Νεσιέ Γιασίν: «Η ποίηση είναι ένα μεγάλο έθνος χωρίς σύνορα»

Η Νεσιέ Γιασίν γεννήθηκε το 1959 στη Λευκωσία. Πέρασε τα πρώτα χρόνια τής παιδικής της ηλικίας στο χωριό Περιστερώνα, όπου ζούσαν μαζί Τουρκοκύπριοι και Ελληνοκύπριοι. Το 1964, η οικογένειά της έπρεπε να φύγει από το χωριό εξαιτίας διακοινοτικών προβλημάτων. Ο πατέρας της Οζκέρ Γιασίν είναι γνωστός ως ο «εθνικός ποιητής» των Τουρκοκυπρίων. Ο άλλος ποιητής της οικογένειας είναι ο αδελφός της Μεχμέτ Γιασίν. 

Σπούδασε Τουρκική Λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης. Δημοσίευσε σε νεαρή ηλικία. Το ποίημά της με τίτλο «Ποιο μισό» που έγραψε σε ηλικία 17 ετών μελοποιήθηκε από τον Ελληνοκύπριο συνθέτη Μάριο Τόκα («Η δική μου πατρίδα») και έγινε μια εικόνα ταυτότητας, ένας ανεπίσημος ύμνος για μια ενωμένη Κύπρο. Μετά τη μετάφραση των πρώτων ποιημάτων της στα ελληνικά (δημοσιεύθηκαν σε περιοδικά στο νότιο τμήμα του νησιού), βραβεύτηκε από το Κυπριακό Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού το 1978 για τη συμβολή της στον κυπριακό πολιτισμό. Έγινε γνωστή και διαβάζεται και στις δύο πλευρές της διαιρεμένης Κύπρου αλλά και στην Τουρκία.

Με αφορμή την πρόσφατη επίσκεψή της στην Αθήνα, λόγω της έκδοσής του βιβλίου της Απαγορευμένοι κήποι (εκδ. Βακχικόν), ένα ανθολόγιο της ποίησής της σε μετάφραση της Αγγελικής Δημουλή, μίλησε στην Book Press για την ποίηση, την πολιτική και την πραγματική της πατρίδα. 

Τι παράξενο, εμείς θα μιλήσουμε για ποίηση πέρα από σύνορα και κυριαρχικά δικαιώματα κι αυτές τις μέρες (σ.σ. Νοέμβριος 2019) υπάρχει διπλωματική ένταση ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία.
Ναι, και δυστυχώς δεν βλέπω να τελειώνει ποτέ αυτό. Υπάρχουν ιστορικές αντιπαλότητες. Χρειαζόμαστε πολιτικούς και από τις δύο πλευρές που θα δώσουν ένα θετικό μήνυμα και θα έχουν διάθεση να συνεργαστούν. Η σχέση των δύο κρατών είναι αγάπης και μίσους. 

Ο Ερντογάν ζει και τρέφεται από τη δύναμή του. Δεν διανοείται ότι θα χάσει τη θέση που κατέχει. Αν το πάθει, δεν θα γίνει αντιπολίτευση, αλλά θα πάει στη φυλακή.

Δυστυχώς, δεν φαίνεται να διαθέτουμε τέτοιους πολιτικούς. Ειδικά αν δούμε τον Ερντογάν.
Ο Ερντογάν ζει και τρέφεται από τη δύναμή του. Δεν διανοείται ότι θα χάσει τη θέση που κατέχει. Αν το πάθει, δεν θα γίνει αντιπολίτευση, αλλά θα πάει στη φυλακή. Όπως και αρκετοί που βρίσκονται δίπλα του λόγω των σκανδάλων στα οποία έχουν εμπλακεί. Είναι σε πολύ εύθραυστη κατάσταση αυτή τη στιγμή. Άρα, θα κάνει τα πάντα για να μη χάσει την εξουσία. 

Είναι προφανές πως στέκεστε απέναντι στον Ερντογάν. Φοβάστε καθόλου;
Είναι επικίνδυνο να λες πράγματα εναντίον του Ερντογάν. Δεν σκοπεύω να σταματήσω να μιλάω. Έχω το κουράγιο να λέω αυτά που πιστεύω, αυτή είναι η δική μου ελευθερία. Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι των γραμμάτων στην Τουρκία που βρίσκονται στη φυλακή για τα πιστεύω τους. Εγώ, φυσικά, δεν είμαι από την Τουρκία, αλλά έχω πολλές σχέσεις με τη χώρα και πηγαίνω πολύ συχνά εκεί. Στέκομαι αλληλέγγυα σε όσους διώκονται για όσα πιστεύουν. 

Διάβασα πως το όνομά σας σημαίνει «χαρά». Τι σας δίνει χαρά στη ζωή;
Ο κόσμος πιστεύει πως είμαι μελαγχολική. Κι όμως, είχα μια χαρούμενη ζωή. Έχω δύο μορφές, σαν το φεγγάρι. Μπορώ να είμαι θλιμμένη, αλλά την ίδια στιγμή, σχεδόν αμέσως, να ευθυμήσω. Έχω θετική άποψη για τη ζωή. Ένα λουλούδι μπορεί να μου δώσει χαρά. Καμιά φορά σκέφτομαι πως δεν αγαπάμε πια όπως παλιά. Βάσει της δικής μου θρησκείας πρέπει να αισθάνεσαι ένοχος που είσαι χαρούμενος. Δεν νομίζω πως είναι σωστό. Η ζωή έχει τον θρήνο, αλλά έχει και τη θετική της πλευρά. Το να αγαπάς είναι μια μορφή αντίστασης.

Ενάντια στην ασχήμια και τον κομφορμισμό…
Ακριβώς. Γι’ αυτό και επιλέγω να έχω δύο πλευρές. 

Η ποίησή σας έχει αυτές τις δύο πλευρές;
Πολλοί μου λένε πως η ποίησή μου είναι θλιμμένη. Κι όμως, αν διαβάσουμε ένα θλιμμένο ποίημα, μέσα μας αισθανόμαστε μια μορφή χαράς διότι βλέπουμε πως δεν είμαστε μόνο εμείς που περνάμε δύσκολες καταστάσεις. Λέμε μέσα μας πως δεν είμαστε μόνοι στον κόσμο. Η ποίηση σε γιατρεύει. Την ίδια στιγμή, όμως, έχω και μια πονηρή πλευρά που θέλει να παίξει με τις λέξεις. Υπάρχουν άνθρωποι που με κριτικάρουν γι’ αυτό. Αυτό που δεν αντέχω καθόλου είναι ο ρατσισμός και ο φασισμός. Αν ένας άνθρωπος φέρει αυτά τα στοιχεία γίνομαι τίγρη. Γενικά, είμαι πολύ ζεστή προς τους ανθρώπους. Δεν θέλω να κρίνω αυτόματα τους ανθρώπους, θέλω να καταλαβαίνω τι τους κινεί. 

Οι ποιητές που μου αρέσουν έχουν μέσα τους μια ιδιαίτερη σχέση μ’ αυτό που λέμε δικαιοσύνη. 

Ο ποιητής οφείλει να αγαπάει τους ανθρώπους για να γράψει;
Δεν υπάρχει ένας σταθερός κανόνας. Καθένας μας έχει μια δική του σχέση μ’ αυτόν τον κόσμο. Οι ποιητές που μου αρέσουν έχουν μέσα τους μια ιδιαίτερη σχέση μ’ αυτό που λέμε δικαιοσύνη. 

Ποιοι ποιητές σας αρέσουν;
Από μικρή είχα έρθει σε επαφή με την ποίηση του Χικμέτ. Είναι ένας τίμιος άνθρωπος. Μου αρέσουν οι ποιητές που δεν προσπαθούν να με δελεάσουν με έναν εύκολο λόγο, αλλά είναι ξεχωριστοί. Είναι σημαντικό ο ποιητής να μοιάζει με το ποίημα που γράφει. Συναντάς ποιητές που είναι διαφορετικοί μ’ αυτά που γράφουν και σου αφήσει μια παράξενη αίσθηση αυτή η διαφωνία. 

Συνήθως ταυτίζουμε τον δημιουργό με το δημιούργημά του. Ειδικά στην ποίηση.
Ναι, περιμένουμε να ταιριάζουν αυτά τα δύο.

Μου λένε κάποιοι αναγνώστες πως γράφεις για εμάς μιας κι εμείς δεν έχουμε τις λέξεις όπως εσύ. Κάπως έτσι το πρώτο πρόσωπο γίνεται πλήθος ανθρώπων.

Μήπως γιατί στην ποίηση ο δημιουργός είναι ολότελα γυμνός;
Ο ποιητής είναι μόνος. Ειδικά ο πρωτοπρόσωπος στίχος είναι τόσο άμεσος που μοιάζει σαν να γράφεις ένα γράμμα σε κάποιο αγαπημένο πρόσωπο. Βγαίνει από μέσα μας. Έχει μια οργανική σχέση με τις εμπειρίες μας. Μου λένε κάποιοι αναγνώστες πως γράφεις για εμάς μιας κι εμείς δεν έχουμε τις λέξεις όπως εσύ. Κάπως έτσι το πρώτο πρόσωπο γίνεται πλήθος ανθρώπων.

Γιατί τη χρειαζόμαστε την ποίηση;
Ο κόσμος των λέξεων καθορίζει τη σχέση που έχουμε με τον κόσμο που μας περιβάλλει. Οι λέξεις, όταν συνδυάζονται με έναν παράξενο τρόπο, σε φέρνουν ακόμη πιο κοντά με πράγματα που δεν μπορείς με άλλους τρόπους να προσεγγίσεις. Η καθημερινή γλώσσα είναι λειτουργική, εργαλειακή, αλλά τα βαθύτερα πράγματα πρέπει να ειπωθούν με διαφορετικό τρόπο για να λάβεις την ουσιαστική τους μορφή και σημασία. Ένας ποιητής μπορεί να γράψει μόλις δύο στίχους κι αυτοί οι δύο στίχοι να δημιουργούν έναν ολόκληρο κόσμο. Λειτουργούν πολλαπλασιαστικά. 

Μα, αυτή δεν είναι η λειτουργικότητα της ποίησης;
Αυτή ακριβώς είναι το πνεύμα της. Γι’ αυτό είναι μαγική. Γράφω συχνά μικρά ποιήματα, ειδικά όταν θέλω να μιλήσω για τη μοναξιά. 

Μου αρέσουν τα μεγάλα ποιήματα για τη μουσικότητά τους. Η μουσική έχει αυτή τη δύναμη, να λέει πράγματα που εμείς δεν μπορούμε με τις λέξεις.

Έχει σημασία η έκταση του ποιήματος; Σας έχει απασχολήσει ποτέ;
Δεν έχει καμία σημασία αυτό. Τα ποιήματα ωριμάζουν μέσα μου κι ύστερα τα καταγράφω. Διαβάζεις ένα μεγάλο ποίημα και σου μένει μόνο ένας στίχος. Ωστόσο, μου αρέσουν τα μεγάλα ποιήματα για τη μουσικότητά τους. Η μουσική έχει αυτή τη δύναμη, να λέει πράγματα που εμείς δεν μπορούμε με τις λέξεις. Πιστεύω πως φτιάχνω μουσική με τις λέξεις. 

Υπάρχει αυτή η ρυθμικότητα στην ποίησή σας.
Η μουσική ενώνει τους ανθρώπους. 

Έχετε κάποια σχέση με τη μουσική; Παίζετε κάποιο όργανο;
Όχι, δυστυχώς. Ούτε καλή φωνή έχω. Χορεύω, όμως, πολύ καλά. Έχω τον ρυθμό μέσα μου. 

Πότε γράψατε το πρώτο σας ποίημα;
Δεν το έγραψα καν, το απάγγειλα. Ήμουν τεσσάρων χρόνων. Ο μπαμπάς μου ήταν ποιητής και μας διάβαζε συχνά. Εκείνη την ημέρα με πήγαινε στο νηπιαγωγείο με το αυτοκίνητο και –τι παράξενο– είδα μια διαφήμιση και άρχισα να φτιάχνω στίχους. Για φανταστείτε, είμαι κατά του καπιταλισμού κι όμως το πρώτο ποίημά μου ήταν για την Coca Cola (γελάει). 

Μου είπατε πριν για τον πατέρα σας, ο οποίος, παρεμπιπτόντως, ήταν και σημαίνων ποιητής. Πόσο εύκολο είναι να ξεπεράσει κανείς μια τέτοια φιγούρα;
Ο πατέρας μου ήταν διάσημος ποιητής. Από ένα σημείο και μετά, όμως, έθεσε την ποίησή του στην υπηρεσία του εθνικισμού. Έχτισε τη φήμη του έτσι. Όταν άρχισα να γράφω τα δικά μου, αρνήθηκα την ποίησή του. Όταν ήμουν φοιτήτρια, μαζί με τον αδελφό μου γράψαμε ένα άρθρο σε μια εφημερίδα, ήταν κάτι σαν μανιφέστο, στο οποίο ασκούσαμε κριτική στον πατέρα μας και τους ποιητές αυτού του είδους. Νευρίασε πολύ και απάντησε μέσω δικού του άρθρου, αποκαλώντας μας παιδαρέλια που κρύβονται πίσω από ένα επώνυμο. Είχαμε μια περίεργη σχέση. 

Υπάρχουν φορές που θα γράψω κάτι για τη μοναξιά και οι αναγνώστες να νομίσουν πως αυτό που έγραψα αναφέρεται στην Κύπρο. Όταν το ξανακοιτάζω, καταλαβαίνω γιατί το προσέλαβαν έτσι. Πάντα θα υπάρχει ένας που θέλει κυριαρχήσει και κάποιος που θέλει να επαναστατήσει.

Προφανώς δύσκολη.
Ναι, ήταν δύσκολη. Ξέραμε, όμως, πως ήταν υπερήφανος για εμάς και για την ποίηση που γράφαμε. Προς το τέλος της ζωής του άλλαξε λίγο. Είναι σημαντικό να εναντιώνεσαι στον πατέρα σου. 

Θεωρείτε πως γράφετε πολιτική ποίηση;
Όταν γράφω συμβαίνει κάτι προσωπικό. Ωστόσο, υπάρχουν φορές που θα γράψω κάτι για τη μοναξιά και οι αναγνώστες να νομίσουν πως αυτό που έγραψα αναφέρεται στην Κύπρο. Όταν το ξανακοιτάζω, καταλαβαίνω γιατί το προσέλαβαν έτσι. Μπορεί να γράψω για ένα ερωτικό τρίγωνο και κάποιοι να το δουν ως πολιτική αλληγορία. Τελικά, όλα έχουν μια πολιτική άποψη. Πάντα θα υπάρχει ένας που θέλει κυριαρχήσει και κάποιος που θέλει να επαναστατήσει. Ακόμη και η ζήλεια ή η απόρριψη που αισθανόμαστε μπορεί να ισχύουν για δύο άτομα, αλλά μπορεί να ισχύουν και για τα κράτη και τις σχέσεις που αναπτύσσουν. Όπως συμβαίνει και στην αγάπη. Υπάρχουν οι καλές στιγμές, αλλά κι εκείνες που δεν θέλεις να θυμάσαι αλλά τις θυμάσαι συνέχεια. Το κακό κυριαρχεί στα πάντα. 

Διαβάζοντας την ποίησή σας βλέπω το τραύμα του εραστή, αλλά και του πολίτη.
Ναι, αυτά τα δύο συνυπάρχουν. Το ατομικό και το κοινωνικό. Μπορεί να γράφω ένα ερωτικό ποίημα και ταυτόχρονα αναφέρομαι στα σύνορα. Μου συμβαίνει χωρίς να το καταλαβαίνω. 

Ποια είναι η ρίζα σας; Είστε Τουρκοκύπρια, σαν να λέμε χωρισμένη στα δύο.
Λέω συχνά πως είμαι ένας φυγάς από τη φυλακή της ταυτότητας. Δεν αντιλαμβάνομαι τα σύνορα. Η χώρα μου είναι τα παιδικά μου χρόνια. Το να είσαι Κύπριος σημαίνει πολλά περισσότερα από το να λες πως έχεις μια συγκεκριμένη ταυτότητα. Οι άνθρωποι έχουν κακοπάθει από τις ταυτότητες. Υπάρχουν ταυτότητες που επιλέγεις κι άλλες με τις οποίες γεννήθηκες. 

Βλέπουμε πως ο εθνικισμός στις μέρες μας στοχεύει στην καθαρότητα της φυλής για να προκαλέσει εχθρότητες.
Ναι, προκαλεί τον φόβο. Η ποίηση είναι ένα έθνος. Ένα πολύ μεγάλο έθνος. 

Θα έλεγε κανείς πως η δική σας ποίηση λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα σε διαφορετικές εθνότητες.
Οι ιδέες μου και ο τρόπος που βλέπω τα πράγματα έχουν αντανάκλαση στην ποίησή μου. Και, ναι, με ενδιαφέρει να ενώνω τους ανθρώπους. 

Αν δεν είχατε γεννηθεί στο νησί, θα γράφατε αλλιώς;
Η ποίησή μου στηρίζεται στην ανθρώπινη εμπειρία. Φυσικά, έχω ζήσει την τραγωδία της περιοχής. Αυτό με έχει δημιουργήσει. Η γεωγραφία είναι μοίρα για τους ανθρώπους. 

Η ποίηση μπορεί να αντιπαρατεθεί σε καθεστώτα; Να ορθώσει το ανάστημά της;
Πολύ δύσκολα. Γράφεις ένα ποίημα και οι πολιτικοί δεν ξέρουν πώς να φερθούν ή τι να απαντήσουν. Δεν υπάρχει απάντηση σε ένα ποίημα. Οι πολιτικοί φοβούνται τους ποιητές γι’ αυτό τον λόγο. 

Τι κάνει ένα ποίημα καλό ή κακό;
Ένα καλό ποίημα λέει κάτι που δεν έχει ειπωθεί πιο πριν και με ύφος που επίσης δεν το έχουμε ξαναδεί. Ένας καλός ποιητής φτιάχνει ένα ύφος. Αυτό είναι το αποτύπωμά του. Ο ποιητής οφείλει να ξέρει πολλά, αλλά δεν πρέπει να τα δείχνει στο ποίημα. Ο καλός ποιητής δεν προσπαθεί να παίξει με τα κλισέ και με τρικ που θα σε τραβήξουν. Υπάρχουν ποιήματα που μοιάζουν τέλεια, αλλά δεν λειτουργούν γιατί μοιάζουν να έχουν φτιαχτεί για χάρη της τεχνικής. Είναι τέλεια, αλλά ο κόσμος μας δεν είναι τέλειος. Χρειαζόμαστε μια ισορροπία δύναμης και σιωπής.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, η ποιητική συλλογή «Ποτέ πια εμείς» (εκδ. Μελάνι).