«Σεφέρης και Καμύ» του Γιάννη Κιουρτσάκη – Αναζητώντας τη μυστική πηγή φωτός που επιμένει να αναβλύζει

Κάποιοι συγγραφείς περνούν μια ολόκληρη ζωή αναζητώντας το φως, εκείνο που αποκαλύπτει, εκείνο που φανερώνει την αόρατη πλευρά των ανθρώπινων όντων. Ο Γιάννης Κιουρτσάκης συγκαταλέγεται σ’ αυτούς. Γεννημένος στην Αθήνα το 1941, είναι ένας από τους βαθύτερους και τους πιο διακριτικούς σύγχρονους Έλληνες συγγραφείς. Μέσα από τα δοκίμια και τα αφηγήματά του, Σαν μυθιστόρημα, Εμείς οι άλλοι, Το θαύμα και η τραγωδία, ο συγγραφέας έχτισε υπομονετικά ένα έργο μακράς πνοής που το διαπερνά μια αναζήτηση μνήμης και νοήματος.

Η γραφή του, διάφανη και στοχαστική, εξερευνά τη σχέση ανάμεσα στο προσωπικό και στο συλλογικό, ανάμεσα στην ιδιωτική εμπειρία και στην ιστορία ενός λαού η κληρονομιά του οποίου διασχίζει τις χιλιετίες. Η ματιά του Κιουρτσάκη ριζώνει στην καθημερινότητα για να συναντηθεί με κάτι οικουμενικό. Στο έργο του, ο μύθος δεν είναι ένα καταφύγιο του παρελθόντος: είναι ένα κλειδί, ένα αρχέτυπο στο βάθος του οποίου διαφαίνεται το παράδοξο του νεωτερικού ανθρώπου που είναι συχνά εξόριστος από τον ίδιο του τον εαυτό.

Πίσω από τη διακριτικότητα μαντεύεις μια καθαρή πίστη στον άνθρωπο, μια θέληση να καταλάβει πώς η ομορφιά και η οδύνη μπορούν να συνυπάρχουν μέσα στην ίδια φράση, στην ίδια πνοή.

Ο Κιουρτσάκης διερευνά απορητικά χωρίς σταματημό την ανθρώπινη κοινότητα, τη ρωγμή του χρόνου, τη συλλογική αμνησία, ορθώνοντας το έργο του ενάντια στη λήθη και στον κυνισμό. Ένα έργο που αναζητά, στο βάθος ενός φωτός ταυτόχρονα αλληγορικού και πραγματικού, ό,τι επιβιώνει στο τέρμα της τραγωδίας: τη δυνατότητα μιας συμφιλίωσης.

Το ύφος του, φωτεινό και δίχως έμφαση, θυμίζει τον λόγο των αλλοτινών σοφών. Πίσω από τη διακριτικότητα μαντεύεις μια καθαρή πίστη στον άνθρωπο, μια θέληση να καταλάβει πώς η ομορφιά και η οδύνη μπορούν να συνυπάρχουν μέσα στην ίδια φράση, στην ίδια πνοή. Γράφει με την έγνοια η μνήμη να μην καταντήσει μια απόμακρη ανάμνηση, αλλά να μείνει ο λόγος ύπαρξης κάθε ανθρώπου. Το έργο του είναι εκείνο ενός άγρυπνου φρουρού: ενός φύλακα που, απέναντι στη νύχτα του κόσμου, συνεχίζει ν’ αναζητά το μερίδιο φωτός που είναι ικανό να σώσει την ψυχή.

Σεφέρης και Καμύ: Ζήτημα φωτός

Στο βιβλίο Σεφέρης και Καμύ: Ζήτημα φωτός, ο Γιάννης Κιουρτσάκης δεν παραλληλίζει μόνο δύο συγγραφείς, μια απλώς συγκριτική ανάγνωση θα τον αδικούσε. Δοκιμάζει να καταλάβει πώς, από τη μια στην άλλη άκρη της Μεσογείου, δύο άνθρωποι που δεν γνωρίζονται αντιμετωπίζουν με το κεφάλι ψηλά το σκοτάδι και συνεχίζουν να συνομιλούν.

Ο Καμύ, φτωχόπαιδο από το Αλγέρι, μεγάλωσε «χωρίς παρελθόν, χωρίς ηθική, χωρίς διδάγματα, χωρίς θρησκεία», αλλά ευτυχισμένος να ζει ελεύθερος μέσα στο φως. Αυτή τη γύμνια τη μετουσίωσε σε ευγένεια: ευγένεια ενός ανθρώπου που έμεινε όρθιος. Από τη μεριά του, ο Σεφέρης έζησε την καταστροφή της Σμύρνης, της πόλης που τον γέννησε. Ολόκληρο το έργο του είναι σημαδεμένο από αυτόν τον ξεριζωμό, αυτόν τον μόνιμο ριζισμό που διατρέχει την ελληνική μνήμη. Αναζητούν και οι δύο μέσα στο ρήγμα της ιστορίας τους ένα φως ικανό να προσανατολίσει τον άνθρωπο.

Ο Κιουρτσάκης τους συνδέει. Ο Καμύ και η αδελφική του φωτεινάδα· ο Σεφέρης και το λαβωμένο φως του. Δύο τρόποι να αντιμετωπίσουν το σκοτάδι. Εκείνο που θαυμάζει δεν είναι η τελειότητά τους, αλλά η προσπάθεια: αυτή που που καταβάλλουν δύο άνθρωποι, οι οποίοι αμφιβάλλουν και ωστόσο συνεχίζουν να αναζητούν ένα νόημα μέσα σ’ έναν κόσμο που τραυλίζει.

Κι αν αυτό το ζήτημα φωτός ήταν, κατά βάθος, ένας τρόπος να μάθουμε να βλέπουμε; Να βλέπουμε ό,τι απομένει από την ομορφιά, την αξιοπρέπεια, την αδελφοσύνη μέσα στα συντρίμμια των πεποιθήσεών μας. Να βλέπουμε ως πράξη εμπιστοσύνης. Ο Κιουρτσάκης θα μπορούσε να είναι ο τρίτος συγγραφέας αυτού του διαλόγου. Αποζητά κι εκείνος τη διαφάνεια εκεί που όλα γίνονται θαμπά. Και ακριβώς επειδή την αποζητά, τίποτε δεν έχει ακόμα χαθεί.

Στο τελευταίο του βιβλίο Κρυμμένη πατρίδα, ο Κιουρτσάκης επιστρέφει ξανά σ’ αυτή τη μυστική πηγή φωτός που επιμένει να αναβλύζει ακόμη και όταν όλα φαίνονται να βυθίζονται στη σκιά. Η εσωτερική φωνή του ψιθυρίζει πως πίσω από την απώλεια και τον αφανισμό μπορεί να επιβιώνει κάτι ακατάλυτο. «Κι όμως το φως σε συλλογίζεται... » γράφει με μυσταγωγικό ύφος. Στην υπαρξιακή περιήγησή του ανιχνεύει τις ψηφίδες μιας πατρίδας που βρίσκεται παντού αλλά που δεν βλέπουμε πια. Σαν μνήμη που φωτίζει μέσα μας, σαν τόπος αθέατος όπου ο άνθρωπος καλείται να συμφιλιώσει το τραύμα με την ελπίδα. Ένα φως που, ακόμη και μέσα στα ερείπια των βεβαιοτήτων, εξακολουθεί να δημιουργεί τη δυνατότητα μιας αρχής.

Ο Γιάννης Κιουρτσάκης αφιέρωσε τη ζωή του αναζητώντας την πηγή, την πρώτη λάμψη που γέννησε την συνείδηση, τον λόγο. «Μια γλώσσα, μια πατρίδα» θα έγραφε ο Νίκος Γκάτσος. Κάθε άνθρωπος φέρει μέσα του έναν τόπο αθέατο, έναν πυρήνα φωτός που γεννιέται στις παρυφές του λόγου και την ανθρωπιάς μας. Εκεί βρήκε το νόημα της ύπαρξής του κι ο συγγραφέας.

*Ο ΝΙΚΟΣ ΑΛΙΑΓΑΣ είναι δημοσιογράφος.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Γιάννης Κιουρτσάκης τιμήθηκε με το Λογοτεχνικό Βραβείο της Επιτροπής Γαλλίας-Ελλάδος για τη μελέτη του "Camus et Séféris: Une affaire de lumière", που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις La Tête à l'envers και στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πατάκη με τίτλο Σεφέρης και Καμύ – Ζήτημα φωτός. Το βραβείο απονεμήθηκε για πρώτη φορά το 2025. Μέλη της κριτικής επιτροπής είναι οι Αλίς Ντεόν, Μαρί-Μαντλέν Ρηγοπούλου, Μαρία Πρεβελάκη, Πιερ Ασουλίν, Ιπολίτ Ζιραρντό, Κριστόφ Ονό-ντι-Μπιό και Νίκος Αλιάγας.

Γεννημένος το 1941 στην Αθήνα, ο Γιάννης Κιουρτσάκης σπούδασε νομικά στο Παρίσι. Το 1986 τιμήθηκε με το Β΄ Κρατικό Βραβείο Δοκιμίου, το 1996 με το Βραβείο Μυθιστορήματος του περιοδικού «Διαβάζω» και το 2010 με το Βραβείο Λογοτεχνικού Δοκιμίου-Μελέτης του περιοδικού «Διαβάζω».

Γιάννης Κιουρτσάκης, ©Sissy Morfi

Ερευνητικό, δοκιμιακό ή μυθιστορηματικό, ολόκληρο το έργο του Γιάννη Κιουρτσάκη, όπως αποκρυσταλλώνεται με τον χρόνο, είναι ένας διαρκής διάλογος: με τους δασκάλους του, τους φίλους του, τον αναγνώστη· με την ελληνική λαϊκή παράδοση και τον ευρωπαϊκό πολιτισμό· με τους αγαπημένους του νεκρούς, τις νεότερες γενιές και τους αγέννητους· με τον ίδιο του τον εαυτό. Πίσω από την ποικιλία των θεμάτων υπάρχουν τρεις σταθεροί άξονες: η ταυτότητα, ατομική ή συλλογική, ως αναπόφευκτη σχέση με τους άλλους· η δημιουργία, ως μοναδικό θεμέλιο ενός ζωντανού πολιτισμού· η αναζήτηση μιας ανθρώπινης ζωής στους δύσκολους καιρούς.

Από τις εκδόσεις Πατάκη κυκλοφορούν τα βιβλία του: Το ζητούμενο του ανθρώπου (2011), Ο νεοελληνικός διχασμός και το μυστήριο της τέχνης. Ξαναβλέποντας δύο ταινίες του Λάκη Παπαστάθη (2014), Γυρεύοντας στην εξορία την πατρίδα σου (2015), Ο Παπαδιαμάντης, η Ελλάδα και ο κόσμος μας. Διάλογος φιλίας με τον Λάκη Προγκίδη (2018), Ένα αστόπαιδο στο σχολειό του Καραγκιόζη (2019), Το θαύμα και η τραγωδία. Το Εικοσιένα από τον κόσμο του Ομήρου στην παγκόσμια επαρχία (2020), Όταν όλα κρέμονται από μια κλωστή. Εσαεί ατελείωτο ψηφιδωτό (2021), Σαν μυθιστόρημα (νέα έκδοση, 2023), Σεφέρης και Καμύ: Ζήτημα φωτός (2024), Κρυμμένη πατρίδα (2026).