, αυτό που διαπίστωσα ήταν ότι η επικοινωνία σε αυτό το πλαίσιο είχε κάτι το ιδιαίτερο: αφορούσε κυρίως το παρόν. Ήταν μία επικοινωνία στο εδώ και τώρα, χωρίς να γνωρίζεις αν θα υπάρχει στο μέλλον, αν αυτά που θα ειπωθούν σήμερα, θα υπάρχουν και σε μία εβδομάδα. Οπότε, για να αντισταθμιστεί αυτή η έλλειψη συνέχειας, ανάμεσα στους συντονιστές των ομάδων και στα μέλη των ομάδων δημιουργούταν μία επικοινωνία πιο αυθεντική, όπου σημασία είχε μόνο το τώρα. Ήταν συναντήσεις που διέκοπταν την ροή του χρόνου, όπου μάλλον ο χρόνος γινόταν μία ασαφής έννοια και όπου παράλληλα έκανε τη νοητική έκπτωση, τις μνημονικές δυσκολίες και την άνοια να μπαίνουν σε δεύτερο πλάνο. Το κέντρο βάρους μετατοπίζόταν από το «τι θυμάται ένας άνθρωπος» στο «τι συμβαίνει ανάμεσα σε εμάς τώρα». Και από τη δική μου πλευρά -φαντάζομαι και από την πλευρά των ατόμων με άνοια- αυτό ήταν απελευθερωτικό και δημιουργούσε τις κατάλληλες συνθήκες για μία ιδιαίτερη σύνδεση μεταξύ μας.

Αυτό που θέλω να πω είναι ότι τελικά όταν αποδυναμώνεται η συνέχεια της βιογραφίας (η δυνατότητα να θυμάμαι ποιος ήμουν χθες ή να σχεδιάζω ποιος θα είμαι αύριο), η σχέση δεν εξαφανίζεται. Αντίθετα, αποκτά μια διαφορετική ποιότητα, βασισμένη αποκλειστικά στην εμπειρία της στιγμής.

Αυτό μου θύμισε και ο Yalom, όταν σε ένα κεφάλαιο μιλάει για το γράμμα που δέχτηκε από μία θεραπευόμενη. Το μήνυμα της μεταξύ άλλων έγραφε τα εξής: «Συνειδητοποίησα ότι η πιο σημαντική επίδραση της συνάντησής μας προήλθε από το γεγονός ότι εσείς ήσασταν τόσο συνδεδεμένος και παρών από την πρώτη στιγμή μ’ εμένα – μία παντελώς άγνωστη. Δεν ξέρω αν το ζει κανείς άλλος. Σας ευχαριστώ».

*Η ΕΥΑ ΝΤΑΝΑΣΗ νευροψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια. 

Λίγα λόγια για τους συγγραφείς

Ο Ίρβιν Ντ. Γιάλομ, οξυδερκής ψυχοθεραπευτής και συγγραφέας διεθνών μπέστ-σέλλερ, είναι ένας από τους σημαντικότερους ψυχιάτρους παγκοσμίως. Τα βιβλία του Όταν έκλαψε ο Νίτσε, Ο δήμιος του έρωτα, Η μάνα και το νόημα της ζωής, Η θεραπεία του Σοπενάουερ και πιο πρόσφατα το Ζήτημα θανάτου και ζωής, αυτοβιογραφική μαρτυρία γραμμένη σε δύο φωνές με τη σύζυγό του Μαίριλυν Γιάλομ (1932-2019), μπήκαν στους καταλόγους των ευπώλητων στους New York Times.

© Reid Yalom

Τα θεωρητικά συγγράμματά του Θεωρία και πράξη της ομαδικής ψυχοθεραπείας και Υπαρξιακή ψυχοθεραπεία διδάσκονται στους εκπαιδευόμενους ψυχοθεραπευτές παντού στον κόσμο. Ο δρ Γιάλομ εξακολουθεί να γράφει και να ζει στη Βόρεια Καλιφόρνια.

Ο Μπέντζαμιν Γιάλομ είναι ψυχοθεραπευτής με έδρα το Σαν Ντιέγκο, καθοδηγητής σε ζητήματα δημιουργικότητας και εδώ και πολλά χρόνια συνεργάτης του πατέρα του στην επιμέλεια των βιβλίων του. Πριν από τις διδακτορικές σπουδές του στη θεραπεία γάμου και οικογένειας, ήταν ιθύνων νους της θεατρικής ομάδας foolsFURY, η οποία συνέβαλε στην ανανέωση των παραστατικών τεχνών στο Σαν Φρανσίσκο στις αρχές της δεκαετίας του 2000.

Έχει αποφοιτήσει από το Iowa Writers’ Workshop και είναι βραβευμένος συγγραφέας έργων μυθοπλασίας.