ho_metaxas3

Της Εύας Στάμου

«Αν θέλετε να γράψετε έργα βιώσιμα, πηγαίνετε κατ’ ευθείαν ν’ αντλήσετε τις εμπνεύσεις σας από την μεγάλη την αστείρευτη πηγή που λέγεται λαϊκή ψυχή. Τα πρότυπά σας δεν πρέπει να είναι τύποι ξενίζοντες, που δεν έχουν αυθύπαρκτον ζωή και η ζωή τους είναι μίμησις, αλλά πρέπει να είναι τύποι και μορφές γνησίως ελληνικές.» 

Η προτροπή αυτή υπέρ της ελληνικότητας δεν προέρχεται από τον πρόσφατο λόγο του αρχηγού της αξιωματικής αντιπολίτευσης στη ΔΕΘ, αλλά από την ομιλία του Ιωάννη Μεταξά κατά την απονομή των λογοτεχνικών βραβείων του 1940. Αν και το ακροατήριο του δικτάτορα σε κείνη την περίσταση αποτελείτο κυρίως από πνευματικούς άνδρες κι όχι από δημοσιογράφους, τραπεζίτες, κι εκπροσώπους των παραγωγικών φορέων, το μήνυμά του εκκινά από τον ίδιο ρητορικό τόπο με τον λόγο του Αντώνη Σαμαρά: την επίκληση της “ελληνικότητας”.

Η «ελληνικότητα» αποτελεί έναν από τους πιο δυσερμήνευτους όρους για τον λόγο ότι διαφορετικοί άνθρωποι, ξεκινώντας από πολύ διαφορετικές ιδεολογικές αφετηρίες, του προσδίδουν διαφορετικές σημασίες. Αποτέλεσμα αυτής της πολυσημίας είναι ότι το καίρια ζητήματα της ιστορίας, της φιλοσοφίας, των τεχνών, ή της λογοτεχνίας προβάλλονται κάποιες φορές με τρόπο υπεραπλουστευτικό, ωθώντας στην άκριτη αποδοχή ή αντίθετα στην ισοπεδωτική απόρριψη οποιασδήποτε αναφοράς σε ζητήματα ελληνικότητας. Μια ιδιαίτερα περίπλοκη και σημαντική συζήτηση που συστηματοποιήθηκε στα μέσα του 19ου αιώνα, κορυφώθηκε με την λεγόμενη γενιά του ’30, και συνεχίζεται υπό διαφορετικές μορφές ως τις μέρες μας, συχνά αγνοείται για χάρη μιας διανοητικά ρηχής αλλά εύκολα εξαργυρώσιμης -με ποικίλα “συντηρητικά” ή “μετανεωτερικά” ιδεολογικά πρόσημα- ρητορική της “ελληνικότητας”.

Ίσως ο καλύτερος τρόπος για να κατανοήσει κανείς τον επίμαχο όρο «ελληνικότητα», είναι να προσέξει πώς ακριβώς λειτουργεί σε συγκεκριμένα πολιτισμικά, κοινωνικά, πολιτικά πλαίσια. Αντί ν’ αναζητούμε δηλαδή, την άυλη ουσία του, μάλλον είναι γονιμότερο να δούμε πώς, πότε κι από ποιους χρησιμοποιείται, και για να καλύψει ποιες επικοινωνιακές ανάγκες. Η πλήρης ανάλυση όλων αυτών των παραμέτρων είναι έργο τεράστιο, αφού εμπλέκει όλες σχεδόν τις ανθρωπιστικές επιστήμες - από την γλωσσολογία και τις πολιτισμικές σπουδές, ως την ιστορία της λογοτεχνίας και την κριτική της ιδεολογίας. Εδώ θα περιοριστώ σε λίγες μόνο παρατηρήσεις.

Ο Αντώνης Σαμαράς μίλησε περί ελληνικότητας σαν να πρόκειται για μία εσκεμμένα παραγκωνισμένη ποιότητα, της οποίας η επαναφορά στο επίκεντρο της πολιτικής ζωής θα λύσει από μόνη της τα τεράστια οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα που ταλανίζουν τη χώρα. Για να λειτουργήσει αυτή η υπόθεση χρειάζεται να ισχύουν τουλάχιστον δύο πράγματα: πρώτον, ότι η ελληνικότητα δεν είναι απλό χαρακτηριστικό, αλλά μια ποιότητα, κάτι δηλαδή με εγγενή αξία. Δεύτερον, πως ό,τι προκάλεσε τα προβλήματα δεν έχει σχέση με την ποιότητα της “ελληνικότητας”. Ισχύει όμως κάτι από αυτά τα δύο;

metaxasΌσον αφορά το πρώτο “δεδομένο” οι πολιτικοί συνήθως ακολουθούν μία από τις παρακάτω συνταγές: η πρώτη είναι να αφήνουν τον όρο ανεξήγητο ώστε το κάθε μέλος του ακροατηρίου να προβάλει σε αυτόν ό,τι επιθυμεί: με τον τρόπο αυτό ο ομιλητής κερδίζει την ευρύτερη δυνατή αποδοχή για κάτι που δεν έχει πραγματική αξία, εφόσον στερείται περιεχομένου. Η δεύτερη είναι να παρουσιάζει την ελληνικότητα με βάση όχι το τι σημαίνει, αλλά με βάση το τι δεν είναι: το ξένο, το αλλότριο, το διαφορετικό, κ.ο.κ. Η τακτική αυτή πετυχαίνει στο μέτρο που το ακροατήριο είναι ήδη πεπεισμένο πως οτιδήποτε ξένο ισοδυναμεί με το κακό, και πως καθετί ελληνικό είναι οπωσδήποτε καλό. Η τρίτη συνταγή είναι να ταυτίζουν την ελληνικότητα με την αρετή (εντιμότητα, καλοσύνη, αξιοπρέπεια, εργατικότητα, αυτοθυσία, γενναιότητα) με τρόπο που να υπονοεί ότι αν κάποιος δεν διαθέτει ελληνικότητα δεν μπορεί να διαθέτει τα παραπάνω χαρακτηριστικά. Ένα παρεπόμενο αυτού του συλλογισμού είναι ότι οποιαδήποτε άλλη κοινωνία, λαός ή οργανισμός που συναλλάσσεται με τη χώρα μας δεν μπορεί να κινείται από αγαθές προθέσεις εφόσον δεν διαθέτει αυτές τις αρετές όπως οι γνήσιοι Έλληνες. Εννοείται ότι την ίδια ρητορική περί “Ιταλικότητας” ακολουθούν οι Ιταλοί από τον καιρό του Μουσολίνι έως τον Μπερλουσκόνι, οι Βρετανοί όταν μιλούν για “Βρετανικότητα” από τον Λόυντ-Τζορτζ ως τον Ντέιβιντ Κάμερον, κ.ο.κ.

Κυριολεκτικά μιλώντας, το δεύτερο “δεδομένο” της ρητορικής της ελληνικότητας συνεπάγεται πως αν κάτι είναι ελληνικό τότε δεν παράγει προβλήματα αλλά τα λύνει - αφού με τόσες αρετές οι κάτοχοι της ελληνικότητας δεν θα μπορούσαν να ευθύνονται για τα δεινά τους. Προφανώς, κάθε καταπατητής δασικών εκτάσεων, κάθε φοροφυγάς με καταθέσεις στο εξωτερικό, κάθε αθλητικός παράγοντας που στήνει αγώνες, και κάθε μιζαδόρος δημοσίων έργων, εφόσον έχει το ίδιον της ελληνικότητας, δεν φέρει ευθύνες για όλα αυτά που αντιμετωπίζουμε - αντιθέτως, προβλήματα δημιουργούν μόνο οι αρνητές της ελληνικότητας.

Είναι πιθανώς καθησυχαστικό για ένα εθνικό ακροατήριο να ακούει πως για ό,τι πήγε στραβά φταίνε βασικά “οι άλλοι”. Αλλά είναι εξίσου βέβαιο ότι αυτού του είδους η ρητορική δεν μπορεί να αποτελεί τη βάση μιας ρεαλιστικής πρότασης ούτε σε επίπεδο έλλογης πολιτικής, ούτε σε επίπεδο πολιτισμού.

http://evastamou.blogspot.com/

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τέλεια Ομορφιά

Τέλεια Ομορφιά

Της Εύας Στάμου

Η Τέλεια Ομορφιά είναι η πρόσφατη ταινία του Πάολο Σορεντίνο που εντυπωσίασε στο Φεστιβάλ των Καννών και έκανε εισπρακτικά ρεκόρ στη Γερμανία...

Η Αφροδίτη με τη γούνα

Η Αφροδίτη με τη γούνα

Της Εύας Στάμου

Η πρόσφατη ταινία του Ρομάν Πολάνσκι, La Vénus à la Fourrure, που έκανε πρεμιέρα τον Μάιο στο Φεστιβάλ των Καννών, είναι βασισμένη στη μεγάλη θεατρική επιτυχία του Αμερικανού συγγραφέα Ντέιβιν...

Η ζωή της Αντέλ

Η ζωή της Αντέλ

Της Εύας Στάμου

Η σεξουαλικότητα αποτελεί αναπόσπαστο και καθοριστικό τμήμα της προσωπικής μας ταυτότητας. Οι περισσότεροι αρχίζουμε να διερευνούμε τις ερωτικές προτιμήσεις και φαντασιώσεις μας κατά τη διάρκεια της εφηβείας, κ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Γιώργος Αρβανίτης: «Το πιο δύσκολο είναι να πιστέψεις αληθινά σε αυτό που κάνεις και να υπερβείς τον εαυτό σου»

Γιώργος Αρβανίτης: «Το πιο δύσκολο είναι να πιστέψεις αληθινά σε αυτό που κάνεις και να υπερβείς τον εαυτό σου»

Ο Γιώργος Αρβανίτης μάς συστήθηκε πρόσφατα με το μυθιστόρημα «Ταξίδι στον πράσινο ήλιο – Η πιο βλαχομπαρόκ χρεοκοπία που έγινε ποτέ» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Book Press

Τι απαντάτε σε όσους θα πουν: ακόμη ένας συγγραφέα...

Συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι υποδέχονται θετικά τις εξαγγελίες για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας στα γυμνάσια και λύκεια

Συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι υποδέχονται θετικά τις εξαγγελίες για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας στα γυμνάσια και λύκεια

«Με ιδιαίτερη χαρά υποδεχόμαστε τις εξαγγελίες του ΥΠΑΙΘΑ για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας και τη διδασκαλία τουλάχιστον δύο ολόκληρων λογοτεχνικών έργων, από τη νέα σχολική χρονιά», σημειώνουν συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι, με αφορμή πρόσφατες εξαγγελίες του ΥΠΑΙΘΑ.

Επιμέλεια: Book Press...

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

12 ελληνικά + 12 μεταφρασμένα μυθιστορήματα, αστυνομικά και ψυχολογικά θρίλερ, είναι η αναγνωστική μας πρόταση για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο.

Γράφει η Χίλντα Παπαδημητρίου

Όπως φαίνεται και από τον κατάλογο που ακολουθεί με τις επιλογές της Χίλντας...

«Διαβάζοντας σε ανοιχτούς ορίζοντες» – 50 βιβλία λογοτεχνίας για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

«Διαβάζοντας σε ανοιχτούς ορίζοντες» – 50 βιβλία λογοτεχνίας για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Μυθιστορήματα, νουβέλες και διηγήματα από την ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2024: καλά βιβλία λογοτεχνίας που μας ανοίγουν ορίζοντες και μας κρατούν συντροφιά στις ημέρες των διακοπών του καλοκαιριού, αλλά και πριν και μετά από αυτές.

Επιλογή–κείμενα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ