«Αυτοσκηνοθεσίες» της Μαίρης Γ. Μπαϊρακτάρη – Οι λέξεις και τα σώματα

Στην παρουσίαση της ποιητικής συλλογής της Μαίρης Μπαϊρακτάρη Αυτοσκηνοθεσίες (εκδ. Μελάνι), που έγινε στις 5 Ιουνίου στο Βιβλιοπωλείο Λεμόνι, μίλησαν ο Σόλωνας Παπαγεωργίου, δημοσιογράφος και συγγραφέας, και η Εύη Γεροκώστα, συγγραφέας, μεταφράστρια και αφηγήτρια. Ένα βιβλίο που φέρνει την ποίηση πιο κοντά στο θέατρο και τη μετάφραση. 

Ακολουθούν όσα είπε στην παρουσίαση του βιβλίου ο Σόλωνας Παπαγεωργίου

Λέμε και γράφουμε συχνά πως κάθε βιβλίο παρουσιάζει από μόνο του έναν ολόκληρο κόσμο. Γράφουμε, επιπλέον, πως οι λέξεις ενός συγκεκριμένου κειμένου σχηματίζουν σχέσεις μεταξύ τους, κουβαλώντας, όμως, επιπρόσθετα, τις σημασίες, άρα και τη βαρύτητα, που τους αποδόθηκε από τον εξωκειμενικό κόσμο μέσα στα χρόνια, στην Ιστορία. Κάθε κείμενο χαρακτηρίζεται από μία κάποια αυτοτέλεια, αλλά συνδέεται ταυτοχρόνως με επιμέρους έργα, όχι απαραιτήτως της ίδιας ή του ίδιου δημιουργού. Χρησιμοποιούμε τη λέξη «ταξίδι» για να μιλήσουμε για την επίδραση των αφηγήσεων επάνω μας, και επιπλέον, μιλάμε για κειμενικό «σώμα» («corpus»). Έχει προταθεί, τέλος, πως με τις λέξεις δεν περιγράφουμε απλώς τον κόσμο, αλλά τον νοηματοδούμε, του δίνουμε σχήμα, μορφή που στη συνέχεια τροποποιούμε, αλλάζουμε.

Διαβάζοντας την πρόσφατη ποιητική συλλογή της Μαίρης Μπαϊρακτάρη Αυτοσκηνοθεσίες, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μελάνι, παρατηρούμε πολλούς προβληματισμούς γύρω από τη γλώσσα, το θέατρο, τη μετάφραση, και τη σχέση τους με τον εξωκειμενικό κόσμο. Θα μπορούσαμε να πούμε πως το αντιθετικό δίπολο «μέσα»-«έξω» προσφέρει ερμηνευτικά κλειδιά για να κατανοήσουμε τους κρυπτικούς στίχους που συναντάμε στις σελίδες της. Από τον τίτλο και μόνο γίνεται ένα υπαινικτικό σχόλιο για τους ρόλους που αναλαμβάνουμε να παίξουμε κατά τη διάρκεια του βίου. Συνήθως, η σύγκριση της ζωής με το θέατρο, με την αναπαράστασή της, λειτουργεί σε βάρος της πρώτης, γίνεται προκειμένου να αναδείξουμε το πλαστό, την προσποίηση. Η συγκεκριμένη συλλογή, όμως, λειτουργεί ανανεωτικά, φανερώνοντας μια νέα ματιά. Η ποιήτρια εστιάζει στην υπερβατική αίσθηση που αφήνουν τα στοιχεία του θεάτρου και το πώς αυτή μπορεί να συγκριθεί με το αίσθημα του να είσαι ζωντανός.

Οι στίχοι που μας καλωσορίζουν στη συλλογή, «Σε μια διαστολή παρόντος/ όπως στο θέατρο», μας προσφέρουν ένα στοιχείο για να κατανοήσουμε την προσέγγιση της ποιήτριας. Πρόκειται για μια αναφορά στον τεχνητό χρόνο του θεάτρου: μια παράσταση συμβαίνει πολλές φορές και κάθε φορά είναι κάπως διαφορετική από την προηγούμενη εκδοχή της. Το παρόν επαναλαμβάνεται, μπορεί να κρατήσει για μια αιωνιότητα. Η ζωή των θεατρικών ηρώων κυλά ολόκληρη, συμπυκνωμένη, μέσα σε λίγες ώρες και η γραμμική εξέλιξη του χρόνου καταργείται στην ουσία. «Συγγραφή αντίστροφα στον χρόνο» είναι ο τίτλος της πρώτης ενότητας της συλλογής. Γράφοντας κινούμαστε προς τα πίσω. Με αντίστοιχο τρόπο, όμως, αντιλαμβανόμαστε εν μέρει και τον χρόνο – μπορεί συχνά να έχουμε στον νου πως μετακινούμαστε, εμείς και οι καταστάσεις στις οποίες μπλέκουμε, από μια αρχή προς ένα τέλος, αλλά η μνήμη συνεχώς μας μετατοπίζει ατάκτως σε διάφορα σημεία του παρελθόντος, κάποια πολύ παλαιά, κάποια περισσότερο πρόσφατα, ενώ η φαντασία μάς οδηγεί σε εκδοχές του μέλλοντος. Αλλά και κάποιες στιγμές γεμάτες ένταση δεν μοιάζει πως διαρκούν για μια αιωνιότητα, ενώ κάποιες άλλες περνούν πιο γρήγορα απ’ ό,τι αντέχουμε, με τις ευκαιρίες να ξεγλιστρούν από τα χέρια μας;

Η άρνηση της γραμμικότητας του χρόνου εκφράζεται συχνά στους στίχους της συλλογής. «Δεν έχει ούτε τέλος ούτε αρχή/ κύμα πυκνό στις λέξεις κύμα/ ανήμερα της παγωνιάς/ Ιούλιο μήνα» διαβάζουμε στο ποίημα «Πρώτη πράξη: Ανήμερα της παγωνιάς», και πιο κάτω, στη «Δεύτερη πράξη» συναντάμε: «Φέρνεις του σύμπαντος το παρελθόν/ πλάι στον ίδιο δρόμο/ ένα νυχθημερόν παρόν/ αντίστροφα στον χρόνο». Η κατάργηση του χρόνου οφείλεται στη συνάντηση του ποιητικού υποκειμένου με τον ερωτικό σύντροφό του. «Θέλω μια νύχτα σου να ‘ναι δική μου/ μ’ ένα παράθυρο δίχως σκοτάδι/ χώρος κλειστός να φανεί τυλιγμένη/ μόνο με λόγια η πρώτη επαφή σου» («Μόνο με λέξεις: Επί σκηνής»). Το συγκεκριμένο ποίημα ξεκινά με τον στίχο: «Σπασμένος λόγος, σπασμένη νύχτα». Η νύχτα, η εμπειρία δηλαδή, καθορίζεται από τον λόγο, τις λέξεις που ανταλλάσουν ή κρατούν για τον εαυτό τους οι εμπλεκόμενοι. «Μόνο με λόγια η πρώτη επαφή σου» – πάντα με λόγια δεν πραγματοποιείται άραγε η πρώτη επαφή; Και, για να συνεχίσουμε την αναλογία με το θέατρο, οι ρόλοι και οι ιστορίες τους δεν προκύπτουν πάντοτε από ένα κείμενο;

Η ρευστότητα των νοημάτων

Οι λέξεις και τα σώματα, οι λέξεις και οι άνθρωποι, το «μέσα» και το «έξω» και τα δυσδιάκριτα όρια μεταξύ τους. Παρατηρούμε μια ρευστότητα. Δεν υπάρχουν πλήρεις και απόλυτοι ορισμοί. Η μετάφραση είναι μια διαδικασία επανανοηματοδότησης και οικειοποίησης. Οι λέξεις δεν έχουν μία και μόνο σημασία. Στο εξαιρετικό ποίημα «Έφηβη μνήμη» διαβάζουμε: «Μια πέτρα./ Την μετέφρασε:/ «Λήθη πρεσβύτερη/ κι έφηβη μνήμη/ καθρέφτης, λες, ακίνητος/ μπροστά σ’ άλλον καθρέφτη/ κι είδωλα που ξεπήδησαν/ το ένα στο εντός -το εντός- του άλλου». Τι κρύβεται κάτω από μία πέτρα; Η απόλυτη σιγή, που είναι αρχαία, η μνήμη του κόσμου, που ακόμα διαμορφώνεται, εξ ου και ο χαρακτηρισμός «έφηβη», και το παιχνίδι μεταξύ τους, οι καθρέφτες που αντανακλούν ο ένας στον άλλον, ο ένας απέναντι από τον άλλον. Ο κάθε όρος κουβαλά κάτι από τα αντίθετά του, λοιπόν, και οι σημασίες συνεχώς μεταμορφώνονται. Η πέτρα αργότερα σπάει τον καθρέφτη στο ποίημα με τίτλο «Γηραιά λήθη»: «Ένας καθρέφτης θρύψαλα./ Κι η πέτρα που τον έσπασε/ στάθηκε κει, κοντά της». Παρακάτω, η θάλασσα, το υγρό στοιχείο, που σε τούτη τη συλλογή συνδέεται με τη σωματικότητα, γίνεται πέτρα: «Πέτρα είν’ η θάλασσα/ όταν με διασχίζεις».

Το κομμάτι του ερωτικού συντρόφου, του Άλλου, κολλάει στα ρούχα, στο δέρμα, στα άκρα, και στη συνέχεια διεισδύει και αλλάζει το εσωτερικό.

Αντίστοιχα, ο άνθρωπος συνεχώς εξελίσσεται, αλλάζοντας ρόλους. Στις «Σκηνικές αποστάσεις» υπάρχουν οι στίχοι: «Στην κόψη τού πέρα από σένα/ αρχίζει το εσύ κι η σκιά σου». Το σύνθεμα αυτό ανιχνεύεται στην ενότητα «Στην κόψη των ρόλων». Είναι επικίνδυνο κάποιες φορές να βρεθούμε στα όρια – επικίνδυνο μα αναπόφευκτο. Το ποίημα «Αποστηθίζοντας έναν άλλον εαυτό» πάει ως εξής: «Μ’ ένα άλμα στο πέλμα/ κολλάει στα ρούχα/ στο δέρμα/ στην άκρη/ το λίγο από σένα/ σαν μέσα μαγνήτης/ κι απ’ έξω χρυσάφι/ στα έσω τοιχώματα/ γκρεμίζει τα χρώματα/ και πλάθει σχισμή στη στιγμή/ απ’ τα χείλη κλοπή/ η σιωπή/ μια σιγή τελική σου». Το κομμάτι του ερωτικού συντρόφου, του Άλλου, κολλάει στα ρούχα, στο δέρμα, στα άκρα, και στη συνέχεια διεισδύει και αλλάζει το εσωτερικό.

Εικόνα (από αριστέρα): Εύη Γεροκώστα, Μαίρη Μπαϊρακτάρη, Σόλωνας Παπαγεωργίου.

Το άπειρο, το σύμπαν

Αντίστοιχη θεματική φαίνεται να εκφράζει το ποίημα «Καθημερινό τραγικό». Έχουμε δυο πρόσωπα, Εκείνον και Εκείνη. Εκείνος στο υπόγειο, Εκείνη στη στέγη. Αλλάζουν θέση. Και Εκείνος ξεκινά τη στιχομυθία: «Στο κενό του μυαλού σου ανάμεσα/ σε λαξεύω με τέχνη σαν άγαλμα/ τιθασεύει ο έρως το μάρμαρο/ με κινήσεις κρυφές, διφορούμενες». Εκείνη απαντά: «Στα λιμνάζοντα υγρά των σωμάτων μας/ σαν φυγή το παρόν διαστέλλεται· απ’ τις στάχτες μεθούν οι ανταύγειες σου/ με το δέρμα να γίνεται πάπυρος/ να καλύπτει με θραύσματα λέξεων/ τη δική μου πλημύρα στα υπόγεια». Το άπειρο, το δέρμα που γίνεται υλικό για να γράψουμε επάνω του: γνώριμα μοτίβα στην ποίηση της Μαίρης Μπαϊρακτάρη. Ιδίως το άπειρο, και ο τρόπος που συνοψίζεται στο συγκεκριμένο, έχει σημαντική θέση στη συλλογή που μελετάμε.

Ο άνθρωπος λοιπόν χωρά ένα ολόκληρο σύμπαν μέσα του. «Σαν σύμπαν σκηνικό με προβολείς/ το πρόσωπό σου» διαβάζουμε στο ποίημα «Σκηνική οικονομία». Για να καταλάβουμε τον κόσμο πρέπει να καταλάβουμε τον άνθρωπο, προτείνεται.

Το ποίημα «Linnunrata» («γαλαξίας» στα φινλανδικά) ξεκινά με «κλειστή αυλαία», δηλαδή με όσα προηγούνται της συνάντησης των εραστών. «Στο μονοπάτι των πουλιών/ αντίστροφα στον χρόνο/ έχει το σύμπαν παρελθόν/ δυο απουσίες μήκος». Η «γενέθλια λάμψη κομήτη/ ανοδική» βρίσκεται λίγο στίχους πριν από τη «βαριά ζεστασιά μανδύα» -το σμήγμα που καλύπτει το έμβρυο;- προτού φτάσουμε σε μια εικόνα γήινη, στον στίχο: «μια μυρωδιά καπνού σου οικεία». Από το ποίημα «Τρίτη πράξη: Δίχως μετρήσεις» αλιεύουμε τους στίχους: «μες στο δικό σου σύμπαν παρελθόν/ να γίνει μόνο για μια φορά/ ο χρόνος μας απών». Η ιστορία ενός ανθρώπου, ο χρόνος, μετριέται με όρους χώρου, μια ποιητική τεχνική που έχουμε ξαναδεί – θυμόμαστε πως ο Σεφέρης, περιγράφοντας την ποιητική μας παράδοση, έκανε λόγο για «μία ήπειρο μεγάλη όπως η Κίνα».

Ο άνθρωπος, λοιπόν, χωρά ένα ολόκληρο σύμπαν μέσα του. «Σαν σύμπαν σκηνικό με προβολείς/ το πρόσωπό σου» διαβάζουμε στο ποίημα «Σκηνική οικονομία». Για να καταλάβουμε τον κόσμο πρέπει να καταλάβουμε τον άνθρωπο, προτείνεται. Η πραγματικότητα όμως συχνά επιβάλει τα δικά της σκηνικά, διαβάζουμε στο ποίημα «Χωρίς σκηνογράφο»: «Ο κόσμος υψώνει υπέδαφος/ με σύγχρονες του αιώνα χρωστικές: βάφει το χώμα/ βάφει το νερό/ δίνει στα λόγια σου φθορίζοντα χρωματισμό». Οι τελευταίοι στίχοι, σε μια παραλλαγή παιδικού τραγουδιού, κυλούν ως εξής: «Τα νέα του αιώνα είναι απλά:/ μια ζωντανή παιδιών εικόνα/ που σε κοιτούν κατάματα/ όπως εσύ, παιδί, πρώτη φορά/ κοιτούσες του Θεού τα πράματα./ Φεγγαράκι μου μισό/ φέγγε μου να μην πνιγώ/ να πηγαίνω στο σχολειό/ να μαθαίνω πώς να ζω/ σ’ έναν κόσμο απόκοσμο». Ίσως και η σκληρή ενηλικίωση να είναι μέρος της διαδικασίας εναλλαγής των ρόλων, που δεν έχουν ευδιάκριτα όρια μεταξύ τους. Ίσως για αυτό κουβαλούμε πάντα μέσα μας ένα παιδί και ίσως εκεί να κρύβεται η ελπίδα για την αλλαγή προς το καλύτερο. Με αυτές τις σκέψεις κλείνουμε την ποιητική συλλογή Αυτοσκηνοθεσίες, που με την πυκνότητα των νοημάτων που κρύβονται κάτω από τις λέξεις της μας κάνει να σκεφτούμε, να συναισθανθούμε και να αφουγκραστούμε.

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για την ποιήτρια

Η Μαίρη Μπαϊρακτάρη είναι Επίκουρη Καθηγήτρια λογοτεχνικής μετάφρασης στο Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Έχει διδάξει λογοτεχνική μετάφραση, σημειολογία θεάτρου και δημιουργική θεατρική γραφή σε πανεπιστημιακά τμήματα.

Έχουν δημοσιευτεί τρεις ποιητικές συλλογές της, επιστημονικά άρθρα, μονογραφίες και μεταφράσεις της. Μετά από τις συλλογές Τα παρελθοντικά (εκδ. Γράμμα, 2014), Μετάφραση άνευ όρων (εκδ. Σαιξπηρικόν, 2021) και Δυο απουσίες δρόμος (εκδ. Μελάνι, 2023), οι Αυτοσκηνοθεσίες (εκδ. Μελάνι, 2026) συμπληρώνουν έναν ποιητικό κύκλο με αφορμή τη μετάφραση – στη λογοτεχνία, στη ζωή.