Μύθοι, ιδεοληψίες και παρανοήσεις

Η παθητικότητα και η υποταγή των ακαδημαϊκών δασκάλων στους κρατούντες δεν είναι φαινόμενο που εμφανίστηκε μετά το ΄67.

Γράφτηκαν πέντε-έξι πιο σοβαρά κείμενα, τα περισσότερα καταγγελτικά, τα λιγότερα υπερασπιστικά, το πιο ψύχραιμο ίσως ήταν αυτό του Γ.Θ. Μαυρογορδάτου (Τα Νέα, 24.6), όπου πέραν των ανακριβειών του Στ. Καλύβα, έθιγε ένα τεράστιο θεσμικό ζήτημα: αυτό της παιδείας, τον ευτελισμό των ακαδημαϊκών και των πανεπιστημιακών δασκάλων, τη δημοσιοϋπαλληλική τους άκρα παθητικότητα και φοβική συμπεριφορά απέναντι στην ενδεχόμενη βία. Παθητικότητα που είχε τη συνέχειά της μετά το ΄74, όταν από λόγους ιδιοτελείς άφησαν ελεύθερες τις φοιτητικές παρατάξεις να γίνουν «κράτος εν κράτει», ασκώντας έως σήμερα (όσοι πέρασαν από τα πανεπιστήμια το γνωρίζουν) ροβεσπιερική τρομοκρατία. Παρ΄ ότι δεν νομίζω ότι η παθητικότητα και η υποταγή των ακαδημαϊκών δασκάλων στους εκάστοτε κρατούντες είναι φαινόμενο που εμφανίστηκε μετά το ΄67, συμφωνώ ότι ο εκτραχηλισμός του επιδεινώθηκε στην περίοδο της δικτατορίας, ενώ μεταχουντικά η τρομοκρατία απλώς άλλαξε στρατόπεδο, έβαλε τον φρυγικό κόκκινο (είτε, αναλόγως, πράσινο ή γαλάζιο) σκούφο και βολεύτηκε μια χαρά...

Στη συντριπτική πλειονότητα των απευθείας απαντήσεων στην ηλεκτρονική σελίδα της Καθημερινής για τον Στ. Καλύβα θα ήμουν τυφλός να μη διακρίνω ένα νέο πέρασμα αυτής της ένθεν-κακείθεν ιδεολογικής τρομοκρατίας, η οποία άλλωστε είναι πολύ παλιά: αναγεννημένη συνεχώς, με νέες μάσκες, βρίσκεται ήδη στη διένεξη λαϊκών-βενιζελικών, στα Δεκεμβριανά, στα εμφυλιακά και μετεμφυλιακά κ.ά. Δεν είναι εξάλλου πολύ συνηθισμένο να συζητούμε σήμερα στη χώρα μας, έχοντας όλοι στο νου μας το παρελθόν και μόνο; Θα έλεγε κανείς λοιπόν ότι το πνεύμα αρκετών από τις συγκεκριμένες απαντήσεις, μέσα στο βρασμό της οξυθυμίας τους, ήταν απελπιστικά βυθισμένο στην τυφλή λογική των προ διετίας «αγανακτισμένων». Δηλαδή στη «λογική» του ελεύθερου, δήθεν αμεσοδημοκρατικού σκοπευτή («χτυπάμε κι όπου πάει»), που κρύβεται πίσω από την ανωνυμία λέγοντας ό,τι του κατεβεί, και τούτο με αφορμή μόνο και όχι εξ αιτίας ενός άρθρου γραμμένου κυριολεκτικά στο πόδι, με λάθη πραγματολογικά και χωρίς καμμία φροντίδα για την τεκμηρίωση των θέσεών του. Το αστείο μάλιστα εδώ είναι ότι όλοι όσοι εσπευσαν να κατατροπώσουν τον Καλύβα (τι το ευκολότερο;) ανέπτυσσαν επιχειρήματα πάνω σ’ ένα κείμενο που δεν είχε γραφεί, ένα κείμενο ανύπαρκτο! Είναι κι αυτή μια μορφή του ελέγχου που προτιμούμε: να γράφουμε όχι για ν΄αντικρούσουμε κάποια επιχειρήματα, αλλά για να δούμε δημοσιευμένα αυτά που συνειρμικώς μας έρχονται, είτε είναι σχετικά είτε άσχετα!

Το ερώτημα παραμένει: άνθισαν πράγματι οι τέχνες στην περίοδο της δικτατορίας ή μπήκαν στην κατάψυξη και κλειδώθηκαν, όπως ασφαλώς θεωρούν οι περισσότεροι μυθοτραφείς; 

Μπορεί να κάνω λάθος, αλλά μεταξύ όλων όσων βγήκαν παγανιά, κραδαίνοντας το σπαθί τους, δεν είδα κάποιον που προέρχεται από το λογοτεχνικό σινάφι. Αυτό είναι καλό και κακό. Καλό, διότι οι συγγραφείς εμφανίζονται πιο συγκρατημένοι, σε σχέση με τους ανά την επικράτεια ιστορικούς επαΐοντες και τους με υψωμένο το δείχτη κομματικούς τορκουεμάδες. Κακό, από την άλλη, διότι έμειναν ασχολίαστες τόσο οι εν παρόδω γενικόλογες αναφορές του ίδιου του Καλύβα, ότι κατά τη χούντα «πολλές τέχνες άνθισαν και η νεολαία προσέγγισε μαζικά τα δυτικά πρότυπα διασκέδασης, κατανάλωσης και ζωής», όσο και οι ευθείες αναφορές άλλων σοφολογιότατων, όπως αυτή του ψευδώνυμου «alex» στην Καθημερινή, την επόμενη ημέρα, ο οποίος ούτε λίγο ούτε πολύ έλεγε σε τόνο εισαγγελικό ότι «οι διατυπώσεις αυτές (του Καλύβα, εννοείται) δεν ανήκουν σε έναν επιστημονικό, αλλά μάλλον σε έναν δικανικό τύπο λόγου. Για να μην πω ότι ανήκουν στο λογοτεχνικό είδος της προπαγάνδας –[η πλαγιογράμμιση δική μου]– ή της διαφήμισης»! Για να σοβαρευτούμε, όμως, το ερώτημα παραμένει: άνθισαν πράγματι οι τέχνες στην περίοδο της δικτατορίας ή μπήκαν στην κατάψυξη και κλειδώθηκαν, όπως ασφαλώς θεωρούν οι περισσότεροι μυθοτραφείς; Αν κρίνω και συγκρίνω με την περίοδο της Κατοχής, για την οποία υπάρχουν πολλές μαρτυρίες συγγραφέων ότι ήταν δημιουργικό εφαλτήριο για πλείονες ποιητές και πεζογράφους, προπάντων όσους εμφανίστηκαν στα αμέσως μεταπολεμικά χρόνια, δεν μπορώ να καταλάβω γιατί στο νου ορισμένων η χούντα του ΄67 ως προς τις τέχνες είναι ταυτισμένη μ’ ένα φανταστικό, γενικό πένθος;

Η κίνηση των ιδεών και των γραμμάτων τότε δεν έπαψε να είναι έντονη, και όσο περνούσε ο καιρός γινόταν εντονότερη. Και αν δεν υπήρχε η απολύτως άστοχη και σαθρά δικαιολογημένη για μένα στάση σιωπής που εκπορεύτηκε από έναν πυρήνα λογοτεχνών (των κατοπινών Δεκαοχτώ Κειμένων) αλλά διερμηνεύτηκε σ’ όλο το πανελλήνιο ως υποκινούμενη από τον Γιώργο Σεφέρη, η κίνηση θα ήταν απείρως πιο γόνιμη. Και τούτο πέρα από τις όποιες επιλογές του στρατιωτικού καθεστώτος, κατασταλτικές, καταδιωκτικές ή φαινομενικά ανεκτικές. Να θυμήσω επ’ αυτού τι είπε ο Κάρολος Κουν σε μια σχετική αναφορά του (Καλλιτεχνική Επιθεώρηση, τχ. 2, 1979), προσδιορίζοντας έτσι την πολιτική του Θεάτρου Τέχνης σ΄αυτά τα χρόνια; «Ο δημοκρατικός πνευματικός κόσμος άρχισε από την πρώτη στιγμή την ποικιλότροπη αντίσταση στο νέο καθεστώς. Μερικοί πίστεψαν ότι πρέπει να κηρυχτεί μια πνευματική απεργία διαρκείας με την αποχή των πνευματικών εργατών από τη δουλειά τους. Το Θέατρο Τέχνης δεν κράτησε μια τέτοια στάση, γιατί πίστευε πως δεν έπρεπε να νεκρωθεί η πνευματική ζωή του τόπου, θέση που ωστόσο αμφισβητήθηκε από ορισμένους. [...] Πάντως νομίζω ότι πολιτικά αυτή ήταν και η πιο σωστή απόφαση. Κι αυτό γιατί η πνευματική απεργία μόνο σε βάρος των πνευματικών ανθρώπων και της δημοκρατικής σκέψης είναι».

* O ΑΛΕΞΗΣ ΖΗΡΑΣ είναι κριτικός λογοτεχνίας.