Το όραμα του Κωνσταντίνου Δοξιάδη

Αυτές τις μέρες σκέφτομαι τα περί πεζοδρομήσεων και όσα έγραφε η Jane Jacobs για τις παραδοσιακές συνοικίες[1], πώς μπορούμε να διατηρήσουμε ζωντανό τον ιστό των μεγαλουπόλεων και πώς μπορούμε να τον οδηγήσουμε στο μαρασμό. Κι όπως πάντα, όταν σχεδιάζεται κάποια πολεοδομική παρέμβαση στο κλεινόν μας άστυ, σκέφτομαι τον Κωνσταντίνο Δοξιάδη, ιδιαίτερα το Urban Renewal and the Future d the American City[2]: αναρωτιέμαι ποια θα ήταν η γνώμη του και αν θα την ακούγαμε.

Ο Κωνσταντίνος Δοξιάδης έφυγε νωρίς και μας άφησε μόνους με τους οικολογίζοντες, τους νοσταλγούς του βουνού και του λόγγου, τους σύγχρονους Levellers. Με την ευκαιρία της ανάγνωσης αυτής της δίτομης έκδοσης η οποία περιλαμβάνει τις εισηγήσεις του Συνεδρίου που πραγματοποίησε ο Σύνδεσμος Συνεργατών και Φίλων Κωνσταντίνου Α. Δοξιάδη, υπενθυμίζω εδώ με λίγα λόγια τον τρόπο εργασίας, τις ιδέες, τις θεωρίες και το έργο του μεγάλου πολεοδόμου. Η σιωπή που τον περιβάλλει στην Ελλάδα δείχνει ότι δεν μπορούμε να εκτιμήσουμε ούτε το επιστημονικό μεγαλείο, ούτε τις ιδιοφυίες που αναδύονται, παρά τις αντιξοότητες, στον ελληνικό χώρο.


Η «οικιστική» του Κωνσταντίνου Δοξιάδη

Η σιωπή που τον περιβάλλει στην Ελλάδα δείχνει ότι δεν μπορούμε να εκτιμήσουμε ούτε το επιστημονικό μεγαλείο, ούτε τις ιδιοφυίες που αναδύονται στον ελληνικό χώρο

Ο Κωνσταντίνος Δοξιάδης (1913-1975) ήταν λοιπόν κορυφαίος αρχιτέκτονας και οραματιστής, γιος του παιδίατρου Απόστολου Δοξιάδη, στενού φίλου του Ελευθέριου Βενιζέλου και κατά καιρούς υφυπουργού στις κυβερνήσεις του. Το 1935 αποφοίτησε από την Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ και την επόμενη χρονιά ανακηρύχτηκε διδάκτωρ από το πανεπιστήμιο Σαρλότενμπουργκ του Βερολίνου. Στη διάρκεια της Κατοχής ήταν επικεφαλής αντιστασιακής ομάδας και εξέδιδε το περιοδικό «Χωροταξία-Πολεοδομία-Αρχιτεκτονική», τη μοναδική τεχνική επιθεώρηση στα κατεχόμενα ευρωπαϊκά εδάφη. Μετά το τέλος του πολέμου διετέλεσε επικεφαλής της ελληνικής αντιπροσωπίας στη Διεθνή Διάσκεψη Οικισμού, Πολεοδομίας και Ανοικοδομήσεως του ΟΗΕ: με αυτή την ιδιότητα εκπροσώπησε την Ελλάδα στις διαπραγματεύσεις για τις ιταλικές πολεμικές επανορθώσεις. Το 1954 ίδρυσε το τεχνικό γραφείο Doxiadis Associates, μια ιδιωτική εταιρεία συμβούλων μηχανικών, αρχιτεκτόνων και πολεοδόμων που σύντομα είχε δραστηριότητες σε σαράντα χώρες.

Στη διατριβή του γύρω από τη διάταξη του χώρου στην αρχαία ελληνική πολεοδομία, ο Δοξιάδης υποστήριξε ότι οι αρχαίοι σχεδίαζαν τα κτίριά τους στον χώρο με βάση προοπτικές μετρήσεις[3]. «Ολοι διαπράττουμε αρχιτεκτονικά εγκλήματα», έγραφε το 1971 στο περιοδικό «Ekistics» για να εξηγήσει ότι εκείνη η μικρή κλίμακα των αρχαίων ελληνικών οικισμών αποτελούσε το μέτρο για την αρχιτεκτονική της ανθρώπινης ευτυχίας. «Ως εγκληματίες πρέπει να ομολογήσουμε εξαρχής ότι δεν κατανοούμε την πόλη και δεν έχουμε την κατάλληλη αρχιτεκτονική για την εποχή μας. Μερικοί θεωρούν τους αρχιτέκτονες υπεύθυνους γι’ αυτή την αποτυχία. Εχουν δίκιο, αν σκεφτούμε ότι δεν αναφέρονται σε εξειδικευμένες πλευρές της αρχιτεκτονικής ή σε όλους τους αρχιτέκτονες, αλλά στον μέσο αρχιτέκτονα, τον ειδικό στην κατασκευή των κελυφών [δηλαδή των σπιτιών] τα οποία η ανθρωπότητα έχει απόλυτη ανάγκη».

Η “οικιστική” (ekistics) του Δοξιάδη –η επιστήμη των ανθρώπινων οικισμών– περιλαμβάνει τον σχεδιασμό της περιφέρειας, της πόλης, της κοινότητας και της κατοικίας: πρόκειται για μια διακλαδική μελέτη όλων των ειδών των ανθρώπινων οικισμών που συνδυάζει τη γεωγραφία με την οικολογία, την ψυχολογία με την ανθρωπολογία και με τις cultural studies, την πολιτική με την αισθητική, την τεχνολογία με την τέχνη. Η οικιστική αφορά τη φύση, τον άνθρωπο ως άτομο, την κοινωνία, τα κελύφη και τα δίκτυα. Ο Κωνσταντίνος Δοξιάδης ήταν προπάντων άνθρωπος των δικτύων° ένας από τους πρωτοπόρους των μεγάλων μητροπολιτικών υπο- και υπερ-δομών: μέσω της οικιστικής, εμβάθυνε στην αλληλεπίδραση μεταξύ των ανθρώπινων ομάδων και μελέτησε τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται τα χωριά, οι κωμοπόλεις, οι πόλεις και οι μητροπόλεις[4]. Για τον Δοξιάδη η οικιστική είναι μια επιστήμη των συστημάτων[5] που μπορεί να επωφεληθεί από τα βιολογικά και εξελικτικά μοντέλα. Και για να αποφευχθεί το χάος πρέπει να οργανώσει ένα ιεραρχημένο σύστημα από τον άνθρωπο-μονάδα μέχρι την Ecumenopolis (παγκόσμια πόλη). Το σχήμα είναι περίπου το εξής:

Μερικές από τις δημογραφικές προβλέψεις του Δοξιάδη δεν επαληθεύτηκαν. Ευρείες περιοχές όπως η ακτή του Ειρηνικού από το Σαν Ντέγκο μέχρι το Σαν Φρανσίσκο εμφανίζουν ακόμα αστική ασυνέχεια μονολότι ο Δοξιάδης περίμενε ότι θα ενοποιηθούν. Όσο για το Ντιτρόιτ, έπαθε όσα έπαθε σηματοδοτώντας το τέλος του βιομηχανικού ονείρου[6]: στο Ντιτρόιτ δεν απέτυχε μόνον ο πολεοδομικός σχεδιασμός αλλά ολόκληρη η οικονομία. Εξάλλου, απέτυχαν μια σειρά πολεοδομικά πειράματα τα οποία ο Δοξιάδης είχε, εν πολλοίς, προβλέψει: στη μελέτη του “Between Dystopia and Utopia” (1966) καταδεικνύει την εγγύτητα μεταξύ ουτοπίας και δυστοπίας, το πώς τα πολεοδομικά και πολιτικά οράματα μπορούν να μεταμορφωθούν σε εφιάλτες.

O Δοξιάδης μού φαίνεται πιο κοντά στον επιστήμονα που αρνείται τον λαϊκιστικό συμβιβασμό και που, στο τέλος, δυναμιτίζει το ίδιο του το έργο

Τα κείμενα-εισηγήσεις αυτής της ελληνικής έκδοσης είναι μελέτες 54 επιστημόνων όλων των ειδικοτήτων και δίνουν μια σαφή εικόνα για τα έργα και τη φιλοσοφία του Κ.Α. Δοξιάδη. Για να κατανοήσουμε το έργο του, είναι εξίσου απαραίτητο το βιβλίο «Κείμενα, σχέδια, οικισμοί» (επιμέλεια: Αλέξανδρος-Ανδρέας Κύρτσης, Ίκαρος, 2006) όπου περιλαμβάνονται σκέψεις γύρω από την πληθυσμιακή έκρηξη, την επιδείνωση της ποιότητας ζωής εξαιτίας του υπερπληθυσμού και τη συρρίκνωση του ζωτικού χώρου. Σε αμφότερα τα βιβλία, παρουσιάζεται ο σχεδιασμός του Ισλαμαμπάντ, οι εκτιμήσεις για την αστική εξάπλωση στην περιοχή των Μεγάλων Λιμνών (Μίσιγκαν, Ιλλινόι), καθώς και τα σχέδια για την ελληνική χωροταξία και την Αθήνα που έμειναν απραγματοποίητα. Ο Δοξιάδης αντιμετώπισε τη γνώριμη χωριάτικη καχυποψία μας και οι ιδέες του –το αεροδρόμιο και η γέφυρα στη Μακρόνησο, η σιδηροδρομική σύνδεση και το λιμάνι στο Λαύριο– χάθηκαν στο σκοτάδι του χρόνου. Καμιά φορά μπροστά σ’ αυτή τη χωριάτικη καχυποψία τον φαντάζομαι να παίρνει τη μορφή του Χάουαρντ Ρόαρκ, του οραματιστή αρχιτέκτονα στο The Fountainhead της Ayn Rand: παρότι η Rand εμπνεύστηκε τον Ρόαρκ από τον Frank Lloyd Wright, ο Δοξιάδης μού φαίνεται πιο κοντά στον επιστήμονα που αρνείται τον λαϊκιστικό συμβιβασμό και που, στο τέλος, δυναμιτίζει το ίδιο του το έργο.

* Η ΣΩΤΗ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ είναι συγγραφέας, ιστορικός και μεταφράστρια.

Ο Κωνσταντίνος Δοξιάδης και το έργο του
Συλλογικό
Επιμέλεια: Γιώτα Καζάζη
Τεχνικό Επιμελητήριο της Ελλάδας 2009

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΔΟΞΙΑΔΗ