gender 700

Για τη μελέτη Πέρα από το ροζ και το γαλάζιοΌλα τα παιχνίδια για όλα τα παιδιά της Δήμητρας Κογκίδου (εκδ. Επίκεντρο)

Του Σωτήρη Βανδώρου

«Το όνομα μου είναι Charlotte. Είμαι 7 χρονών και λατρεύω τα Lego αλλά δεν μου αρέσει που τα πιο πολλά ανθρωπάκια Lego είναι αγόρια, ενώ σπάνια συναντώ κορίτσι Lego. Σήμερα πήγα σε ένα μαγαζί και είδα Lego σε δύο τμήματα, τα κοριτσίστικα ροζ και τα αγορίστικα μπλε. Αυτά που έκαναν τα κορίτσια-Lego ήταν να κάθονται στο σπίτι, να πηγαίνουν στην παραλία και να ψωνίζουν, αλλά δεν έκαναν καμία δουλειά. Τα αγόρια όμως έπαιρναν μέρος σε περιπέτειες, δούλευαν, έσωζαν ανθρώπους, έκαναν κάποιο επάγγελμα, κολυμπούσαν ακόμα και δίπλα σε καρχαρίες. Θέλω να φτιάξεις πιο πολλά κορίτσια-Lego και να τα βάζεις κι αυτά να πηγαίνουν σε περιπέτειες και να διασκεδάζουν, σύμφωνοι;»

Tα παιχνίδια διαχωρίζονται σε αγορίστικα και κοριτσίστικα, ακολουθώντας μια προβληματική διχοτόμηση των έμφυλων ταυτοτήτων σε αντρική και γυναικεία, και τα παιδιά διαμορφώνουν μια περιοριστική και στρεβλή εικόνα του εαυτού τους και του κόσμου.

Σε αυτή την εκπληκτική επιστολή της μικρής Charlotte Benjamin φαίνεται πως η διάσημη εταιρία ανταποκρίθηκε, αφού λίγους μήνες αργότερα, εντός του 2014, κυκλοφόρησε μια σειρά με γυναίκες επιστήμονες στα εργαστήριά τους – μια παλαιοντολόγο, μια αστρονόμο και μια χημικό. Αυτή από μόνη της είναι μια ενδιαφέρουσα εξέλιξη, εφόσον πρόκειται για μια τόσο σημαντική εταιρία. Και σ’ αυτήν θα πρέπει να προστεθεί (ανάμεσα σε αρκετά ακόμη) και το πολύ πρόσφατο λανσάρισμα μιας νέας σειράς Barbie. Εκτός, από την κλασική, εμβληματική εκδοχή της αψεγάδιαστης κούκλας με τις εξωπραγματικές αναλογίες κυκλοφορούν πλέον άλλες τρεις: Η «μικροκαμωμένη» (petite), η «ψηλή» (tall) και εκείνη με «καμπύλες» (curvy).

Έχουν σημασία όλα αυτά; Τεράστια! Γιατί; Διότι το παιχνίδι για τα παιδιά είναι καθοριστικό για τη διαμόρφωση της προσωπικότητας και της δόμησης γνώσεων, δεξιοτήτων, αντιλήψεων και συμπεριφορών. Και εάν, όπως είναι η κυρίαρχη τάση, τα παιχνίδια διαχωρίζονται σε αγορίστικα και κοριτσίστικα, ακολουθώντας μια προβληματική διχοτόμηση των έμφυλων ταυτοτήτων σε αντρική και γυναικεία, τότε τα παιδιά διαμορφώνουν μια περιοριστική και στρεβλή εικόνα του εαυτού τους και του κόσμου, την οποία παρόλα αυτά εσωτερικεύουν ως φυσική και αυτονόητη. Στο Πέρα από το ροζ και το γαλάζιο: Όλα τα παιχνίδια για όλα τα παιδιά η καθηγήτρια Ψυχολογίας του ΑΠΘ Δήμητρα Κογκίδου αναλύει σε γλώσσα κατανοητή κι από μη ειδικούς, επομένως και στους γονείς στους οποίους προνομιακά απευθύνεται το βιβλίο, όλες τις βασικές διαστάσεις του ζητήματος.

toys swedishΚατά πρώτον, σχετικά με τις λειτουργίες του παιχνιδιού μπορούμε συνοπτικά να αναφέρουμε τα ακόλουθα: Το κινητικό/φυσικό παιχνίδι συμβάλλει στην ανάπτυξη του μυϊκού και νευρικού συστήματος και στη σωματική δραστηριότητα η οποία σχετίζεται και με τον έλεγχο του βάρους. Το κοινωνικό παιχνίδι συνεισφέρει στην εκμάθηση των κοινωνικών κανόνων και αξιών, στην παραγωγή ηθικών συλλογισμών και στην προαγωγή της φαντασίας. Το κατασκευαστικό παιχνίδι βοηθά στην απόκτηση ελέγχου του περιβάλλοντος και στο χειρισμό αντικειμένων, αλλά και λέξεων και εννοιών, και βεβαίως στη δημιουργικότητα. Το φανταστικό παιχνίδι υποστηρίζει τον πειραματισμό με ιδέες, συναισθήματα και τη γλωσσική έκφραση. Κατά δεύτερον, πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι, κατά κανόνα, τα μωρά ήδη πριν γεννηθούν ταξινομούνται σε «ροζ» και «γαλάζια». Ο στολισμός του παιδικού δωματίου, τα δώρα που θα κάνουν συγγενείς και φίλοι, τα ρουχαλάκια που θα βάλουν ήδη στο μαιευτήριο είναι εντόνως έμφυλα. Αυτό θα πει ότι οι γονείς και το κοινωνικό περιβάλλον αποδίδουν αποφασιστική σημασία στο φύλο, κάτι που σηματοδοτούν με κάθε πιθανό και απίθανο τρόπο, και κυρίως ότι ανατρέφουν με αντίστοιχες πρακτικές το τέκνο τους. Το ίδιο το παιδί αντιλαμβάνεται τις προσδοκίες που εκδηλώνονται για αυτό και αναλαμβάνει τους αντίστοιχους ρόλους.

Οι έμφυλες ταυτότητες ως κοινωνικές κατασκευές

Ποιο ακριβώς είναι το πρόβλημα με αυτό; Είναι, ότι σε αντίθεση με την κοινή πεποίθηση, δεν υπάρχει κάποια απαράλλακτη αντρική και γυναικεία «ουσία» αντίστοιχα, εγγραμμένη στο βιολογικό φύλο μας. Αποτελεί κοινό τόπο πια εδώ και δεκαετίες για τις κοινωνικές επιστήμες, υπό την επίδραση του φεμινισμού και των σπουδών φύλου, ότι οι έμφυλες ταυτότητες είναι κοινωνικές κατασκευές. Αυτό θα πει, μεταξύ άλλων, ότι δεν υπάρχει μια, σταθερή, μονοδιάστατη και προδιαγεγραμμένη αντρική και μια γυναικεία φύση, αλλά μια πολλαπλότητα δυνητικών και κυμαινόμενων ταυτοτήτων. Είναι, εξίσου, επιστημονικά παραδεκτό πλέον ότι ακόμη και οι διαφορές μεταξύ αντρών και γυναικών, συμβατικά οριζόμενων, είναι στατιστικά ασήμαντες και συνιστούσε μεροληψία της ίδιας της ακαδημαϊκής έρευνας η επί μακρόν επικέντρωση στις διαφορές, διότι αναπαράγοντας τα συνηθισμένα στερεότυπα εκλάμβανε ως δεδομένο ότι αυτές είναι περισσότερες και σημαντικότερες από τις ομοιότητες.

Το φαινομενικό παράδοξο είναι ότι τις τελευταίες δεκαετίες διεθνώς η βιομηχανία του παιδικού παιχνιδιού τείνει να λειτουργεί περισσότερο παραδοσιακά απ’ ό,τι π.χ. τις δεκαετίες του ’70 και του ’80 όταν το δεύτερο φεμινιστικό κύμα είχε πετύχει να αμβλύνει τα κυρίαρχα πατριαρχικά στερεότυπα.

Το φαινομενικό παράδοξο είναι ότι τις τελευταίες δεκαετίες διεθνώς η βιομηχανία του παιδικού παιχνιδιού τείνει να λειτουργεί περισσότερο παραδοσιακά απ’ ό,τι π.χ. τις δεκαετίες του ’70 και του ’80 όταν το δεύτερο φεμινιστικό κύμα είχε πετύχει να αμβλύνει τα κυρίαρχα πατριαρχικά στερεότυπα. Κι έτσι σήμερα, στον έμφυλο διαχωρισμό των παιχνιδιών και στο σχετικό μάρκετινγκ –όπως εκφράζεται στις παιδικές διαφημίσεις, στον τρόπο τοποθέτησης των παιχνιδιών στα καταστήματα, στην ονομασία τους και βεβαίως στις χρωματικές αποχρώσεις τους– επικρατεί ένας ηγεμονικός αντρισμός. Τι θα πει αυτό; Θα πει ότι καλλιεργείται συστηματικά το πρότυπο της πρωτοκαθεδρίας του άντρα που υπερέχει έναντι των γυναικών και εγκαθιδρύει τη δική του υπεροχή με βάση μειωτικές αντιλήψεις για τις γυναίκες και τη σχέση υποτέλειας που (οφείλουν να) έχουν προς εκείνον. Η επιδεικτική έκφραση της ισχύος του συνάπτεται με την εκδήλωση επιθετικότητας, την εξωστρέφεια, την επιδίωξη ελέγχου, τον ανταγωνισμό, τη λογική, την καθυπόταξη των συναισθημάτων κ.ο.κ. Οι γυναίκες, αντιστρόφως, θεωρούνται πιο συναισθηματικές (αλλά και ευάλωτες) οι οποίες επομένως δεν μπορούν να έχουν και ιδιαίτερες φιλοδοξίες πέραν της ανάπτυξης σχέσεων οικειότητας κ.ο.κ.

Αγόρια στρατιώτες, κορίτσια πριγκίπισσες

Αυτός ο ηγεμονικός ανδρισμός εκφράζεται βεβαίως στα ίδια τα παιδικά παιχνίδια και συνδυάζεται, ενίοτε, με αφόρητη κοινωνική πίεση συμμόρφωσης στις κυρίαρχες νόρμες και στο στιγματισμό παιδιών που τυχόν δοκιμάσουν να παραβιάσουν τα όρια που εκείνος θέτει. Έτσι, ας πούμε, την ίδια στιγμή που ο πατέρας αλλάζει πάνες στο γιο του –επομένως, αναλαμβάνει μερίδιο στα παραδοσιακά «μητρικά» καθήκοντα– ανησυχεί μήπως τυχόν ο γιος του γίνει «αδελφή» ή, έστω, για το τι θα πουν οι φίλοι του, καθώς αρέσκεται να παίζει με «κοριτσίστικες» κούκλες ή με μια κούκλα-μωρό και το μπιμπερό της, αντί να ανεμίζει τον Σούπερμαν ή τον Σπάιντερμαν, κάνοντας τον ανάλογο σαματά. Αντιστοίχως, τα κορίτσια αποθαρρύνονται να παίξουν με παιχνίδια πιο δυναμικά («μα, καλά, αγοροκόριτσο είσαι;») ή που απαιτούν περισσότερη αφηρημένη σκέψη και κατασκευαστικές δεξιότητες. Αντίθετα –σε μια κοινωνία, κατά τα άλλα δημοκρατική και ισότιμη(;)– υποδύονται αυτονόητα τις πριγκίπισσες, σε όλες τις αποχρώσεις του ροζ. Το εντυπωσιακό είναι ότι ένας λόγος που η βιομηχανία του παιχνιδιού (αλλά και των παιδικών ρούχων και αξεσουάρ – π.χ. σχολικές τσάντες) επένδυσε σε αυτό τον αυστηρό έμφυλο διαχωρισμό είναι εξαιρετικά απλός όσο κι εργαλειακός. Η σήμανση «για κορίτσια» ή «για αγόρια» αντίστοιχα σημαίνει ότι οι γονείς «αναγκάζονται» να αγοράσουν –φτου κι απ’ την αρχή!– άλλα παιχνίδια για το δεύτερο παιδί, εφόσον είναι διαφορετικού φύλου.

roz galazio stereotypeΗ συγγραφέας αναλύει με αναφορές στη διεθνή βιβλιογραφία το κόστος που έχει αυτή η περιστολή σε μια γκάμα παιχνιδιών για κάθε φύλο. Για παράδειγμα, τα κορίτσια πράγματι τείνουν να μην παίζουν αρκετά με παιχνίδια κατασκευαστικά ή και άλλα που αναπτύσσουν την αντίληψη περί χώρου, προσανατολισμού, υπολογισμού κ.ο.κ., κάτι που επηρεάζει και τις επιλογές σπουδών και καριέρας (βλ. π.χ. πόσο υποαντιπροσωπεύονται οι γυναίκες στις θετικές επιστήμες). Εξίσου, έχουν περιορισμένες φιλοδοξίες επαγγελματικές και κοινωνικές, κάτι που εν μέρει εξηγεί το γεγονός ότι σε θέσεις εξουσίας και κύρους κυριαρχούν οι άντρες. Τα αγόρια, συγκριτικά λιγότερο «ριγμένα», παρόλα αυτά ενθαρρυμένα να αποφεύγουν παιχνίδια που μαθαίνουν σχέσεις φροντίδας και αφοσίωσης (όντας σταμπαρισμένα ως κοριτσίστικα) θα βιώσουν, ενδεχομένως, αχρείαστες ενδοψυχικές συγκρούσεις με τις συντρόφους τους και με την ανάληψη γονεϊκού ρόλου.

Το ενθαρρυντικό είναι ότι, κυρίως στις πιο φιλελεύθερες δυτικές κοινωνίες, αναπτύσσονται σημαντικές αντίρροπες δυνάμεις από συνειδητοποιημένους γονείς, επιστημονικές ενώσεις και φορείς της κοινωνίας πολιτών που αξιώνουν από τις βιομηχανίες παιδικών ειδών, αλλά και από τους εκπαιδευτικούς θεσμούς να αναθεωρήσουν άρδην τα έμφυλα στερεότυπα και να προσανατολιστούν στο «όλα τα παιχνίδια για όλα τα παιδιά». Σκέφτομαι, εκ των υστέρων, με αφορμή τη φωτογραφία του τότε τρίχρονου γιου μου στον παιδικό σταθμό να «σιδερώνει» με (ροζ, βεβαίως) σίδερο, με ύφος σοβαρό και προσηλωμένο σε αυτή την προσομοίωση οικιακής εργασίας, ότι δεν μπορεί παρά να βρισκόταν σε καλά χέρια.

* Ο ΣΩΤΗΡΗΣ ΒΑΝΔΩΡΟΣ είναι λέκτορας Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.

exof roz galazio  Πέρα από το ροζ και το γαλάζιο
 Όλα τα παιχνίδια για όλα τα παιδιά
 Δήμητρα Κογκίδου
 Εκδόσεις Επίκεντρο 2015  
 Σελ. 256, τιμή € 17,00 

 politeia link

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΚΟΓΚΙΔΟΥ 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Γονείς, οι πρώτοι παιδαγωγοί

Γονείς, οι πρώτοι παιδαγωγοί

Του Σωτήρη Βανδώρου

Είναι η πιο τρομερή περιπέτεια για την ανθρώπινη συνθήκη, λέει μετά λόγου γνώσεως ο Αλντό Ναουρί, για την ανατροφή και διαπαιδαγώγηση των παιδιών. Στο βιβλίο του Εκπαιδεύοντας τα παιδιά ο λιβυκής κατ...

Γονείς χαλαροί, παιδιά ευτυχισμένα

Γονείς χαλαροί, παιδιά ευτυχισμένα

Του Σωτήρη Βανδώρου

Ενδεχομένως ο Carle Honoré, συγγραφέας του Μανιφέστου της χαρούμενης παιδικής ηλικίας (στο πρωτότυπο: Under pressureΥπό πίεση...

Ομογονεϊκότητα, μια νέα πραγματικότητα

Ομογονεϊκότητα, μια νέα πραγματικότητα

Του Σωτήρη Βανδώρου

Η τέλεση των πρώτων γάμων ομοφύλων στις αρχές Ιουνίου [2008*] προκάλεσε ποικίλες αντιδράσεις. Από τις π...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Τα λόγια μας τα βρήκαμε μέσα στους άλλους»

«Τα λόγια μας τα βρήκαμε μέσα στους άλλους»

Η Κορίνα Καλούδη με την πρώτη της ποιητική συλλογή «Και βέβαια τους φοβάμαι» (εκδ. Περισπωμένη) ξεχωρίζει για την ισορροπία που κρατάει ανάμεσα στην ενδοσκόπιση και τον κοινωνικό προβληματισμό. Χαμηλόφωνη, ευθύβολη και αληθινή.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τι απαντάτε σε όσ...

Έξι περίπατοι, του Αλέξανδρου Ίσαρη

Έξι περίπατοι, του Αλέξανδρου Ίσαρη

Για τα αφηγήματα του Αλέξανδρου Ίσαρη «Έξι περίπατοι - Προσκέφαλο με φύλλα λεμονιάς» (εκδ. Κίχλη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Πώς παράγεται η συγκίνηση; Πώς γεννιέται η νοσταλγία; Πώς μια βόλτα γίνεται πίνακας ζωγραφικής που ζωντανεύει τόπους και χτίζε...

Η 17η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης εκπέμπει ψηφιακά

Η 17η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης εκπέμπει ψηφιακά

Λαμβάνοντας υπόψη τα δεδομένα της πανδημίας του COVID-19, η διοργάνωση επικεντρώνεται σε ένα εξ ολοκλήρου διαδικτυακό πρόγραμμα διάρκειας έντεκα ημερών (19-29 Νοεμβρίου) με αιχμή τη συμμετοχή σημαντικών συγγραφέων και την ψηφιακή διοργάνωση των προγραμματιζόμενων φεστιβάλ, εκδηλώσεων και δράσεων, καθώς και των επαγγ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Sarah Knott «Μητέρες – Μια αντισυμβατική ιστορία» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), που κυκλοφορεί στις 29 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΟ ΑΚΟΥΣΜΑ

...
Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Απόσπασμα μιας ενότητας και μέρος των επιλεγομένων από την ανθολογία του Walter Benjamin «Νο 13 – Εξήντα πέντε θέσεις για τα βιβλία και τις πόρνες, το γράψιμο, την κριτική, τους σνομπ και την επιτυχία», σε μετάφραση και επιλεγόμενα του Κώστα Κουτσουρέλη. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσ...

Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη, της Φένιας Τσανάκα (προδημοσίευση)

Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη, της Φένιας Τσανάκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Φένιας Τσανάκα «Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη» το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΠΕΡΙΠΑΤΟΣ ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σώμα» κειμένων που καλύπτει όλες τις όψεις του σύνθετου πολιτικού και κοινωνικού φαινομένου.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...
Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Επιλογή από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, δοκιμίων και βιογραφιών.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Με σκεπτικισμό αλλα και συγκρατημένη αισιοδοξία κινούνται οι περισσότεροι από τους εκδοτικούς οίκους ενόψει ενός χ...

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Ιάκωβος Ανυφαντάκης, Δήμητρα Λουκά, Μάκης Μαλαφέκας, Βαγγέλης Μπέκας, Ιωάννα Ντούμπρου, Κατερίνα Παπαντωνίου, Γιώργος Παυλόπουλος, Γιώργος Πετράκης, Βάσια Τζανακάρη. Εννέα νέοι συγγραφείς μοιράζονται μαζί μας σκέψεις τους για ένα βιβλίο που διάβασαν τον Αύγουστο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ