ho_metaxas3

Της Εύας Στάμου

«Αν θέλετε να γράψετε έργα βιώσιμα, πηγαίνετε κατ’ ευθείαν ν’ αντλήσετε τις εμπνεύσεις σας από την μεγάλη την αστείρευτη πηγή που λέγεται λαϊκή ψυχή. Τα πρότυπά σας δεν πρέπει να είναι τύποι ξενίζοντες, που δεν έχουν αυθύπαρκτον ζωή και η ζωή τους είναι μίμησις, αλλά πρέπει να είναι τύποι και μορφές γνησίως ελληνικές.» 

Η προτροπή αυτή υπέρ της ελληνικότητας δεν προέρχεται από τον πρόσφατο λόγο του αρχηγού της αξιωματικής αντιπολίτευσης στη ΔΕΘ, αλλά από την ομιλία του Ιωάννη Μεταξά κατά την απονομή των λογοτεχνικών βραβείων του 1940. Αν και το ακροατήριο του δικτάτορα σε κείνη την περίσταση αποτελείτο κυρίως από πνευματικούς άνδρες κι όχι από δημοσιογράφους, τραπεζίτες, κι εκπροσώπους των παραγωγικών φορέων, το μήνυμά του εκκινά από τον ίδιο ρητορικό τόπο με τον λόγο του Αντώνη Σαμαρά: την επίκληση της “ελληνικότητας”.

Η «ελληνικότητα» αποτελεί έναν από τους πιο δυσερμήνευτους όρους για τον λόγο ότι διαφορετικοί άνθρωποι, ξεκινώντας από πολύ διαφορετικές ιδεολογικές αφετηρίες, του προσδίδουν διαφορετικές σημασίες. Αποτέλεσμα αυτής της πολυσημίας είναι ότι το καίρια ζητήματα της ιστορίας, της φιλοσοφίας, των τεχνών, ή της λογοτεχνίας προβάλλονται κάποιες φορές με τρόπο υπεραπλουστευτικό, ωθώντας στην άκριτη αποδοχή ή αντίθετα στην ισοπεδωτική απόρριψη οποιασδήποτε αναφοράς σε ζητήματα ελληνικότητας. Μια ιδιαίτερα περίπλοκη και σημαντική συζήτηση που συστηματοποιήθηκε στα μέσα του 19ου αιώνα, κορυφώθηκε με την λεγόμενη γενιά του ’30, και συνεχίζεται υπό διαφορετικές μορφές ως τις μέρες μας, συχνά αγνοείται για χάρη μιας διανοητικά ρηχής αλλά εύκολα εξαργυρώσιμης -με ποικίλα “συντηρητικά” ή “μετανεωτερικά” ιδεολογικά πρόσημα- ρητορική της “ελληνικότητας”.

Ίσως ο καλύτερος τρόπος για να κατανοήσει κανείς τον επίμαχο όρο «ελληνικότητα», είναι να προσέξει πώς ακριβώς λειτουργεί σε συγκεκριμένα πολιτισμικά, κοινωνικά, πολιτικά πλαίσια. Αντί ν’ αναζητούμε δηλαδή, την άυλη ουσία του, μάλλον είναι γονιμότερο να δούμε πώς, πότε κι από ποιους χρησιμοποιείται, και για να καλύψει ποιες επικοινωνιακές ανάγκες. Η πλήρης ανάλυση όλων αυτών των παραμέτρων είναι έργο τεράστιο, αφού εμπλέκει όλες σχεδόν τις ανθρωπιστικές επιστήμες - από την γλωσσολογία και τις πολιτισμικές σπουδές, ως την ιστορία της λογοτεχνίας και την κριτική της ιδεολογίας. Εδώ θα περιοριστώ σε λίγες μόνο παρατηρήσεις.

Ο Αντώνης Σαμαράς μίλησε περί ελληνικότητας σαν να πρόκειται για μία εσκεμμένα παραγκωνισμένη ποιότητα, της οποίας η επαναφορά στο επίκεντρο της πολιτικής ζωής θα λύσει από μόνη της τα τεράστια οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα που ταλανίζουν τη χώρα. Για να λειτουργήσει αυτή η υπόθεση χρειάζεται να ισχύουν τουλάχιστον δύο πράγματα: πρώτον, ότι η ελληνικότητα δεν είναι απλό χαρακτηριστικό, αλλά μια ποιότητα, κάτι δηλαδή με εγγενή αξία. Δεύτερον, πως ό,τι προκάλεσε τα προβλήματα δεν έχει σχέση με την ποιότητα της “ελληνικότητας”. Ισχύει όμως κάτι από αυτά τα δύο;

metaxasΌσον αφορά το πρώτο “δεδομένο” οι πολιτικοί συνήθως ακολουθούν μία από τις παρακάτω συνταγές: η πρώτη είναι να αφήνουν τον όρο ανεξήγητο ώστε το κάθε μέλος του ακροατηρίου να προβάλει σε αυτόν ό,τι επιθυμεί: με τον τρόπο αυτό ο ομιλητής κερδίζει την ευρύτερη δυνατή αποδοχή για κάτι που δεν έχει πραγματική αξία, εφόσον στερείται περιεχομένου. Η δεύτερη είναι να παρουσιάζει την ελληνικότητα με βάση όχι το τι σημαίνει, αλλά με βάση το τι δεν είναι: το ξένο, το αλλότριο, το διαφορετικό, κ.ο.κ. Η τακτική αυτή πετυχαίνει στο μέτρο που το ακροατήριο είναι ήδη πεπεισμένο πως οτιδήποτε ξένο ισοδυναμεί με το κακό, και πως καθετί ελληνικό είναι οπωσδήποτε καλό. Η τρίτη συνταγή είναι να ταυτίζουν την ελληνικότητα με την αρετή (εντιμότητα, καλοσύνη, αξιοπρέπεια, εργατικότητα, αυτοθυσία, γενναιότητα) με τρόπο που να υπονοεί ότι αν κάποιος δεν διαθέτει ελληνικότητα δεν μπορεί να διαθέτει τα παραπάνω χαρακτηριστικά. Ένα παρεπόμενο αυτού του συλλογισμού είναι ότι οποιαδήποτε άλλη κοινωνία, λαός ή οργανισμός που συναλλάσσεται με τη χώρα μας δεν μπορεί να κινείται από αγαθές προθέσεις εφόσον δεν διαθέτει αυτές τις αρετές όπως οι γνήσιοι Έλληνες. Εννοείται ότι την ίδια ρητορική περί “Ιταλικότητας” ακολουθούν οι Ιταλοί από τον καιρό του Μουσολίνι έως τον Μπερλουσκόνι, οι Βρετανοί όταν μιλούν για “Βρετανικότητα” από τον Λόυντ-Τζορτζ ως τον Ντέιβιντ Κάμερον, κ.ο.κ.

Κυριολεκτικά μιλώντας, το δεύτερο “δεδομένο” της ρητορικής της ελληνικότητας συνεπάγεται πως αν κάτι είναι ελληνικό τότε δεν παράγει προβλήματα αλλά τα λύνει - αφού με τόσες αρετές οι κάτοχοι της ελληνικότητας δεν θα μπορούσαν να ευθύνονται για τα δεινά τους. Προφανώς, κάθε καταπατητής δασικών εκτάσεων, κάθε φοροφυγάς με καταθέσεις στο εξωτερικό, κάθε αθλητικός παράγοντας που στήνει αγώνες, και κάθε μιζαδόρος δημοσίων έργων, εφόσον έχει το ίδιον της ελληνικότητας, δεν φέρει ευθύνες για όλα αυτά που αντιμετωπίζουμε - αντιθέτως, προβλήματα δημιουργούν μόνο οι αρνητές της ελληνικότητας.

Είναι πιθανώς καθησυχαστικό για ένα εθνικό ακροατήριο να ακούει πως για ό,τι πήγε στραβά φταίνε βασικά “οι άλλοι”. Αλλά είναι εξίσου βέβαιο ότι αυτού του είδους η ρητορική δεν μπορεί να αποτελεί τη βάση μιας ρεαλιστικής πρότασης ούτε σε επίπεδο έλλογης πολιτικής, ούτε σε επίπεδο πολιτισμού.

http://evastamou.blogspot.com/

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τέλεια Ομορφιά

Τέλεια Ομορφιά

Της Εύας Στάμου

Η Τέλεια Ομορφιά είναι η πρόσφατη ταινία του Πάολο Σορεντίνο που εντυπωσίασε στο Φεστιβάλ των Καννών και έκανε εισπρακτικά ρεκόρ στη Γερμανία...

Η Αφροδίτη με τη γούνα

Η Αφροδίτη με τη γούνα

Της Εύας Στάμου

Η πρόσφατη ταινία του Ρομάν Πολάνσκι, La Vénus à la Fourrure, που έκανε πρεμιέρα τον Μάιο στο Φεστιβάλ των Καννών, είναι βασισμένη στη μεγάλη θεατρική επιτυχία του Αμερικανού συγγραφέα Ντέιβιν...

Η ζωή της Αντέλ

Η ζωή της Αντέλ

Της Εύας Στάμου

Η σεξουαλικότητα αποτελεί αναπόσπαστο και καθοριστικό τμήμα της προσωπικής μας ταυτότητας. Οι περισσότεροι αρχίζουμε να διερευνούμε τις ερωτικές προτιμήσεις και φαντασιώσεις μας κατά τη διάρκεια της εφηβείας, κ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Επιλογή από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, δοκιμίων και βιογραφιών.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Με σκεπτικισμό αλλα και συγκρατημένη αισιοδοξία κινούνται οι περισσότεροι από τους εκδοτικούς οίκους ενόψει ενός χ...

Μαθήματα πιάνου έναντι κηπουρικής εργασίας (διήγημα)

Μαθήματα πιάνου έναντι κηπουρικής εργασίας (διήγημα)

Ήμουν δευτέρα δημοτικού όταν άκουσα την κυρία Μανωλία να παίζει στο πιάνο μια σονάτα του Μπετόβεν. Μαγεύτηκα. Από τότε το όνειρό μου ήταν να γίνω μουσικός, σαν εκείνη. Ήταν πρωτευουσιάνα με πτυχίο από το Εθνικό Ωδείο. Ποιος ξέρει πώς κατέληξε στα χωριά μας.

Του Δημήτρη Βο...

Αν Πεντέρς: «kalá»

Αν Πεντέρς: «kalá»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την ποιητική σύνθεση της Βελγίδας ποιήτριας Αν Πεντέρς «kalá» (μτφρ. Αναστασία Χαβάτζα) που κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μια ακροθαλασσιά. Πολύχρωμη. Ορυκτώδης. ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Marilynne Robinson: «Στο σπίτι»

Marilynne Robinson: «Στο σπίτι»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Marilynne Robinson «Στο σπίτι» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), που κυκλοφορεί στις 24 Σεπτεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Γκλόρι πήρε τον Τζακ επάνω στο δωμάτιο που είχε ετοιμά...

Βάσια Τζανακάρη: «Αδελφικό»

Βάσια Τζανακάρη: «Αδελφικό»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Βάσιας Τζανακάρη «Αδελφικό», που κυκλοφορεί στις 24 Σεπτεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΜΑΡΩ

Το μωρό γκρίνιαζε σε όλη τη διαδρομή. Τόσο που το μι...

Λ. Π. Χάρτλεϊ: «Ο μεσάζων»

Λ. Π. Χάρτλεϊ: «Ο μεσάζων»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Λ.Π. Χάρτλεϊ «Ο μεσάζων» (μτφρ. Τόνια Κοβαλένκο), που κυκλοφορεί στις 28 Σεπτεμβρίου από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Tο παρελθόν είναι μια ξένη χώρα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Επιλογή από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, δοκιμίων και βιογραφιών.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Με σκεπτικισμό αλλα και συγκρατημένη αισιοδοξία κινούνται οι περισσότεροι από τους εκδοτικούς οίκους ενόψει ενός χ...

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Ιάκωβος Ανυφαντάκης, Δήμητρα Λουκά, Μάκης Μαλαφέκας, Βαγγέλης Μπέκας, Ιωάννα Ντούμπρου, Κατερίνα Παπαντωνίου, Γιώργος Παυλόπουλος, Γιώργος Πετράκης, Βάσια Τζανακάρη. Εννέα νέοι συγγραφείς μοιράζονται μαζί μας σκέψεις τους για ένα βιβλίο που διάβασαν τον Αύγουστο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

Τα καλύτερα μυθιστορήματα της δεκαετίας στην αγγλόφωνη πεζογραφία

Τα καλύτερα μυθιστορήματα της δεκαετίας στην αγγλόφωνη πεζογραφία

Αυτά είναι τα είκοσι (20) καλύτερα μυθιστορήματα που γράφτηκαν και εκδόθηκαν στα αγγλικά την τελευταία δεκαετία (2010-2019), σύμφωνα με τη συντακτική ομάδα του έγκριτου αμερικανικού ιστότοπου για τα βιβλία και τον πολιτισμό Literary Hub. 

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

11 Σεπτεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Ιάκωβος Ανυφαντάκης, Δήμητρα Λουκά, Μάκης Μαλαφέκας, Βαγγέλης Μπέκας, Ιωάννα Ντούμπρου, Κατερίνα Παπαντωνίου, Γιώργος Παυλόπουλος, Γιώργος Πετράκης, Βάσια Τζανακάρη. Εν

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ