Γιώργος Κουνδουράκης: «Η Τεχνητή Νοημοσύνη εκμηδένισε τον χρόνο διάδοσης της ψευδοεπιστήμης»

Στη μελέτη του Επιστήμη ή ψευδοεπιστήμη, ο Γιώργος Κουνδουράκης μιλά για δύο αντικρουόμενες δυνάμεις, αυτές της επιστήμης, της έρευνας και του ορθολογισμού, και εκείνες της ψευδοεπιστήμης, της παραπληροφόρησης και των προκαταλήψεων.

Πόσο εύκολα όμως μπορούμε να διαχωρίσουμε τη μία κατηγορία από την άλλη; Και πως μπορούμε σήμερα να ορίσουμε τον «ορθολογισμό», σε μια εποχή που το παράλογο παρελαύνει; Για τα παραπάνω ζητήματα, καθώς και για τη σημασία της εκπαίδευσης, αλλά και τη χαοτική έλευση της Τεχνητής Νοημοσύνης, συζητήσαμε με τον συγγραφέα σε συνέντευξη που του πήραμε. 

Το βιβλίο σας αφορά στην αντίθεση της επιστήμης και της ψευδοεπιστήμης, στο πώς μπορούμε να διακρίνουμε τη μία από την άλλη, πώς δρουν και αναπτύσσονται. Πώς αποτιμάτε την έννοια του «ορθολογισμού» σήμερα; Μήπως πρέπει να επανεξετάσουμε τη σχέση μας μαζί του; Μήπως είναι ως όρος κάπως ρευστός; Ακόμα και η επιστήμη παλεύει με μονίμως αναπάντητα ερωτήματα και, σε παγκόσμια κλίμακα, ο παραλογισμός φαίνεται να επικρατεί.

Πολύ καλές ερωτήσεις. Συμφωνώ με αυτό που αναρωτιέστε, δηλαδή για το αν θα πρέπει να επανεξετάσουμε τη σχέση μας με τον ορθολογισμό. Αλλά δεν θεωρώ ότι τελικά θα υπάρχει μία υποκειμενική άποψη για το τι είναι λογικό και τι όχι. Υπάρχει όντως ρευστότητα αλλά, όπως θα εξηγήσω στη συνέχεια, αυτή έχει σχέση με τον μεθοδολογικό χαρακτήρα της επιστήμης.

Αυτό που υπαινίσσεται το βιβλίο -και θεωρώ ως στόχο που πρέπει να έχουμε όλοι μας ως ενεργοί πολίτες- είναι η εισαγωγή του τεχνοεπιστημονικού εγγραμματισμού και του τρόπου που λειτουργεί η επιστημονική μεθοδολογία, ως αναπόσπαστα κομμάτια του ερμηνευτικού μας πλαισίου. Δεν μπορούμε να δεχόμαστε άκριτα οποιαδήποτε πληροφορία μας έρχεται από τον ψηφιακό κόσμο ή από οποιαδήποτε άλλη ενημερωτική πηγή. Στη σημερινή εποχή της «ωμής» πληροφορίας και του διαδικτύου επιβάλλεται να αναπτύξουμε «φίλτρα» διαχωρισμού του αληθούς από το ψευδές. Της πληροφορίας από την παραπληροφόρηση και τις θεωρίες συνωμοσίας. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ο καθένας και η καθεμία γίνεται συγγραφέας της άποψης και της υποκειμενικής γνώμης του, δίχως να νοιάζεται απαραίτητα για την ορθότητα των ισχυρισμών του. Ακούμε συχνά την έκφραση «Μην με μπερδεύεις με τα γεγονότα. Εγώ έχω τη δική μου άποψη». Οπότε, αρκετοί άνθρωποι όταν υποστηρίζουν κάτι δεν έχουν μπει στον κόπο να το ψάξουν ενδελεχώς, δηλαδή, για το αν ισχύει η άποψή τους ή όχι. Δεν τους ενδιαφέρει. Με αυτόν τον τρόπο διαδίδεται ευρύτατα η υποκειμενική γνώμη, η ψευδοεπιστήμη και ο ανορθολογισμός.

Φυσικά, στο σημείο αυτό, μπορεί να υπάρξει ή ένσταση: «σαφής γραμμή οριοθέτησης του επιστημονικού από το μη επιστημονικό, δεν υπάρχει». Όντως, η επιστημολογία, η φιλοσοφία και η κοινωνιολογία ης επιστήμης «παλεύουν» τόσα χρόνια για να ορίσουν, αλλά κυρίως, να οριοθετήσουν αυστηρά την επιστήμη σε σχέση με τις υπόλοιπες κοινωνικές και πολιτισμικές δραστηριότητες. Δεν το έχουν καταφέρει. Και ούτε θεωρώ ότι θα το καταφέρουν στο εγγύς μέλλον, αν το καταφέρουν ποτέ.

Ο ορθολογισμός και η τεχνοεπιστήμη είναι δυναμικές διαδικασίες και όχι δογματικές και αμετάβλητες. Συνεχώς αλλάζουν και βελτιώνονται με την πάροδο του χρόνου.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αυτή η ορθολογική και τεχνοεπιστημονική «πάλη» δεν έχει κάποιο σημείο αναφοράς. Αυτό το σημείο αναφοράς είναι η επιστημονική μέθοδος. Τη μέθοδο που ακολουθεί ο επαγγελματίας επιστήμονας. Εν συντομία αυτή η μέθοδος στηρίζεται στη διαδικασία: παρατήρηση, υπόθεση, πρόβλεψη, πείραμα, ανάλυση και αξιολόγηση. Θα πρέπει αυτό που υποστηρίζουμε να ελέγχεται, να αξιολογείται από τους ειδικούς και να υποστηρίζεται από το πείραμα και την παρατήρηση. Άρα, με αυτόν τον τρόπο η επιστημονική γνώση αναθεωρείται και βελτιώνεται συνεχώς. Έχει προβλεπτική ισχύ. Η οποία μπορεί να αναθεωρηθεί για ένα καλύτερο επιστημονικό μοντέλο, με μία καλύτερη παρατηρησιακή εγκυρότητα και μία καλύτερη προβλεπτική ισχύ. Όμως, αυτή η συνεχής αλλαγή των επιστημονικών μοντέλων και η έλλειψη απόλυτων και τελεσίδικων απαντήσεων συχνά παρερμηνεύεται από το κοινό ως αδυναμία.

Είμαστε άνθρωποι. Δεν έχουμε θεϊκές ικανότητες. Συνεχώς εξελισσόμαστε και μαθαίνουμε. Ο ορθολογισμός και η τεχνοεπιστήμη είναι δυναμικές διαδικασίες και όχι δογματικές και αμετάβλητες. Συνεχώς αλλάζουν και βελτιώνονται με την πάροδο του χρόνου. Δεν έχουν όμως εντάξει την αυθαιρεσία και την υποκειμενική άποψη εντός του ερμηνευτικού πλαισίου τους.

Φυσικά υπάρχουν εξαιρέσεις -θα ήθελα να πιστεύω λίγες- όπου επαγγελματίες επιστήμονες έχουν παραποιήσει αποτελέσματα και έχουν παράξει τη λεγόμενη «κακή επιστήμη». Οι λόγοι μπορεί να είναι πολλοί, αλλά θεωρώ ότι οι κυριότεροι είναι λόγοι οικονομικοί και λόγοι κοινωνικής προβολής, εν γένει, λόγοι εγωισμού και προσωπικής ματαιοδοξίας. Κοινά ανθρώπινα πάθη. Με αυτόν τον τρόπο, όσοι επιστήμονες το έχουν πράξει, έχουν συμβάλει στην ενίσχυση και στην εξάπλωση της ψευδοεπιστήμης και του ανορθολογισμού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το αντιεμβολιαστικό κίνημα για το οποίο, στη σημερινή εποχή, είναι υπεύθυνος, κυρίως, ένας πρώην γιατρός.

Βιώσαμε όλοι και όλες τον παραλογισμό που επικράτησε τους πρώτους μήνες εξάπλωσης του κορονοϊού. Η ορθολογική διαχείριση και τα εμβόλια ακολούθησαν μετά από αρκετό χρονικό διάστημα.

Για να μην μακρηγορώ, ήδη από την πρώτη ερώτηση, θεωρώ ότι ο παγκόσμιος παραλογισμός στη σημερινή εποχή υφίσταται. Το μεγάλο στοίχημα όμως, είναι να μετριασθεί και να ελεγχθεί. Να κατανοήσουμε ότι η ορθολογική διαχείριση και η τεχνοεπιστήμη μπορούν να συμβάλλουν στην αντιμετώπιση των πλανητικών προβλημάτων. Ο δικός μου φόβος εστιάζει κυρίως στον γνωσιακό εγγραμματισμό και τον ορθολογικό τρόπο σκέψης των ανθρώπων της πολιτικής, της εξουσίας και αυτών που βρίσκονται στα κέντρα λήψης αποφάσεων. Βλέπουμε οργανισμούς και κυβερνήσεις οι οποίοι δεν αναγνωρίζουν ή υποτιμούν το πρόβλημα της Κλιματικής Κρίσης. Κινούνται με βάση ιδιοτελή συμφέροντα. Βιώσαμε όλοι και όλες τον παραλογισμό που επικράτησε τους πρώτους μήνες εξάπλωσης του κορονοϊού. Η ορθολογική διαχείριση και τα εμβόλια ακολούθησαν μετά από αρκετό χρονικό διάστημα. Μένει να λύσουμε και να αντιμετωπίσουμε προβλήματα όπως: η ενεργειακή μετάβαση, η λειψυδρία, η επάρκεια τροφής, ο υπερπληθυσμός κ.α. Για όλα αυτά υπάρχουν λύσεις. Η τεχνοεπιστήμη και ο ορθολογισμός θα βρίσκονται, πάντα, στην πρώτη γραμμή της μάχης για την επίλυσή τους.

Επομένως, θα ήταν καλό να είμαστε πιο συγκρατημένοι, υπομονετικοί και ορθολογικά σκεπτόμενοι. Ο συναισθηματικός παρορμητισμός και τα ένστικτά μας δεν είναι καλοί γνωσιακοί σύμβουλοι και κριτές. Άρα, αν θέλουμε να συγκρατήσουμε μία δήλωση ως απάντηση για το τι είναι ορθολογισμός, αυτή είναι: «Ορθολογική γνώση και ορθολογική δράση είναι αυτή που στηρίζεται σε πληροφοριακό υλικό και αναγνωρισμένες μεθόδους παγκόσμιας τεχνοεπιστημονικής συναίνεσης. Όχι στην αυθαίρετη προσωπική μας γνώμη». Η αντικειμενική γνώση έναντι της υποκειμενικής γνώμης.

Πόσο ορθή είναι η αναγωγή του δίπολου «επιστήμη – ψευδοεπιστήμη» σε «καλό – κακό»; Οι επιστημονικές καινοτομίες δεν έχουν χρησιμοποιηθεί κάποιες φορές για να βλάψουν την ανθρωπότητα αντί να την ωφελήσουν, όπως στην περίπτωση των πολέμων; Αντίστοιχα, η ομοιοπαθητική -που, όπως ορθά γράφετε, δεν έχει κάποια τεκμηριωμένη θετική επίδραση στην υγεία- δεν έχει ωφελήσει ορισμένους ανθρώπους, έστω με τον τρόπο του placebo (στη χώρα μας το ΚΕΣΥ την επιτρέπει, όπως αναφέρετε).

Η διάκριση σε «καλό» ή «κακό» όντως υφίσταται, αλλά δεν έχει σχέση τόσο με τον διαχωρισμό επιστήμη-ψευδοεπιστήμη, αλλά, κυρίως, με την ίδια την ανθρώπινη ιδιοτέλεια και ματαιοδοξία και γενικότερα με τα ανθρώπινα πάθη και συναισθήματα. Θεωρώ ότι όντως στους κόλπους της επιστήμης υπάρχει το «καλό», αλλά και το «κακό» ενώ η ψευδοεπιστημονική πρακτική, μόνο το «κακό», είτε σε μικρό είτε σε μεγάλο βαθμό, μπορεί να επιφέρει ως κατάληξη. Θα εξηγήσω με συγκεκριμένα παραδείγματα.

Ο άνθρωπος Χάμπερ, με τα πάθη και την ιδεολογία του, «σκότωσε» εκατοντάδες χιλιάδες αλλά, ταυτόχρονα, ο άνθρωπος Χάμπερ ωφέλησε και «έδωσε» τροφή σε δισεκατομμύρια.

Το πιο τρανταχτό παράδειγμα ενός μόνο επιστήμονα, που αποδεικνύει το δίπολο καλού-κακού στους επιστημονικούς κόλπους, είναι αυτό του Fritz Haber. Του ανθρώπου που «έθρεψε» και «δηλητηρίασε» την ανθρωπότητα. Ο Χάμπερ ανέπτυξε τη μέθοδο σύνθεσης της αμμωνίας από το άζωτο της ατμόσφαιρας. Αυτή η ανακάλυψη επέτρεψε τη μαζική παραγωγή χημικών λιπασμάτων. Χωρίς αυτά, η παγκόσμια γεωργία δεν θα μπορούσε να συντηρήσει τον σημερινό πληθυσμό της Γης. Είμαστε 8 και κάτι δισεκατομμύρια και η αφθονία της τροφής που διαθέτουμε οφείλεται, άμεσα ή έμμεσα στην επιστημονική ανακάλυψη του Χάμπερ. Ο ίδιος όμως άνθρωπος, κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, έθεσε τις γνώσεις του στην υπηρεσία του γερμανικού στρατού, αναπτύσσοντας χημικά όπλα, όπως το αέριο χλωρίου. Θεωρείται ο «πατέρας του χημικού πολέμου». Μάλιστα, η επιστημονική του ομάδα ανέπτυξε και το εντομοκτόνο Zyklon B, το οποίο αργότερα χρησιμοποιήθηκε από τους Ναζί στα στρατόπεδα συγκέντρωσης στα οποία θανατώθηκαν και δικοί του συγγενείς. Ο άνθρωπος Χάμπερ, με τα πάθη και την ιδεολογία του, «σκότωσε» εκατοντάδες χιλιάδες αλλά, ταυτόχρονα, ο άνθρωπος Χάμπερ ωφέλησε και «έδωσε» τροφή σε δισεκατομμύρια.

Ο Αϊνστάιν «ανέκρινε» τη φύση για να μάθει ένα από τα μυστικά της. Δεν είχε στο μυαλό του, ούτε την πυρηνική βόμβα, αλλά ούτε και τον πυρηνικό αντιδραστήρα.

Εξίσου διπολικό είναι και το επόμενο παράδειγμα. Το 1905, τη «θαυματουργή» χρονιά του Αϊνστάιν, μία από τις δημοσιεύσεις του αφορούσε την περίφημη εξίσωση Ε=mc2. Tην εξίσωση που βλέπουμε σε μπλουζάκια, κούπες και γενικότερα σε κάθε είδους επιφάνεια με σχετικό λογότυπο. Η σχέση αυτή μας εισήγαγε, πρακτικά, στην πυρηνική εποχή. Στην εποχή της πυρηνικής ενέργειας. Της ίδιας ενέργειας που μπορούμε να έχουμε σε μία πυρηνική έκρηξη, αλλά και στη λειτουργία ενός πυρηνικού αντιδραστήρα. Την ίδια ενέργεια που ισοπέδωσε τη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι, προκαλώντας εκατοντάδες χιλιάδες άμεσους και έμμεσους θανάτους και εγκαινιάζοντας την τρομακτική εποχή του Ψυχρού Πολέμου. Αλλά και την ίδια ενέργεια, που μέσω ενός πυρηνικού αντιδραστήρα, προσφέρει μια τεράστια πηγή ηλεκτροπαραγωγής με χαμηλές εκπομπές άνθρακα, τροφοδοτώντας ολόκληρες χώρες με ρεύμα, όπως για παράδειγμα τη Γαλλία. Η ίδια εξίσωση «δίνει υποσχέσεις» για το μέλλον, ως προς την επίλυση του ενεργειακού προβλήματος, όταν η πολυπόθητη πυρηνική σύντηξη θα μας προσφέρει άφθονη και ακίνδυνη ενέργεια. Επιπλέον, η πυρηνική φυσική γέννησε την πυρηνική ιατρική: οι ακτινοθεραπείες και οι αξονικές τομογραφίες σώζουν καθημερινά εκατομμύρια καρκινοπαθείς και ασθενείς παγκοσμίως. Ο Αϊνστάιν «ανέκρινε» τη φύση για να μάθει ένα από τα μυστικά της. Δεν είχε στο μυαλό του, ούτε την πυρηνική βόμβα, αλλά ούτε και τον πυρηνικό αντιδραστήρα.

Ας πάμε στην ψηφιακή εποχή. Τα κινητά τηλέφωνα εκδημοκράτισαν την πρόσβαση στη γνώση. Ένας μαθητής σε ένα απομονωμένο χωριό έχει πρόσβαση σε όλη την ανθρώπινη πληροφορία. Τα κινητά επιτρέπουν την άμεση επικοινωνία σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, διευκολύνουν το εμπόριο, τις ηλεκτρονικές συναλλαγές, την εξ αποστάσεως μάθηση κ.τ.λ. Το ίδιο τα laptop και οι σταθεροί υπολογιστές. Η εποχή του διαδικτύου μάς έχει κάνει μία παγκόσμια κοινότητα. Η ίδια τεχνολογία όμως έχει οδηγήσει σε σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας -κατάθλιψη, άγχος, εθισμό- πολλούς ανθρώπους, ειδικά τους νέους, λόγω των social media. Παράλληλα, το διαδίκτυο και η ψηφιακή τεχνολογία χρησιμοποιούνται για μαζική παρακολούθηση, παραβίαση της ιδιωτικότητας, διάδοση fake news κ.α. Όλα αυτά ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του 80 από την ανάγκη ενός προγραμματιστή του CERN για να λύσει το πρόβλημα της επικοινωνίας των ερευνητών του οργανισμού. Έτσι γεννήθηκε ο Παγκόσμιος Ιστός (WWW) και ή σύγχρονη εποχή του διαδικτύου. Από την ανάγκη της επιστήμης για επικοινωνία. Αυτήν την επικοινωνία εισπράττουμε, όλοι μας, σήμερα. Κανείς από τους εμπλεκόμενους δεν είχε στο νου του τις κοινωνικές επιπτώσεις που θα επέφερε αυτή η τεχνολογική προσθήκη.

Τώρα, στην περίπτωση του ΚΕΣΥ και των ιατρικών συλλόγων, υπάρχει ένα μετέωρο και ιδιάζον καθεστώς κατά την προσωπική μου άποψη. Το ΚΕΣΥ δεν αναγνωρίζει την ομοιοπαθητική ως ιατρική επιστήμη, ειδικότητα ή εξειδίκευση. Μπορεί να υπάρξει κρατική κατοχύρωση μόνο ως επαγγελματική δραστηριότητα -υπό τον χαρακτηρισμό «Ομοιοπαθητική Πρακτική»- με άδεια από το Υπουργείο Ανάπτυξης/Εμπορίου και όχι από το Υπουργείο Υγείας, με την υποχρεωτική αναγραφή ότι πρόκειται για μέθοδο μη επιστημονικά αποδεδειγμένη. Από την άλλη, ο Πανελλήνιος Ιατρικός Σύλλογος και ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών τάχθηκαν κατά της απόφασης του ΚΕΣΥ στο κομμάτι που αφήνει ανοιχτό το παράθυρο να ασκείται η ομοιοπαθητική από μη γιατρούς. Οι ιατρικοί σύλλογοι υποστηρίζουν σταθερά ότι -παρά την έλλειψη επιστημονικής τεκμηρίωσης- από τη στιγμή που τα ομοιοπαθητικά σκευάσματα κυκλοφορούν νόμιμα στα φαρμακεία ως φάρμακα, βάσει ευρωπαϊκών οδηγιών, η ομοιοπαθητική θα έπρεπε να εφαρμόζεται αποκλειστικά από πτυχιούχους γιατρούς για λόγους προστασίας της δημόσιας υγείας και αποφυγής κακών και αυθαίρετων πρακτικών. Αυτή όλη η κατάσταση διασταυρώνει δρόμους επιστήμης και μη επιστήμης σε ένα θέμα τόσο ευαίσθητο όπως η υγεία.

Γνωρίζετε ότι επιστρέφουν παιδικές ασθένειες, όπως η ιλαρά, ο κοκκύτης και η διφθερίτιδα, γιατί αρκετά βρέφη σε όλο τον κόσμο δεν εμβολιάζονται; Ένας πολύ σημαντικός παράγοντας επιρροής είναι το αντιεμβολιαστικό κίνημα. Η χειρότερη μορφή παραπληροφόρησης, κακής επιστήμης, θεωρίας συνωμοσίας και ψευδοεπιστήμης.

Η προσωπική μου θέση -αναλύεται και στο 2ο κεφάλαιο του βιβλίου- τάσσεται απολύτως με τη μεριά της επίσημης επιστήμης. Της αναγνωρισμένης και κλινικά δοκιμασμένης ιατρικής πρακτικής. Η placebo περίπτωση «λειτουργεί» για καθαρά λόγους ψυχολογικούς. Τα βότανα, όπως το δίκταμο και η μαλοτήρα, διάσημα εδώ στην Κρήτη, μπορούν να μας ανακουφίσουν σε ένα κρυολόγημα. Ο χειροπράκτης και ο βελονιστής μπορούν να μετριάσουν ή και να θεραπεύσουν τους πόνους στη μέση ή τον αυχένα μας. Αλλά αν θεωρήσουμε ότι ο βιοσυντονισμός, η ψευδοθεραπεία με φάρμακα placebo, η «Κβαντική Ίαση» ή οτιδήποτε άλλο, πέρα από την αναγνωρισμένη Ιατρική επιστήμη, μπορεί να θεραπεύσει σοβαρές ασθένειες, όπως για παράδειγμα τον καρκίνο, θα πρέπει να το ξανασκεφτούμε. Γνωρίζετε ότι επιστρέφουν παιδικές ασθένειες, όπως η ιλαρά, ο κοκκύτης και η διφθερίτιδα, γιατί αρκετά βρέφη σε όλο τον κόσμο δεν εμβολιάζονται; Ένας πολύ σημαντικός παράγοντας επιρροής είναι το αντιεμβολιαστικό κίνημα. Η χειρότερη μορφή παραπληροφόρησης, κακής επιστήμης, θεωρίας συνωμοσίας και ψευδοεπιστήμης.

Εν κατακλείδι, ναι, θεωρώ ότι υπάρχει το «καλό» και το «κακό» μέσα στο ανθρώπινο επιστημονικό δυναμικό και στο τεχνολογικό κομμάτι της επιστήμης, αλλά η ίδια η επιστήμη ως θεσμός και ως ιδέα βρίσκεται υπεράνω αυτών. Η επιστημονική μέθοδος είναι το πολυτιμότερο, δημοκρατικότερο και ανώτερο πολιτισμικό αγαθό που έχει ανακαλύψει η ανθρώπινη νόηση. Πολλοί θα συμφωνήσουν, αλλά και θα διαφωνήσουν, μαζί μου. Τα ανθρώπινα πάθη και τα ανθρώπινα συναισθήματα κατευθύνουν τη εφαρμογή της επιστήμης προς τη μία ή την άλλη πλευρά. Το τεχνοεπιστημονικό «νόμισμα» έχει δύο όψεις. Εμείς επιλέγουμε ποια όψη θα χρησιμοποιήσουμε.

Στον αντίποδα, η ψευδοεπιστήμη μόνο κακό μπορεί να προσφέρει, γιατί δεν μας εξελίσσει και δεν μας «προχωράει» γνωσιακά. Τη σημερινή -και το τονίζω- τη σημερινή ψευδοεπιστήμη θα την αποκαλούσα ένα «μιμητικό κακέκτυπο επιστήμης». Σε άλλες εποχές, θεωρίες όπως η αστρολογία, ο δημιουργισμός και πολλές εναλλακτικές ιατρικές πρακτικές θεωρούνταν αποδεκτές και αποτελούσαν προσπάθειες ερμηνείας της φύσης και προσπάθειες αντιμετώπισης προβλημάτων υγείας. Σήμερα, όμως, αυτές οι θεωρίες έχουν εξοβελιστεί από το επίσημο επιστημονικό πλαίσιο.

Όσο οι προαναφερθείσες παραεπιστημονικές θεωρίες και πρακτικές παραμένουν στο πλαίσιο της μεταφυσικής, της θρησκείας και της φιλοσοφίας, τότε το πρόβλημα μπορεί να θεωρηθεί μικρό. Αν και το σκεπτικό της αποδοχής τέτοιων θεωριών μάς ωθεί ευκολότερα στο να αποδεχόμαστε την παραπληροφόρηση και τις θεωρίες συνωμοσίας. Μας αποπροσανατολίζει από μία ορθολογικότερη επαφή με τον κόσμο και τη διαχείριση των προβλημάτων του. Αν όμως οι θεωρίες αυτές «διαφημίζονται» ως επιστήμη, απουσία της ενδεδειγμένης επιστημονικής μεθόδου και, κυρίως, της πειραματικής ή κλινικής επαλήθευσης, τότε αυτόματα κατατάσσονται στο πλαίσιο της ψευδοεπιστήμης. Και δικαιολογούν απόλυτα το πρόθεμα ψεύδο-. Οπότε, σύμφωνα με όλα αυτά που ανέφερα, ναι, θεωρώ την ψευδοεπιστήμη ως «κακή» και αποπροσανατολιστική «φιλοσοφία ζωής».

Σε πολλά σημεία της μελέτης σας αναφέρετε παραδείγματα από τη διεθνή κοινότητα, αλλά και από τη χώρα μας. Από την έρευνά σας, τι συμπεράσματα βγάλατε για την πίστη του ελληνικού, συγκεκριμένα, κοινού σε ψευδοεπιστημονικές πρακτικές, ψευδείς ειδήσεις κλπ; Σε ποιο επίπεδο βρισκόμαστε;

Αυτό σηκώνει μία μεγάλη συζήτηση. Θα είμαι όμως αρκετά περιεκτικός. Σίγουρα, δεν βρισκόμαστε στο χειρότερο δυνατό επίπεδο, αλλά σίγουρα δεν είμαστε και στο καλύτερο. Προσωπικά θεωρώ εκπληκτικό, για παράδειγμα, το γεγονός ότι το 46%, περίπου, των κατόχων μεταπτυχιακού και διδακτορικού τίτλου στην Ελλάδα πιστεύει στο «μάτι». Ευτυχώς, είμαι Σαββατογεννημένος και δεν ματιάζομαι. Αλλά ματιάζω. Ας σοβαρευτούμε.

Σύμφωνα με διεθνείς κοινωνιολογικές έρευνες, η στάση απέναντι στην επιστήμη δεν εξαρτάται μόνο από το μορφωτικό επίπεδο, αλλά κυρίως από το επίπεδο εμπιστοσύνης στους θεσμούς όπως το κράτος, τα ΜΜΕ και η επιστημονική κοινότητα. Ο μέσος Έλληνας παρουσιάζει μια πολύ ιδιαίτερη, «υβριδική» θα έλεγα, συμπεριφορά σε σχέση με πολλές γεωγραφικές ζώνες. Χώρες όπως η Ινδία, το Μπαγκλαντές και η Κίνα καταγράφουν σταθερά από τα υψηλότερα ποσοστά τυφλής εμπιστοσύνης στους επιστήμονες παγκοσμίως στο αξιοθαύμαστο 80-85%. Θεωρώ ότι στις αναπτυσσόμενες ασιατικές οικονομίες, η επιστήμη είναι ταυτισμένη με την πρόοδο, την επιβίωση και την άνοδο του βιοτικού επιπέδου.

Τόσο στην Ελλάδα όσο και στη Λατινική Αμερική, η ψευδοεπιστήμη «ανθίζει» μέσα από το low political trust, δηλαδή αυτό που μεταφράζουμε ως «χαμηλή εμπιστοσύνη στην πολιτική». Όταν ο πολίτης νιώθει ότι το κράτος ή οι θεσμοί τον εξαπατούν, γίνεται ευάλωτος σε εναλλακτικές θεωρίες: από θαυματουργά βότανα μέχρι θεωρίες συνωμοσίας.

Αντιθέτως, ο Έλληνας είναι πολύ πιο σκεπτικιστής και «καχύποπτος» σε σχέση με τον Ασιάτη. Στην Ασία η ψευδοεπιστήμη συνυπάρχει συχνά με την παράδοση π.χ. παραδοσιακή ιατρική Ayurweda ή κινεζική ιατρική, αλλά σπάνια στρέφεται επιθετικά ενάντια στην επίσημη επιστήμη. Στην Ελλάδα, η ψευδοεπιστήμη εκδηλώνεται συχνότερα ως αντισυστημικό κίνημα, όπως με την άρνηση εμβολίων, τις θεωρίες συνωμοσίας για 5G, την ομοιοπαθητική εναντίον της συμβατικής ιατρικής κ.α. φαινόμενα τα οποία στην Ασία είναι πολύ πιο περιορισμένα.

Χώρες όπως η Βραζιλία, η Κολομβία και το Μεξικό εμφανίζουν παρόμοια κοινωνικά χαρακτηριστικά με την Ελλάδα: έντονο θρησκευτικό συναίσθημα, χαμηλή εμπιστοσύνη στις κυβερνήσεις και τα εγχώρια ΜΜΕ, και υψηλή εξάρτηση από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για ενημέρωση. Τόσο στην Ελλάδα όσο και στη Λατινική Αμερική, η ψευδοεπιστήμη «ανθίζει» μέσα από το low political trust, δηλαδή αυτό που μεταφράζουμε ως «χαμηλή εμπιστοσύνη στην πολιτική». Όταν ο πολίτης νιώθει ότι το κράτος ή οι θεσμοί τον εξαπατούν, γίνεται ευάλωτος σε εναλλακτικές θεωρίες: από θαυματουργά βότανα μέχρι θεωρίες συνωμοσίας.

Η Αυστραλία ακολουθεί το αγγλοσαξονικό μοντέλο. Έχει υψηλό επίπεδο επιστημονικού εγγραμματισμού και οι πολίτες τείνουν να εμπιστεύονται τους θεσμούς και τα πανεπιστήμιά τους αρκετά. Δηλαδή, η Αυστραλία βρίσκεται στον αντίποδα της Ελλάδας. Στην Αυστραλία η υιοθέτηση ψευδοεπιστημονικών απόψεων είναι συνήθως θέμα πολιτικής ιδεολογίας. Δηλαδή, η άρνηση της κλιματικής αλλαγής εντοπίζεται κυρίως στους συντηρητικούς/δεξιούς ψηφοφόρους. Στην Ελλάδα, η ψευδοεπιστήμη είναι πιο «οριζόντια», δηλαδή διαπερνά όλα τα πολιτικά στρώματα και συνδέεται περισσότερο με μεταφυσικές ανησυχίες, τοπικές παραδόσεις και μια γενικευμένη καχυποψία προς την «παγκοσμιοποίηση». Θεωρούμε ότι θα χάσουμε την εθνική μας ταυτότητα.

Στις ΗΠΑ, η απόρριψη της επιστήμης είναι σχεδόν απόλυτα ευθυγραμμισμένη με την πολιτική ταυτότητα και τη θρησκεία. Θέματα όπως η κλιματική αλλαγή ή η ασφάλεια των εμβολίων δεν αντιμετωπίζονται αμιγώς ως επιστημονικά ζητήματα, αλλά ως «δηλώσεις πολιτικής πίστης».

Ποια είναι όμως η κατάσταση μεταξύ των δύο πλευρών του Ατλαντικού, δηλαδή μεταξύ των ΗΠΑ και της Ευρώπης; Ας το αναλύσουμε και αυτό. Στις ΗΠΑ, η απόρριψη της επιστήμης είναι σχεδόν απόλυτα ευθυγραμμισμένη με την πολιτική ταυτότητα και τη θρησκεία. Θέματα όπως η κλιματική αλλαγή ή η ασφάλεια των εμβολίων δεν αντιμετωπίζονται αμιγώς ως επιστημονικά ζητήματα, αλλά ως «δηλώσεις πολιτικής πίστης». Αν είσαι συντηρητικός, πρέπει να αμφιβάλλεις για την κλιματική αλλαγή· αν είσαι προοδευτικός, το αντίθετο. Συγκρίνετε, απλά, την τωρινή και την προηγούμενη κατάσταση στην εξουσία και τις πολιτικές κινήσεις των ΗΠΑ σε σχέση με τα ορυκτά καύσιμα και την αποδοχή της κλιματικής αλλαγής. Τελείως αντιδιαμετρικές επιλογές. Αυτή η «τραμπάλα» του μπρος-πίσω, αποσυντονίζει, καθυστερεί και κουράζει τον υπόλοιπο πλανήτη ως προς την επίλυση αυτού του προβλήματος. Τα ορυκτά καύσιμα παραμένουν το Νο1 στην ατζέντα τους. Επίσης, οι ΗΠΑ έχουν το υψηλότερο ποσοστό στον αναπτυγμένο κόσμο σε ανθρώπους που απορρίπτουν τη θεωρία της εξέλιξης λόγω θρησκευτικών πεποιθήσεων. Πολλοί αποδέχονται τη θεωρία του Δημιουργισμού και τη νεότερη εκδοχή της, τον Ευφυή Σχεδιασμό, ως καθαρά επιστημονικές θεωρίες και μάλιστα, σε πολλές πολιτείες κινδύνεψαν να διδαχθούν ή διδάσκονταν ή συνεχίζουν να διδάσκονται με ευθύ ή πλάγιο τρόπο ως τέτοιες, στη βασική τους εκπαίδευση. Οι πολιτείες που πρωταγωνίστησαν και πρωταγωνιστούν σε αυτή την προσπάθεια εντοπίζονται κυρίως στον αμερικανικό Νότο και τις κεντρικές πολιτείες, τη λεγόμενη «Ζώνη της Βίβλου». Συνάμα, η αμερικανική κουλτούρα βασίζεται στην ιδέα «η δική μου γνώμη είναι εξίσου έγκυρη με των ειδικών».

Στην Ελλάδα υπάρχει ένα μοναδικό είδος παραεπιστήμης που δεν υπάρχει σχεδόν πουθενά αλλού: η ψευδο-ιστορία και η ψευδο-γλωσσολογία. Δηλαδή, θεωρίες ότι η ελληνική γλώσσα έχει νοημοσύνη, ότι το DNA των Ελλήνων είναι ανώτερο, ή ότι οι αρχαίοι Έλληνες είχαν διαστημική τεχνολογία.

Στην Ευρώπη, κυρίως τη Δυτική και τη Βόρεια, όχι στην Ανατολική, η ψευδοεπιστήμη δεν έχει τόσο έντονο πολιτικό ή «σκληρό» θρησκευτικό χρώμα. Ο Ευρωπαίος τείνει να απορρίπτει την επιστήμη όταν νιώθει ότι αυτή απειλεί τη «φύση» ή την υγεία του. Εδώ ανθούν ψευδοεπιστήμες όπως η ομοιοπαθητική -πολύ δημοφιλής σε Γαλλία και Γερμανία- η άρνηση των γενετικά τροποποιημένων τροφίμων και οι θεωρίες τύπου New Age. Το κβαντικό New Age. Μία «βιομηχανία» εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ, τόσο διαδεδομένη, με τόσους κλάδους και παρακλάδια, ώστε χρειάστηκε να αφιερώσω ένα ολόκληρο κεφάλαιο μόνο για αυτήν την περίπτωση. Ωστόσο, ο Ευρωπαίος εμπιστεύεται το κράτος πρόνοιας και τα πανεπιστήμιά του πολύ περισσότερο από τον Αμερικανό. Δεν θεωρεί τους επιστήμονες «πουλημένους στις πολυεθνικές» στο βαθμό που το πιστεύει μια μεγάλη μερίδα των Αμερικανών. Ο ανορθολογιστής Έλληνας αποτελεί ένα υβρίδιο όλων αυτών: μιμείται και υιοθετεί ότι τον βολεύει.

Για να ολοκληρώσουμε με την Ελλάδα. Στην Ελλάδα υπάρχει ένα μοναδικό είδος παραεπιστήμης που δεν υπάρχει σχεδόν πουθενά αλλού: η ψευδο-ιστορία και η ψευδο-γλωσσολογία. Δηλαδή, θεωρίες ότι η ελληνική γλώσσα έχει νοημοσύνη, ότι το DNA των Ελλήνων είναι ανώτερο, ή ότι οι αρχαίοι Έλληνες είχαν διαστημική τεχνολογία. Τέτοιες απόψεις υπάρχουν, λίγες θεωρώ, ως ανάγκη εθνικής επιβεβαίωσης. Ειδικά αυτό με το DNA πρέπει να το προσέξουμε. Ανάλογες ιδέες είχαν και οι Γερμανοί της Άριας φυλής και καταλήξαμε με ένα Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και το Ολοκαύτωμα. Σίγουρα δεν γινόμαστε καλύτεροι όταν διαφημίζουμε πλασματικές ιδιότητες και ικανότητες. Καλύτερα να τις αποδεικνύουμε στην πράξη.

Συμπέρασμα σε μία πρόταση: «Ο Έλληνας μάλλον βρίσκεται κοντά στον παγκόσμιο ορθολογικό μέσο όρο, ίσως λίγο πιο κάτω, λόγω των έντονων προκαταλήψεων, των λαϊκών δεισιδαιμονιών και της αυθαίρετης πίστης του σε θεωρίες συνωμοσίας, ανεξάρτητα μορφωτικού επιπέδου».

Ποιες αλλαγές επιφέρει η σαρωτική έλευση της Τεχνητής Νοημοσύνης στα πεδία της επιστήμης και της ψευδοεπιστήμης; Πώς αλλάζουν οι δυναμικές;

Όντως οι δυναμικές είναι σαρωτικές και θα γίνουν «τσουναμικές». Η Τεχνητή Νοημοσύνη θα συμπαρασύρει οτιδήποτε έχει σχέση με την παραγωγή γνώσης, πληροφορίας και δυστυχώς, υποκειμενικής γνώμης, παραπληροφόρησης και ψευδοεπιστήμης.

Στην προσωπική μου εργασία χρησιμοποιώ πολύ συχνά την Τεχνητή Νοημοσύνη. Εργασίες και αναζητήσεις για τις οποίες χρειαζόμουν, σε άλλες εποχές, πολύ χρόνο για να τις ολοκληρώσω, με τα εργαλεία της Τεχνητής Νοημοσύνης χρειάζομαι πολύ λιγότερο. Ποιο είναι το σημείο στο οποίο όμως πρέπει να εστιάσουμε: Στις διαδικτυακές αναζητήσεις μου είμαι αρκετά καλός γνώστης του αντικειμένου και της θεματολογίας. Δεν αντιγράφω απλά. Γνωρίζω αρκετά από την επιστήμη της φυσικής ή την ιστορία της επιστήμης ή την αντίστοιχη φιλοσοφία. Γίνεται μία αλληλεπίδραση με την Τεχνητή Νοημοσύνη και μέσα από πολλές συμπληρωματικές και πιο εύστοχες ερωτήσεις και αντίστοιχες απαντήσεις από το λογισμικό, καταλήγω σε ένα αποτέλεσμα το οποίο θεωρώ ικανοποιητικό. Έχω την ικανότητα και την κρίση να ανακαλύψω και να διασταυρώσω αν τα παρατιθέμενα δεδομένα είναι αληθή και να τα επεξεργαστώ, αλλά και να τα διαμορφώσω στην δομή που εγώ επιθυμώ. Με αυτόν τον τρόπο, η Τεχνητή Νοημοσύνη στην εκπαίδευση, στην επιστήμη, στην ακαδημαϊκή έρευνα, αλλά και σε οποιαδήποτε άλλη κοινωνική και πολιτισμική δραστηριότητα έχει επιφέρει και θα επιφέρει καθοριστικές αλλαγές.

Η χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στην αναζήτηση πληροφοριών -ειδικά όταν πρόκειται για την ανάλυση εικόνων και σύνθετων επιστημονικών αρχείων- έχει φέρει πραγματική επανάσταση. Εκεί που ένας άνθρωπος θα χρειαζόταν εβδομάδες ή μήνες για να «ξεσκονίσει» τεράστιους όγκους δεδομένων, η Τεχνητή Νοημοσύνη εντοπίζει μοτίβα σε δευτερόλεπτα. Παραδείγματα πολλά.

Μέσα σε δευτερόλεπτα, η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να διαβάσει το ιστορικό ενός ασθενούς, να το συγκρίνει με χιλιάδες ιατρικές μελέτες και να προτείνει πιθανές διαγνώσεις ή θεραπευτικά σχήματα.

Στην αστρονομία, τα τηλεσκόπια όπως το James Webb ή το Hubble, παράγουν τεράστιο όγκο οπτικών δεδομένων. Η Τεχνητή Νοημοσύνη «σαρώνει» φωτογραφίες του νυχτερινού ουρανού και μπορεί να ξεχωρίσει αυτόματα έναν μακρινό γαλαξία από ένα αστέρι, ή να εντοπίσει εξωπλανήτες από τις ανεπαίσθητες αυξομειώσεις στο φως ενός άστρου. Οι επιστήμονες έχουν «προπονήσει» μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης εδώ και καιρό για αυτή τη δουλειά. Με τη βοήθεια της Τεχνητής Νοημοσύνης ήδη από το «μακρινό» 2015 καταφέραμε να μαζέψουμε δεδομένα, να τα «καθαρίσουμε» και να φωτογραφίσουμε μία πραγματική μαύρη τρύπα και να την αποδώσουμε ως μία τελική εικόνα το 2019. Εκατομμύρια τρισεκατομμυρίων δεδομένα αναλύθηκαν και καθαρίστηκαν για το τελικό αποτέλεσμα. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να αφαιρέσει τον κοσμικό «θόρυβο», δηλαδή τις παρεμβολές από τις εικόνες, αποκαλύπτοντας λεπτομέρειες που το ανθρώπινο μάτι θα έχανε.

Στην Ιατρική τα μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης εκπαιδεύονται σε εκατομμύρια ιατρικές εικόνες όπως ακτινογραφίες, μαγνητικές τομογραφίες, CT scans. Μπορούν να εντοπίσουν έναν μικροσκοπικό όγκο ή μια σκιά στους πνεύμονες πολύ πιο γρήγορα και με μεγαλύτερη ακρίβεια από το ανθρώπινο μάτι. Μέσα σε δευτερόλεπτα, η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να διαβάσει το ιστορικό ενός ασθενούς, να το συγκρίνει με χιλιάδες ιατρικές μελέτες και να προτείνει πιθανές διαγνώσεις ή θεραπευτικά σχήματα.

Για έναν ερευνητή ή φοιτητή, η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει αλλάξει τον τρόπο που γίνεται η βιβλιογραφική ανασκόπηση. Αντί να ψάχνει απλώς με λέξεις-κλειδιά, μπορείς να «ανεβάσει» ένα μεγάλο επιστημονικό αρχείο PDF και να ζητήσει από την Τεχνητή Νοημοσύνη: «Βρες μου τις μεθοδολογίες που χρησιμοποίησαν» ή «Κάνε μου μια σύνοψη των αποτελεσμάτων». Μπορεί να βρει εύκολα σχετικές μελέτες. Μπορεί να συσχετίσει μια ανακάλυψη που έγινε στην Ιαπωνία με μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στη Γερμανία, βρίσκοντας κοινά σημεία που δύσκολα ένας άνθρωπος θα είχε προσέξει επειδή τα αρχεία ήταν διάσπαρτα στο διαδίκτυο.

Οι κλασσικές φοιτητικές-μαθητικές εργασίες και οι διπλωματικές τείνουν να εκλείψουν και πρέπει να αναδιαμορφωθούν ή σε κάποιες περιπτώσεις, να καταργηθούν. Ο καθένας και η καθεμία, που έχει σχέση με οποιαδήποτε βαθμίδα της εκπαίδευσης, μπορεί να παρουσιάσει «καθαρή δουλειά» της Τεχνητής Νοημοσύνης σαν να ήταν δική του.

Θα μπορούσα να συνεχίσω επ' άπειρον, αλλά νομίζω ότι «βλέπουμε» τη μεγάλη εικόνα. Η διαχείριση και η ανάκτηση πληροφορίας από εκατομμύρια έγγραφα, εικόνες ή βίντεο είναι πια παιχνιδάκι για την Τεχνητή Νοημοσύνη. Πριν όμως προχωρήσω στο κομμάτι «ψευδοεπιστήμη» ας ξεκαθαρίσουμε το κομμάτι «αντιγραφή». Οι κλασσικές φοιτητικές-μαθητικές εργασίες και οι διπλωματικές τείνουν να εκλείψουν και πρέπει να αναδιαμορφωθούν ή σε κάποιες περιπτώσεις, να καταργηθούν. Ο καθένας και η καθεμία, που έχει σχέση με οποιαδήποτε βαθμίδα της εκπαίδευσης, μπορεί να παρουσιάσει «καθαρή δουλειά» της Τεχνητής Νοημοσύνης σαν να ήταν δική του. Αυτή η διάσταση της Τεχνητής Νοημοσύνης σηκώνει μεγάλη συζήτηση αλλά δεν νομίζω ότι είναι επί του παρόντος. Ας προσέξουμε όλοι οι δάσκαλοι, αλλά και οι μαθητές-φοιτητές το κομμάτι της αξιολόγησης, αλλά, κυρίως, το «κέρδος» και την πραγματική ζημιά που μπορούμε να έχουμε από την αλόγιστη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης. Και αφού μιλάμε για αλόγιστη χρήση…

Η ευκολία με την οποία η Τεχνητή Νοημοσύνη παράγει πειστικό περιεχόμενο έχει «εκτροχιάσει» την παραπληροφόρηση. Αυτό μπορεί να συμβεί με πολλούς τρόπους. Θα αναφέρω, ενδεικτικά τους κυριότερους.

Τα deepfakes είναι βίντεο, εικόνες ή ηχητικά «ντοκουμέντα» που έχουν υποστεί επεξεργασία με Τεχνητή Νοημοσύνη για να δείχνουν κάτι που δεν συνέβη ποτέ. Αυτά τα αρχεία δεν απειλούν μόνο την πολιτική, αλλά και την επιστημονική εγκυρότητα. Μπορεί να δημιουργηθεί ένα απόλυτα πειστικό βίντεο όπου ένας παγκοσμίου φήμης νομπελίστας επιστήμονας «ομολογεί» ότι οι πανδημίες είναι απάτη ή ότι η κλιματική αλλαγή δεν υφίσταται. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να παράξει εξαιρετικά αληθοφανείς φωτογραφίες και βίντεο από «αρχαιολογικά ευρήματα» που υποτίθεται ότι αποδεικνύουν θεωρίες συνωμοσίας π.χ. σκελετοί γιγάντων, εξωγήινη τεχνολογία στην αρχαιότητα, τα οποία γίνονται αμέσως viral στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Δυστυχώς, έκανα το λάθος και πάτησα σε ένα ή δύο τέτοια βίντεο και τώρα κατακλύζομαι από δεκάδες αντίστοιχα στο Facebook. Και το κακό είναι ότι σου «τρώνε» παραγωγικό χρόνο.

Ακόμα χειρότερα. Η ψευδοεπιστήμη παραδοσιακά χρειαζόταν χρόνο για να γραφτεί και να εκδοθεί. Η Τεχνητή Νοημοσύνη εκμηδένισε αυτόν τον χρόνο. Τον ίδιο εκμηδενισμό που έχουμε και στην παραγωγή ορθολογικού και επιστημονικού περιεχομένου, όπως προανέφερα. Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα (LLMs) μπορούν να γράψουν ένα κείμενο χρησιμοποιώντας περίπλοκη επιστημονική ορολογία π.χ. «κβαντική ευθυγράμμιση των κυττάρων για τη θεραπεία του καρκίνου». Το κείμενο ακούγεται εξαιρετικά «επιστημονικό» και σοβαρό σε έναν μη ειδικό, αλλά επιστημονικά είναι παντελώς ανυπόστατο. Πολλοί επιτήδειοι χρησιμοποιούν την Τεχνητή Νοημοσύνη για να δημιουργήσουν ολόκληρες ψεύτικες επιστημονικές μελέτες, με κατασκευασμένα στατιστικά στοιχεία και διαγράμματα. Αυτά τα αρχεία κατακλύζουν τα ανοιχτά ακαδημαϊκά περιοδικά, καθιστώντας δύσκολο για τους πραγματικούς επιστήμονες να ξεχωρίσουν την ήρα από το στάρι.

Επειδή ο ανορθολογισμός, ο φόβος και οι θεωρίες συνωμοσίας προκαλούν έντονα συναισθήματα, και είναι «πιασάρικα» σενάρια, η Τεχνητή Νοημοσύνη προωθεί αρκετά αυτά τα βίντεο. Αν δούμε ένα βίντεο για την επίπεδη Γη, ή για τους Γίγαντες που περπάτησαν στη Γη πριν από το Νώε, η Τεχνητή Νοημοσύνη θα προτείνει αμέσως άλλα δέκα, εγκλωβίζοντάς μας σε μια «φούσκα» παραπληροφόρησης.

Ακόμα και χωρίς δόλο, αν ζητήσεις από την Τεχνητή Νοημοσύνη να σου βρει πηγές για μια θεωρία, πραγματική ή συνωμοσίας, η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να εφεύρει ανύπαρκτα επιστημονικά άρθρα, με ανύπαρκτους συγγραφείς και σελίδες, τα οποία όμως φαίνονται απόλυτα αληθινά. Είναι καλό να ελέγχουμε πάντα την πηγή μας και να βρίσκουμε αν όντως υφίσταται ή όχι.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν δημιουργεί μόνο το περιεχόμενο, αλλά ελέγχει και τη διανομή του μέσω των αλγορίθμων των social media όπως το YouTube, το TikTok, το Facebook κ.τ.λ. Τι σημαίνει αυτό; Οι αλγόριθμοι είναι προγραμματισμένοι να κρατούν την προσοχή μας. Επειδή ο ανορθολογισμός, ο φόβος και οι θεωρίες συνωμοσίας προκαλούν έντονα συναισθήματα, και είναι «πιασάρικα» σενάρια, η Τεχνητή Νοημοσύνη προωθεί αρκετά αυτά τα βίντεο. Αν δούμε ένα βίντεο για την επίπεδη Γη, ή για τους Γίγαντες που περπάτησαν στη Γη πριν από το Νώε, η Τεχνητή Νοημοσύνη θα προτείνει αμέσως άλλα δέκα, εγκλωβίζοντάς μας σε μια «φούσκα» παραπληροφόρησης. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να αναλύσει το ψυχολογικό προφίλ ενός χρήστη από τα likes του και να του σερβίρει ακριβώς το είδος της ψευδοεπιστήμης στο οποίο είναι πιο ευάλωτος π.χ. ανησυχίες για την υγεία, πνευματισμός, καχυποψία προς το κράτος, αστρολογία κ.τ.λ..

Δηλαδή, το δίπολο καλού-κακού υφίσταται και εδώ. Το ίδιο εργαλείο που επιτρέπει στους επιστήμονες στο CERN και στους Αστρονόμους να κατανοήσουν τη γέννηση και εξέλιξη του σύμπαντος, επιτρέπει ταυτόχρονα σε έναν ανώνυμο χρήστη να πείσει εκατομμύρια ανθρώπους ότι η κλιματική αλλαγή είναι ένα ολόγραμμα. Η χειραγώγηση στον απόλυτο βαθμό. Αυτό που με ανησυχεί περισσότερο όμως, και δεν έχω σαφή απάντηση για αυτό, είναι το ερώτημα: «Κατά πόσο μας κάνει νωθρούς πνευματικά και νοητικά η Τεχνητή Νοημοσύνη; Μέχρι ποιο βαθμό;». Τι εννοώ;

Οι γενιές A και B αντιμετωπίζουν τον υπαρκτό κίνδυνο να αναπτύξουν μια μορφή «γνωστικής αναπηρίας», όπου χωρίς την Τεχνητή Νοημοσύνη θα δυσκολεύονται να δομήσουν σκέψη, εκτός, ίσως, αν η εκπαίδευση στραφεί επειγόντως από την απλή αποστήθιση πληροφοριών και στην καλλιέργεια της καθαρής κριτικής σκέψης και αξιολόγησης.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη θεωρώ ότι σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό τείνει να αντικαταστήσει τη διαδικασία της σκέψης μας ή, αν θέλετε καλύτερα, της κριτικής μας σκέψης. Είναι ένας φόβος που έχω και δεν ξέρω αν είναι απόλυτα δικαιολογημένος ή όχι. Η δική μου γενιά, η γενιά Χ, νομίζω ότι κινδυνεύει λιγότερο. Δεν είμαστε ακόμα, ούτε θα γίνουμε ποτέ, απόλυτα εξαρτημένοι από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Η Γενιά Ζ βρίσκεται στο μεταίχμιο και πρέπει να βρει ισορροπία. Οι γενιές A και B αντιμετωπίζουν τον υπαρκτό κίνδυνο να αναπτύξουν μια μορφή «γνωστικής αναπηρίας», όπου χωρίς την Τεχνητή Νοημοσύνη θα δυσκολεύονται να δομήσουν σκέψη, εκτός, ίσως, αν η εκπαίδευση στραφεί επειγόντως από την απλή αποστήθιση πληροφοριών και στην καλλιέργεια της καθαρής κριτικής σκέψης και αξιολόγησης. Υπάρχουν ενδείξεις, οι οποίες -αν επιβεβαιωθούν- είναι απολύτως ανησυχητικές, ότι η γενιά Ζ είναι λιγότερο «έξυπνη» από τους γονείς της. Όχι γιατί η βιολογία τους είναι κατώτερη. Ίσα ίσα. Αλλά γιατί η ψηφιακή τεχνολογία τους έχει κάνει «νοητικά τεμπέληδες». Όπως καταλαβαίνετε, σε ένα τέτοιο παγκόσμιο περιβάλλον, η ψηφιακή χειραγώγηση -σε πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο- και η διάδοση της παραπληροφόρησης και της ψευδοεπιστήμης μπορούν να λάβουν εκρηκτικές διαστάσεις.

Γράφετε πως λύσεις μπορούν να βρεθούν μέσω της οδού του (Τεχνο)επιστημονικού Εγγραμματισμού, της κατανόησης του περιεχομένου, της μεθοδολογίας και των κοινωνικών επιπτώσεων της επιστήμης. Με ποιους πρακτικούς τρόπους μπορούν να γίνουν οι θετικές αλλαγές;

Οι θετικές αυτές αλλαγές αποτελούν ένα μεγάλο μέρος των δύο τελευταίων κεφαλαίων της μελέτης μου. Χωρίζονται σε δύο βασικά επίπεδα. Στο πρώτο επίπεδο, έχουμε το επίπεδο της αναγνώρισης και διαχωρισμού του ανορθολογισμού και της ψευδοεπιστήμης από τον ορθολογισμό και την επιστήμη. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, αποκτάμε γνωσιακή και ορθολογική θωράκιση από τα fake news, την παραπληροφόρηση και τις θεωρίες συνωμοσίας. Όλα αυτά συνοψίζονται στην έννοια του (Τεχνο)επιστημονικού Εγγραμματισμού ή ακόμα καλύτερα, τον αναβαθμίζω ως όρο, σε άλλα σημεία του βιβλίου, ως «Γνωσιακό Εγγραμματισμό» αν και αυτός μπορεί να ερμηνευτεί και με διαφορετικό φιλοσοφικό ή φιλολογικό τρόπο. Οι κυριότερες συνιστώσες του θα μπορούσαν να συνοψιστούν στον επιστημονικό, τεχνολογικό, ψηφιακό και μαθηματικό/στατιστικό εγγραμματισμό. Μπορούμε να ψάξουμε διαδικτυακά για να δούμε τι σημαίνει ο καθένας ειδικότερα.

Θα μιλήσω πρώτα για την εκπαίδευση τόσο σε επίπεδο πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας όσο και σε επίπεδο τριτοβάθμιας. Τρία μαθήματα τα οποία θα μπορούσαν να κάνουν τη διαφορά είναι: Η σύγχρονη Βιολογία, Η Αστρονομία και η Ιστορία της Επιστήμης.

Θα ξεκινήσω με την Βιολογία και την σχετιζόμενη με αυτήν θεωρία του Δαρβίνου. Η θεωρία του Δαρβίνου διδάσκεται σήμερα στην Β΄ τάξη του Γενικού λυκείου αλλά απουσιάζουν σημαντικά μαθήματα όπως η Αστρονομία-Αστροφυσική και η Ιστορία της Επιστήμης. Θα επανέλθω σε αυτά. Τις προάλλες ρώτησα μία μαθήτριά μου για το αν διδάσκεται τη θεωρία του Δαρβίνου και ποια η άποψή της για αυτή. Μου απάντησε ότι τη διδάσκεται, αλλά θεωρούσε μέχρι εκείνη τη στιγμή, δηλαδή τη στιγμή που διδάχτηκε τη θεωρία της εξέλιξης και της φυσικής επιλογής στο μάθημα της βιολογίας, την καταγωγή του ανθρώπου ως προϊόν της εξελικτικής πορείας από τους πιθήκους. Μία δήλωση που αναπαράγεται ευρέως και σε αντιπαραθέσεις μεταξύ ανθρώπων διαφόρων κοινωνικών ομάδων, όπως έχω διαπιστώσει. Το σωστό, σύμφωνα με τα σημερινά επιστημονικά δεδομένα, είναι ότι τα πρωτεύοντα και ο σημερινός άνθρωπος, homo sapiens-sapiens, έχουν ένα κοινό πρόγονο αρκετών εκατομμυρίων ετών στο παρελθόν. Στην πορεία υπήρξε εξελικτική διακλάδωση και το ένα «κλαδί» έδωσε τους πιθήκους και το άλλο τις ανθρωπίδες. Τα επιστημονικά κενά σε αυτή την πορεία είναι ακόμα αρκετά. Τα κενά αυτά «εκμεταλλεύονται» θεωρίες όπως ο Δημιουργισμός και ειδικότερα η νεότερη εκδοχή του, ο Ευφυής Σχεδιασμός, οι οποίοι υιοθετούν τη Θεϊκή παρεμβατικότητα στο εξελικτικό μοντέλο της ζωής. Όπου η επιστήμη δεν έχει ακόμα μια πλήρη, λεπτομερή απάντηση, ο Ευφυής Σχεδιασμός σπεύδει να τοποθετήσει μια ανώτερη δύναμη/νοημοσύνη ως τη μόνη εξήγηση. Αντί να ψάξει για φυσικά αίτια, σταματά την έρευνα αποδίδοντας το αποτέλεσμα σε Θεϊκή παρέμβαση. Άρα η σύγχρονη βιολογία και η διδασκαλία της στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση θωρώ ότι είναι μία σημαντική πρόοδος αν τη συγκρίνω με τη δική μου εποχή όπου απουσίαζαν οι Δαρβινικές διδαχές από την βασική εκπαίδευση.

Η Αστρονομία θα μπορούσε να μας διαφωτίσει για όλο το συμπαντικό μεγαλείο που μας περιβάλλει και να μας «ταξιδέψει» ακόμα πιο μακριά. Μπορεί να μας δώσει απαντήσεις από το πού ξεκινήσαμε, πού βρισκόμαστε, αλλά και πώς πιθανότατα θα καταλήξουμε. Μπορεί να μεγαλώσει τους γνωσιακούς ορίζοντές μας ώστε να καταλάβουμε την πραγματική μας θέση μέσα στο Κοσμικό γίγνεσθαι και του «νοητικού μεγαλείου» του να θέτουμε τέτοιοι είδους ερωτήσεις και να ψάχνουμε απαντήσεις για αυτές. Το κυριότερο, θα μας διαφωτίσει ώστε να καταλάβουμε την τεράστια διαφορά της ψευδοεπιστήμης που ονομάζεται Αστρολογία, με τα παρελκόμενα ζώδια, από την επιστήμη που ονομάζεται Αστρονομία. Αν ρωτήσουμε ποια η «επιστημονικότητα» των ωροσκοπίων, της αστρολογίας και των ζωδίων δεν θα πάρουμε πιθανότατα ορθή απάντηση. Ο μέσος πολίτης δεν έχει συνδέσει απαραίτητα αυτές τις δραστηριότητες και μπορεί να τις θεωρεί διακριτές ασχολίες και όχι σχετιζόμενες. Αν κάνουμε ένα απλό κοινωνικό πείραμα και ρωτήσουμε 5 ή 6 γνωστούς μας, άσχετους με την τεχνοεπιστήμη, θα δούμε ότι όλοι οι παραπάνω ισχυρισμοί, πιθανότατα, αληθεύουν.

H ιστορία της επιστήμης μπορεί να μας δώσει τα χρονικά σημεία στα οποία υπήρξε το σχίσμα της επιστήμης με την μη επιστήμη. Θα μας δώσει παραδείγματα επιστήμης αλλά και ψευδοεπιστήμης καθώς και πρακτικών που άλλοτε θεωρούνταν ηθικές και επιτρεπτές αλλά σήμερα θα μπορούσαν να θεωρηθούν εγκληματικές.

Το σημαντικότερο όμως μάθημα, κατά την προσωπική μου εκτίμηση, θεωρώ ότι είναι η Ιστορία της Επιστήμης. Αυτή μπορεί να μας δώσει απαντήσεις και να μας διαφωτίσει για τον επίπονο δρόμο που ακολουθήσαμε ως ανθρωπότητα για να φτάσουμε ως εδώ. Στον σημερινό τεχνοεπιστημονικό κόσμο. Θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε ότι η σημερινή επιστημονική μεθοδολογία δεν προέκυψε αβίαστα. Η εισαγωγή των μαθηματικών και του πειράματος έγινε την εποχή του Γαλιλαίου. Η καθιέρωση της πειραματικής μεθόδου προέκυψε μετά από διαμάχη μεταξύ των φιλοσόφων της εποχής. Η επιστήμη δεν προέκυψε αβίαστα, αλλά μέσα από μακροχρόνιες και επίπονες διαδικασίες. Διαδικασίες δοκιμής σωστού και λάθους. H ιστορία της επιστήμης μπορεί να μας δώσει τα χρονικά σημεία στα οποία υπήρξε το σχίσμα της επιστήμης με τη μη επιστήμη. Θα μας δώσει παραδείγματα επιστήμης αλλά και ψευδοεπιστήμης καθώς και πρακτικών που άλλοτε θεωρούνταν ηθικές και επιτρεπτές αλλά σήμερα θα μπορούσαν να θεωρηθούν εγκληματικές. Τέτοια παραδείγματα είναι ο τρυπανισμός ή οι ευγονικές μέθοδοι της στείρωσης στις ΗΠΑ και στη Γερμανία την εποχή του Μεσοπολέμου. Το κομμάτι της ιστορίας της επιστήμης αφορά όλους τους ανθρώπους, όχι μόνο τους εκπαιδευτές και τους εκπαιδευόμενους.

Η λέξη «δύναμη» και «ενέργεια» στην φυσική επιστήμη δεν έχει καμία σχέση με τη λέξη «δύναμη» και «ενέργεια» στην αστρολογία. Στη δεύτερη, η χρήση αυτών των λέξεων, γίνεται καθαρά για λόγους εντυπωσιασμού και συνήθως οι αντίστοιχες εκφράσεις δεν βγάζουν πραγματικό νόημα.

Αξιόλογα βιβλία, τα οποία αφορούν όλα τους επιστημονικούς τομείς που ανέφερα, υπάρχουν και στην ελληνική, αλλά και στην ξένη βιβλιογραφία. Αξιόλογες προσπάθειες επικοινωνίας της επιστήμης και του διαχωρισμού του επιστημονικού από το μη επιστημονικό υπάρχουν και στην Ελλάδα, είτε μέσω των σόσιαλ, είτε μέσω αρθρογραφίας και βιβλίων. Αρκεί να ελέγχουμε ότι αυτό που διαβάζουμε η ακούμε ή παρακολουθούμε δεν δημιουργεί κάποιο «κράμα» επιστήμης με ψευδοεπιστήμη.

Γενικότερα, στα πλαίσια του επιστημονικού εγγραμματισμού μας, θα ήταν καλό να μπορούμε να ξεχωρίζουμε τις λέξεις και τις εκφράσεις της επιστημονικής ορολογίας από την στρέβλωση που υπόκεινται στα «χέρια» της ψευδοεπιστήμης. Η λέξη «δύναμη» και «ενέργεια» στην φυσική επιστήμη δεν έχει καμία σχέση με τη λέξη «δύναμη» και «ενέργεια» στην αστρολογία. Στη δεύτερη, η χρήση αυτών των λέξεων, γίνεται καθαρά για λόγους εντυπωσιασμού και συνήθως οι αντίστοιχες εκφράσεις δεν βγάζουν πραγματικό νόημα. Αντίστοιχα, η λέξη «κβαντικός» έχει παραποιηθεί στην εποχή τη σημερινή και έχει «δώσει» άπειρες κβαντικές ψευδοεπιστήμες.

Ας κάνουμε το πολύ απλό τεστάκι: Δώστε στο Gemini, ή σε οποιοδήποτε άλλο εργαλείο Τεχνητής Νοημοσύνης διαθέτετε, τις λέξεις, «κβαντική φυσική», «κβαντική βιολογία», «γνωσιακή κβαντική», «κβαντική συνείδηση», «κβαντική ίαση», «νόμος της έλξης». Όλες μοιάζουν επιστημονικές. Σωστά; Και ρωτήστε το: «Ποιες από τις θεωρίες αυτές είναι επιστημονικές και ποιες ψευδοεπιστημονικές;» Θα σας απαντήσει με αρκετή ακρίβεια. Οι δύο πρώτες θεωρούνται καθαρή επιστήμη. Οι δύο τελευταίες καθαρή ψευδοεπιστήμη. Οι δύο μεσαίες ανήκουν στην «γκρίζα ζώνη». Η γνωσιακή κβαντική στη λίγο γκρίζα και η κβαντική συνείδηση στην πολύ γκρίζα. Στην τελευταία έχουν εμπλακεί επιστήμονες διεθνούς βεληνεκούς, αλλά και πάρα πολλοί «κβαντικοί μέντορες». Οι θεωρίες περί κβαντικής συνείδησης είναι αμφιλεγόμενες και είναι ψευδοεπιστήμη αν σχετίζουν τον ανθρώπινο εγκέφαλο με την «Συμπαντική Νόηση» ή «Κοσμική Νόηση». Για αυτό και στο βιβλίο μου αναφέρω θεωρίες «σχεδόν επιστήμης» και θεωρίες «σχεδόν ψευδοεπιστήμης» Με λίγα λόγια, αν κάποιος χρησιμοποιεί τη λέξη «κβαντικός» για να σας εξηγήσει πώς λειτουργεί το σύμπαν στον μικρόκοσμο ή πώς λειτουργεί το laser, ή ένα microchip, ακούστε τον. Αν τη χρησιμοποιεί για να σας πει πώς να γίνετε πλούσιοι ή πώς να θεραπεύσετε μια ασθένεια με τη «δύναμη του κβαντικού νου», ξανασκεφτείτε το.

Η τεχνητή νοημοσύνη, από εδώ και στο εξής, μπορεί να αποτελέσει ένα πολύ σημαντικό εργαλείο κατανόησης. Αρκεί να ξέρουμε να το χειριζόμαστε και να του κάνουμε τις σωστές ερωτήσεις. H TN , μαζί με εργαλεία και site ελέγχου πληροφορίας, το λεγόμενο fact checking, μπορούν να αποτελέσουν σημαντικά κομμάτια του ψηφιακού μας εγγραμματισμού.

Πάλι μακρηγορώ, για αυτό θα συνοψίσω, εν είδει μαθηματικής εξίσωσης, για τον τρόπο με τον οποίο μπορούμε να αναπτύξουμε ορθολογισμό και επιστημονικό τρόπο σκέψης ή ανορθολογισμό και ψευδοεπιστήμη.

1η εξίσωση: προκατάληψη + δεισιδαιμονία + άγνοια επιστημονικής μεθόδου/επιστημονικός αναλφαβητισμός + αποδοχή ωμής πληροφορίας = δημιουργία και διάδοση ανορθολογισμού και ψευδοεπιστήμης σε σύντομο χρόνο.

2η εξίσωση: επιστημονικός εγγραμματισμός + γνώση επιστημονικής μεθόδου + αναζήτηση τεκμηριωμένης πληροφορίας + σκεπτικισμός = ανάπτυξη ορθολογισμού και ικανότητα διαχωρισμού ψευδοεπιστημονικών και επιστημονικών πρακτικών σε βάθος χρόνου.

Αν θέλουμε να εστιάσουμε σε δύο λέξεις, στις δύο «εξισώσεις» που ανέφερα, είναι το σε «σύντομο χρόνο» και το σε «βάθος χρόνου». Συνήθως, η ακαριαία αντίδρασή μας σε κάτι πρωτόγνωρο ή σε κάτι που δεν γνωρίζουμε ή σε κάτι που νομίζουμε ότι γνωρίζουμε, έχει να κάνει με το ένστικτο, τον φόβο, γενικότερα με το συναίσθημα και όχι με την ενδεδειγμένη λογική. Αυτά τα ένστικτα, τους φόβους και τα συναισθήματα ικανοποιεί, σε γενικές γραμμές, η ψευδοεπιστήμη. Δεν σε βάζει να σκέφτεσαι. Δεν σε βοηθάει να μάθεις πραγματικά. Από την άλλη, η επιστημονική μέθοδος και ο ορθολογικός τρόπος διαχείρισης πληροφορίας και γνώσης είναι το «ψάξιμο». Η αναζήτηση των πηγών αυτών που διαβάζουμε ή ακούμε. Της εγκυρότητας ή της αποδοχής του ομιλητή από αναγνωρισμένους οργανισμούς και τεχνοεπιστήμονες.

Δεν είναι δυνατόν να υποστηρίζει ένας γιατρός ότι τα εμβόλια προκαλούν αυτισμό παίρνοντας δείγματα από ένα σύνολο μόλις δώδεκα παιδιών και να θεωρούμε ότι αυτό είναι κλινική απόδειξη. Και δυστυχώς, ακόμα και αυτά τα δείγματα ήταν παραποιημένα.

Δεν είναι λογικό να μην αποδεχόμαστε την κλιματική αλλαγή επειδή δέκα πολιτικοί ή εκατό επιστήμονες υποστηρίζουν ότι δεν υπάρχει. Πρέπει να δούμε το σύνολο της επιστημονικής κοινότητας και των χωρών τι αποδέχεται. Δεν είναι δυνατόν οι περισσότερες χώρες να λαμβάνουν ήδη μέτρα για ένα πρόβλημα που δεν υπάρχει. Δεν είναι δυνατόν να υποστηρίζει ένας γιατρός ότι τα εμβόλια προκαλούν αυτισμό παίρνοντας δείγματα από ένα σύνολο μόλις δώδεκα παιδιών και να θεωρούμε ότι αυτό είναι κλινική απόδειξη. Και δυστυχώς, ακόμα και αυτά τα δείγματα ήταν παραποιημένα. Οι κλινικές δοκιμές επαναλήφθηκαν σε εκατοντάδες χιλιάδες παιδιά και δεν βρέθηκε καμία συσχέτιση εμβολίου και αυτισμού. Δεν είναι καλό να πιστεύουμε σε θεωρίες συνωμοσίας. Ναι, πήγαμε στη Σελήνη. Δεν έχτισαν τις Πυραμίδες οι Εξωγήινοι. Τα ντοκουμέντα, τα στοιχεία και οι αποδείξεις πολλές. Όλα αυτά αποτελούν στοιχεία του στατιστικού μας εγγραμματισμού.

Ολοκληρώνοντας, θα ήταν καλό να καταλάβουμε, ότι δεν υπάρχουν αυθεντίες και σωτήρες στην σημερινή εποχή. Ο καθένας και η καθεμία από εμάς θα πρέπει να αποδεικνύει την αλήθεια των ισχυρισμών του. Θα πρέπει να αποδεικνύει ότι αυτό που ισχυρίζεται «λειτουργεί». Όχι ότι «λειτουργεί» επειδή αυτός ή αυτή το λέει, αλλά λειτουργεί με αποδείξεις και αποδοχή από την ευρύτερη τεχνοεπιστημονική κοινότητα. Να δούμε τη δουλειά του σε επιστημονικά περιοδικά αναγνωρισμένου κύρους.

Ο τεχνοεπιστημονικός μας εγγραμματισμός θα μας δώσει την ευκαιρία να γίνουμε μέτοχοι και συμμέτοχοι σε όλο αυτό το πολιτισμικό μεγαλείο. Θα μας δώσει τη δυνατότητα να μην μας «προσπερνάει» η τεχνολογία και η επιστημονική πρόοδος.

Η ψευδοεπιστήμη είχε αιώνες ευκαιριών και δεν κούνησε ούτε σπιθαμή το πολιτισμικό μας οικοδόμημα. Αντιθέτως, το οπισθογυρίζει. Στον αντίποδα, η επιστήμη και η τεχνολογία που προέκυψε από αυτήν, μόλις σε 400 χρόνια, μας πήγε στη σελήνη, μας έδωσε τα εμβόλια, εξάλειψε ασθένειες, αύξησε την τροφή μας, μείωσε τις αποστάσεις με τα μέσα μεταφοράς, μας έδωσε απαντήσεις για τον μικρόκοσμο και τον μεγάκοσμο, μας έδωσε την ψηφιακή τεχνολογία και τόσα άλλα. Μας έδωσε πολιτισμό και θα συνεχίσει να μας δίνει. Μας έδωσε, αναπόφευκτα και προβλήματα, αλλά προβλήματα που μπορεί και να τα λύνει.

Ο τεχνοεπιστημονικός μας εγγραμματισμός θα μας δώσει την ευκαιρία να γίνουμε μέτοχοι και συμμέτοχοι σε όλο αυτό το πολιτισμικό μεγαλείο. Θα μας δώσει τη δυνατότητα να μην μας «προσπερνάει» η τεχνολογία και η επιστημονική πρόοδος. Να έχουμε «τον άνθρωπο» που δεν θα είναι ένας απλώς «χρήστης» της τεχνολογίας, αλλά ένας τεχνοεπιστημονικά εγγράμματος πολίτης που μπορεί να «επιβιώσει» και να αποφασίσει σε έναν πολύπλοκο κόσμο. Να έχει την πραγματική ικανότητα -και όχι μία πλασματική ικανότητα- να συμμετέχει ως ενεργός πολίτης σε συζητήσεις και αποφάσεις για κοινωνικο-επιστημονικά θέματα όπως για ηθικά διλήμματα της κλωνοποίησης, την χρήση των προσωπικών δεδομένων από την τεχνητή νοημοσύνη, την κλιματική αλλαγή, τις πράσινες τεχνολογίες κ.α.

Εν κατακλείδι, ο τεχνοεπιστημονικός εγγραμματισμός απαιτεί χρόνο, διερεύνηση, κριτική σκέψη, λογική και γνώση, ενώ ο ανορθολογικός τρόπος δράσης δεν απαιτεί χρόνο, μόνο ένστικτο, συναίσθημα και προσωπική ατεκμηρίωτη γνώμη.

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Γιώργος Κουνδουράκης γεννήθηκε στο Ρέθυμνο της Κρήτης το 1968. Αποφοίτησε από το τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Κρήτης και απέκτησε master από το ίδιο ίδρυμα, τα έτη 1990 και 1993 αντίστοιχα. Ολοκλήρωσε τις διδακτορικές του σπουδές και απέκτησε τον αντίστοιχο τίτλο από το ΕΚΠΑ, το καλοκαίρι του 2022. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα αφορούσαν τη μελέτη και μοντελοποίηση- προσομοίωση της δυναμικής συμπεριφοράς του πλάσματος (τέταρτη κατάσταση της ύλης), τόσο σε εργαστηριακή, όσο και σε αστροφυσική κλίμακα.

Από τον Οκτώβριο του 2022 διδάσκει στο τμήμα των Ηλεκτρονικών Μηχανικών του ΕΛΜΕΠΑ, στα Χανιά. Παραδίδει, μεταξύ άλλων, μαθήματα σχετικά με Διαφορικές Εξισώσεις, Αριθμητική Ανάλυση, Ανάκτηση Πληροφορίας, Κρυπτογραφία, Μοντελοποίηση και Προσομοίωση Ενεργειακών Συστημάτων «Πράσινης Ενέργειας». Από το 1995 μέχρι σήμερα, διδάσκει, αδιαλείπτως, Φυσική, Μαθηματικά και Χημεία σε μαθητές Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Τον Μάιο του 2021 αποφάσισε να ασχοληθεί συστηματικά με την Επικοινωνία της Επιστήμης (ΕΕΠ). Τον Ιούνιο του 2024 απέκτησε και τον σχετικό μεταπτυχιακό τίτλο του προγράμματος ΕΕΠ του ΕΑΠ.

Αρθρογραφεί σε επιστημονικά site, ηλεκτρονικά περιοδικά και ηλεκτρονικές εφημερίδες. Τα άρθρα του αφορούν οποιονδήποτε τομέα σχετικό, άμεσα ή έμμεσα, με την επιστήμη. Η προσέγγιση των άρθρων, επιπρόσθετα, περιλαμβάνει φιλοσοφικές, ιστορικές και κοινωνιολογικές προεκτάσεις. Το καλοκαίρι του 2026 ευελπιστεί να ολοκληρώσει το μεταπτυχιακό πρόγραμμα «Προχωρημένες Σπουδές στη Φυσική» του ΕΑΠ. Θα ήθελε, στο άμεσο μέλλον, να καταφέρει να «γρατζουνίσει», σε ηλεκτρική κιθάρα, κάποιες Ροκ Μπαλάντες.