Σάββας Σαββόπουλος: «Η τέχνη και η λογοτεχνία λειτουργούν και ως ψυχοσωματικές εναλλακτικές στον μηχανιστικό τρόπο ζωής»

Στο πρόσφατο βιβλίο του Ο μηχανιστικός άνθρωπος ο ψυχίατρος και ψυχαναλυτής Σάββας Σαββόπουλος μιλά για ένα είδος ανθρώπου που έχει «μηχανοποιηθεί» ασυνείδητα, από κάποιο τραύμα, με αποτέλεσμα να ζει μια ζωή φαινομενικά ομαλή, αλλά στην πραγματικότητα χωρίς βάθος. Δεν πρόκειται για έναν και μόνο τύπο ασθενούς: έχουμε να κάνουμε με «ένα ευρύτερο πολιτισμικό σύμπτωμα», όπως μας είπε ο συγγραφέας.

Μιλήσαμε μαζί του για την ψυχοσωματική προσέγγιση που ακολουθεί, για τα άτομα με μηχανιστική σκέψη και τον τρόπο που πρέπει να προσεγγίζονται θεραπευτικά, για τα αυτοάνοσα νοσήματα, αλλά και τους ιδιαίτερους όρους που θα βρούμε στο βιβλίο του, όπως την όμορφη λέξη «αλεξιθυμία».

Στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου σας κάνετε μια αναδρομή στην ιστορία της ψυχοσωματικής προσέγγισης. Έπειτα από αρκετά βιβλία που σχετίζονται με τη σχέση ψυχή και σώματος, ποια ανάγκη υπήρξε τώρα να κάνετε αυτή την αναδρομή;

Το ερώτημά σας είναι πολύ ενδιαφέρον και μου δίνει την ευκαιρία να εξηγήσω γιατί θεώρησα απαραίτητο αυτό το πρώτο κεφάλαιο. Πρώτα απ’ όλα, ήθελα να δείξω ότι υπάρχει μια ιστορία στην εξέλιξη των εννοιών και των ιδεών στην ψυχοσωματική – και ιδιαίτερα στην ψυχαναλυτική ψυχοσωματική. Οι έννοιες που χρησιμοποιούμε σήμερα δεν προέκυψαν ξαφνικά, αλλά είναι το αποτέλεσμα μιας μακράς ερευνητικής πορείας πολλών αναλυτών, όπου ο καθένας συνέβαλε με το δικό του «λιθαράκι» στη διαμόρφωση του σύγχρονου θεωρητικού οικοδομήματος. Στους ερευνητές αυτούς συμπεριέλαβα και μερικούς που δεν ήταν ψυχαναλυτές, δεν είναι γνωστοί, αλλά η κλινική ευαισθησία τούς οδήγησε να αναδείξουν βασικά κλινικά χαρακτηριστικά που όταν είναι παρόντα ευνοούν την εμφάνιση σωματικών νόσων.

Για να προχωρήσει η σκέψη, χρειάστηκαν γόνιμες αντιπαραθέσεις, μέσα από τις οποίες εγκαταλείπονταν όσα δεν άντεχαν και διατηρούνταν όσα μπορούσαν να επαναδιατυπωθούν πιο ώριμα σε επόμενα στάδια της έρευνας.

Με αφετηρία την ενότητα ψυχής και σώματος, όπως ήδη την υπαινίχθηκε ο Φρόιντ, οι επίγονοί του διερεύνησαν κάθε πιθανή θεωρητική και κλινική κατεύθυνση του ψυχοσωματικού φαινομένου. Σε αυτό το κεφάλαιο αποτυπώνω όχι μόνο τα επιτεύγματα, αλλά και τις δυσκολίες και τις συγκρούσεις που συνόδευσαν αυτήν την ερευνητική πορεία. Κάθε βήμα αμφισβητήθηκε. Για να προχωρήσει η σκέψη, χρειάστηκαν γόνιμες αντιπαραθέσεις, μέσα από τις οποίες εγκαταλείπονταν όσα δεν άντεχαν και διατηρούνταν όσα μπορούσαν να επαναδιατυπωθούν πιο ώριμα σε επόμενα στάδια της έρευνας. Ως ένα μικρό παράδειγμα, μπορούμε να δούμε ότι ορισμένες θέσεις του Μ. Fain, που διατυπώθηκαν τις δεκαετίες του ’70, του ’80 ή και του ’90, περιέχουν στοιχεία που ανακαλούν ιδέες ήδη παρούσες στο έργο του Ferenczi κατά τις δεκαετίες του ’20 και του ’30 ή του Ruesch κατά τη δεκαετία του ’40. Αυτό δείχνει ότι η εξέλιξη της σκέψης δεν είναι γραμμική, αλλά διαλεκτική και επανερμηνευτική.

Με το κεφάλαιο αυτό θεώρησα απαραίτητο να δείξω ότι κάθε επιστημονική κατάκτηση, η οποία στο τέλος αποδίδεται σε ένα πρόσωπο -στην ψυχοσωματική, π.χ. στον Marty ή στον Σιφναίο-, είναι στην πραγματικότητα προϊόν συμβολής μιας πλειάδας επιστημόνων, που μας οδήγησαν στο σημερινό επίπεδο γνώσης.

Το βιβλίο σας, πριν και από τα περιεχόμενα, ξεκινάει κάπως παράδοξα: Πρώτα βλέπουμε ένα γλυπτό του Μαξ Έρνστ και στη συνέχεια διαβάζουμε ένα δικό σας ποίημα. Ποια είναι η συνδήλωση εδώ; Η τέχνη και η λογοτεχνία ποια θέση έχουν μέσα στην προβληματική που αναπτύσσετε για τον μηχανιστικό άνθρωπο;

Με το γλυπτό και το ποίημα επιχείρησα να συνοψίσω, ήδη από την αρχή, τον πυρήνα του βιβλίου. Το γλυπτό του Max Ernst, An Anxious Friend, απεικονίζει ένα σώμα με δύο ενωμένα κεφάλια, που θυμίζουν ταυτόχρονα πουλιά και ανθρωποειδείς μορφές. Έχει περιγραφεί με όρους «διαλεκτικής του Ιανού», του θεού που κοιτάζει προς δύο κατευθύνσεις ταυτόχρονα. Στο έργο αυτό αποδίδεται με εξαιρετική δύναμη η έννοια της βαθιάς διχοτόμησης του Εγώ -όπου το ένα μέρος του Εγώ αγνοεί πλήρως το άλλο- που μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετικές και συχνά αντιφατικές μορφές ύπαρξης.

Η μηχανιστική σκέψη αποτελεί έναν τρόπο ψυχικής λειτουργίας που εγκαθίσταται για να προστατεύσει το άτομο από τον ψυχικό πόνο που προκαλούν παλιοί τραυματισμοί, αλλά ταυτόχρονα περιορίζει τη δυνατότητα του ατόμου να νοηματοδοτεί την εμπειρία του.

Το ποίημα «Ο Μηχανιστικός Άνθρωπος» λειτουργεί ως μια ποιητική αλληγορία του σύγχρονου ανθρώπου, ο οποίος χάνει την ψυχική του επαφή με τον εαυτό του και με τη ζωή, και συμμορφώνεται σε κοινωνικές επιταγές προκειμένου να αποστασιοποιηθεί από τα πρώιμα τραύματά του και τις ψυχικές τους επιπτώσεις. Εγκλωβίζεται έτσι σε έναν τρόπο ζωής που τον ωθεί στην κατανάλωση, σε επιδερμικές σχέσεις, στη φιλοδοξία και στο κενό του «φαίνεσθαι». Όταν αυτός ο μηχανιστικός τρόπος ζωής αποδιοργανώνεται, το σώμα που πάσχει -με τη συνδρομή του άλλου- μπορεί να αποτελέσει το τελευταίο καταφύγιο, έναν τόπο όπου καθίσταται δυνατή μια νέα μορφή επανoργάνωσης.

Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, θα έλεγα ότι η τέχνη και η λογοτεχνία δεν λειτουργούν απλώς ως εισαγωγικά στοιχεία που συμπυκνώνουν και φωτίζουν το θεωρητικό και κλινικό περιεχόμενο του βιβλίου. Λειτουργούν ταυτόχρονα και ως ψυχοσωματικές εναλλακτικές στον μηχανιστικό τρόπο ζωής.

Μια λέξη που επανέρχεται διαρκώς είναι η όμορφη λέξη «αλεξιθυμία». Θέλετε να μας εξηγήσετε το βαθύτερο νόημά της;

Ο συμπατριώτης μας Π. Σιφναίος, καθηγητής ψυχιατρικής στο Harvard, εισήγαγε το 1970 τον όρο «αλεξιθυμία» για να περιγράψει ένα σύνολο κλινικών φαινομένων που παρατηρούνται συχνά σε ασθενείς με σωματοποιήσεις. Η έννοια της αλεξιθυμίας συνδέεται στενά με τη μηχανιστική σκέψη, που περιέγραψαν το 1962 οι Γάλλοι ψυχαναλυτές P. Marty και M. de M’Uzan, καθώς παρουσιάζει την ίδια βασική κλινική εικόνα, την οποία περιγράφω αναλυτικά στο βιβλίο.

Ο όρος αλεξιθυμία δηλώνει κυριολεκτικά τη δυσκολία του ατόμου να βρει λέξεις για να εκφράσει τα συναισθήματά του

Η μηχανιστική σκέψη αποτελεί έναν τρόπο ψυχικής λειτουργίας που εγκαθίσταται για να προστατεύσει το άτομο από τον ψυχικό πόνο που προκαλούν παλιοί τραυματισμοί, αλλά ταυτόχρονα περιορίζει τη δυνατότητα του ατόμου να νοηματοδοτεί την εμπειρία του. Ο αλεξιθυμικός δεν στερείται συγκινήσεων· δυσκολεύεται όμως να τις αναγνωρίσει, να τις διαφοροποιήσει και να τις επεξεργαστεί ψυχικά. Συχνά συγχέει τα συναισθήματα με σωματικά ερεθίσματα και καταφεύγει σε μια σκέψη συγκεκριμένη, πραγματιστική, επικεντρωμένη στην εξωτερική πραγματικότητα, με περιορισμένη φαντασιωσική και ονειρική δραστηριότητα. Ο Σιφναίος δηλαδή διαχωρίζει το αίσθημα από το συναίσθημα. Το αίσθημα αποτελεί ενστικτώδη αντίδραση σε ένα ερέθισμα που προκαλεί την αντίδραση μάχης ή φυγής. Το συναίσθημα, αντιθέτως, σχετίζεται με τη συμμετοχή μιας ανώτερης νοητικής-ψυχικής διεργασίας σε αυτή την αντίδραση. Ο όρος αλεξιθυμία δηλώνει κυριολεκτικά τη δυσκολία του ατόμου να βρει λέξεις για να εκφράσει τα συναισθήματά του (στερητικό α- + λέξη + θυμός).

Στον όρο αλεξιθυμία διακρίνουμε και μια διάσταση, πέρα από αυτήν της έλλειψης λέξεων για να εκφραστεί το συναίσθημα, δηλαδή αυτήν μιας ενεργητικής απομάκρυνσης από αυτό (από το ρήμα αλέξω: προστατεύω, αποκρούω + θυμός) που σημαίνει αμυντική κίνηση εναντίον του συναισθήματος. Οι δύο αυτές πλευρές συχνά συνυπάρχουν και αποτυπώνουν διαφορετικές όψεις της ίδιας ψυχικής δυσκολίας.

Σε παλιότερο βιβλίο σας εξετάζετε τον ρόλο των ψυχικών διεργασιών στον καρκίνο. Εδώ, γίνεται μια (προσεκτική) αναφορά στην επιληψία, για την οποία πολλοί έχουν την αντίληψη ότι οφείλεται εντελώς σε βιολογικά αίτια. Πόσο μακριά μπορεί να πάει η αναζήτηση ψυχοσωματικών δυναμικών για την εξήγηση περίπλοκων ασθενειών; Μπορεί η ιατρική να αντλήσει χρήσιμη και πρακτική γνώση από το δικό σας πεδίο;

Βεβαίως, η επιληψία είναι κατεξοχήν μια νευρολογική διαταραχή, ωστόσο έχει διαπιστωθεί ότι ψυχολογικοί παράγοντες, όπως το οξύ στρες, η συναισθηματική ένταση ή η κατάθλιψη, μπορούν να επηρεάσουν την έναρξη ή τη συχνότητα των κρίσεων. Η ψυχοσωματική προσέγγιση δεν έρχεται να αντικαταστήσει την ιατρική γνώση, αλλά να προσφέρει και την δική της προοπτική.

Αυτά ήταν γνωστά ήδη στον Ντοστογέφσκι τον 19ο αιώνα. Στο μυθιστόρημα Ο ηλίθιος βλέπουμε ότι η σωματική κατάσταση του πρίγκηπα Μίσκιν εξαρτάται από την ψυχική του εμπειρία. Καταρρέει ψυχοσωματικά όταν καταρρέει ο ψυχικός του κόσμος.

Δεν ενδιαφέρεται μόνο για τη φυσική κατάσταση του ασθενούς, αλλά και για την ψυχική του κατάσταση, καθώς και για τραυματικά γεγονότα που ενδεχομένως προηγήθηκαν της εκδήλωσης της νόσου. Επίσης ενδιαφέρεται για τις ψυχικές διεργασίες που συνοδεύουν την εξέλιξη της νόσου. Αυτά ήταν γνωστά ήδη στον Ντοστογέφσκι τον 19ο αιώνα. Στο μυθιστόρημα Ο ηλίθιος βλέπουμε ότι η σωματική κατάσταση του πρίγκηπα Μίσκιν εξαρτάται από την ψυχική του εμπειρία. Καταρρέει ψυχοσωματικά όταν καταρρέει ο ψυχικός του κόσμος. Η σύγχρονη ψυχοσωματική επιχειρεί να προσδώσει σε αυτό το μυστηριώδες άλμα από το ψυχικό στο σωματικό ένα θεωρητικό και κλινικό πλαίσιο.

Η αμιγώς οργανική ιατρική δυσκολεύεται να εξηγήσει επαρκώς γιατί αρρωσταίνει ένα άτομο, αλλά και την πορεία της μιας νόσου, χωρίς να λάβει υπόψη το πώς λειτουργεί ψυχικά το άτομο και την αλληλεπίδρασή του με τον περιβαλλοντικό παράγοντα. Είναι χρήσιμο για τον ασθενή το να μπορεί η κλασική ιατρική να τον αντιμετωπίσει ως ενιαίο ψυχοσωματικό σύνολο που έχει ιδιαίτερες συνήθειες και τρόπο ζωής και διαβιεί σε συγκεκριμένο οικονομικοκοινωνικό πλαίσιο.

«Το παιδί», λέτε, «θα πρέπει να γίνει αποδεκτό με αγάπη, τρυφερότητα και φροντίδα, ώστε να συγχωρήσει τους γονείς του που το έφεραν στον κόσμο χωρίς να το ζητήσει». Πώς να διαβάζουμε αυτή τη φράση; Ποιητικά ή κυριολεκτικά;

Αυτή είναι μια φράση που χρησιμοποίησε ο Ferenczi σε ένα άρθρο του για τα ανεπιθύμητα παιδιά. Αυτή η αγάπη και η φροντίδα είναι κυριολεκτικά απαραίτητες ώστε να επικρατήσουν οι ενορμήσεις της ζωής πάνω στις ενορμήσεις του θανάτου.

Αντιθέτως, εάν το βρέφος ζει σε ένα αφιλόξενο περιβάλλον, μπορεί εύκολα να γλιστρήσει στην ανυπαρξία, όπου το ωθεί η ενόρμηση θανάτου όταν απουσιάζει η αγάπη και η φροντίδα. Αυτές τροφοδοτούν μια «δύναμη της ζωής», η οποία θωρακίζει το άτομο απέναντι στους πρώιμους σωματικούς και ψυχικούς τραυματισμούς. Στα παιδιά που δεν αγαπήθηκαν μπορεί να αναπτυχθεί μια ενδογενής τάση προς την αρρώστια και τον θάνατο, κάτι που οφείλεται στα ρήγματα και στις στρεβλώσεις του ψυχισμού που προκάλεσαν τα πρώιμα τραύματα.

Αυτή η τάση δεν είναι κληρονομική, αλλά εξαρτάται από το πώς το παιδί επενδύεται λιβιδινικά από τους γονείς του. Αυτός ο παράγοντας είναι κεφαλαιώδης, γιατί δείχνει ότι η ευαλωτότητα αυτή δεν είναι αναπόφευκτη, αλλά εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ποιότητα των πρώτων σχέσεων με τους γονείς ή τα υποκατάστατά τους. Εξαρτάται, δηλαδή, από το αν το παιδί επενδύθηκε λιβιδινικά ήδη από την ενδομήτρια ζωή, κατά τον πρώτο καιρό της εξωμήτριας ζωής και στη συνέχεια.

Να μάθουμε στα παιδιά και να τους δείξουμε με το παράδειγμά μας ότι στην ύπαρξή μας υπάρχει και ένας Σίσυφος, ο οποίος κάθε μέρα έχει δύσκολο και παράλογο έργο να επιτελέσει.

Η παρατήρηση αυτή του Ferenczi επιβεβαιώθηκε μέσα στα χρόνια από πολλούς ερευνητές. Ο Bowlby, στη θεωρία του δεσμού που διατύπωσε, υποστήριξε ότι η απουσία ασφαλούς δεσμού συνδέεται με σοβαρές ψυχικές και σωματικές συνέπειες, και επιβεβαιώνεται βέβαια σε όλες τις μελέτες για το πρώιμο τραύμα.

Όμως σε αυτή τη φράση νομίζω ότι μπορούμε να δούμε μια ποιητική διάσταση: Αυτή σχετίζεται με το νόημα που προσδίδουμε στις έννοιες αγάπη και φροντίδα. Μια σημαντική διάσταση αυτών των εννοιών είναι να μάθουμε και να συνοδεύουμε τα παιδιά μας όχι μόνο στα εύκολα αλλά και στα δύσκολα. Ιδιαίτερα στα δύσκολα, στις ματαιώσεις και πώς τις αντιμετωπίζουμε, διαμορφώνεται η προσωπικότητα. Να μάθουμε στα παιδιά και να τους δείξουμε με το παράδειγμά μας ότι στην ύπαρξή μας υπάρχει και ένας Σίσυφος, ο οποίος κάθε μέρα έχει δύσκολο και παράλογο έργο να επιτελέσει. Στην φροντίδα και στην αγάπη προστίθεται η αναγνώριση της πραγματικότητας και η οριοθέτηση. Εάν ένας γονιός δεν κάνει όλα αυτά σημαίνει ότι δεν έχει φροντίσει πραγματικά το παιδί του.

Μια άλλη φράση που μου φάνηκε ιδιαίτερα περιεκτική είναι αυτή με την οποία κλείνει μια αναφορά στα κακοποιημένα παιδιά: «Όταν ο ψυχισμός έχει καταρρεύσει, τότε ο οργανισμός αρχίζει να σκέφτεται». Πώς να κατανοήσουμε αυτήν την τόσο παράδοξη εικόνα; Στο μυαλό όλων μας, το όργανο που σκέφτεται είναι ο εγκέφαλος…

Ο Ferenczi υποστήριξε ότι σε τραυματικές περιόδους, όταν οι άμυνες του Εγώ έχουν καταρρεύσει και ο ψυχισμός αδυνατεί να επεξεργαστεί την εμπειρία, τότε ενεργοποιούνται πιο πρωτόγονες λειτουργίες, που επιχειρούν να συγκρατήσουν την αποδιοργάνωση. Σε αυτή την προοπτική, η φράση «ο οργανισμός αρχίζει να σκέφτεται» δεν είναι μεταφορά, αλλά ένας τρόπος να περιγράψουμε μια βαθιά μετατόπιση: όταν η ψυχική σκέψη αδυνατεί να λειτουργήσει, η επεξεργασία περνά στο σώμα.

Η ψυχή δεν εξαντλείται στον εγκέφαλο· βρίσκεται σε κάθε μέρος του σώματος.

Δεν σημαίνει ότι το σώμα «σκέφτεται» με την έννοια του εγκεφάλου, αλλά ότι ολόκληρη η ψυχοσωματική οντότητα κινητοποιείται για να αντιμετωπίσει την κρίση. Η ψυχή δεν εξαντλείται στον εγκέφαλο· βρίσκεται σε κάθε μέρος του σώματος. Η ήδη γνωστή ιδέα του «δεύτερου εγκεφάλου» στο έντερο ή οι απόψεις της Dunbar, που τοποθετούσαν την ψυχική ζωή σε όλο το σώμα, κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση.

Στο πλαίσιο της ψυχοσωματικής, όταν ο ψυχισμός δεν μπορεί πια να συμβολοποιήσει, να ονειρευτεί ή να νοηματοδοτήσει, τότε «γαντζώνεται» στο σώμα. Το σώμα γίνεται το τελευταίο αντικείμενο όπου μπορεί να εγγραφεί η εμπειρία. Η νόσος, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, μπορεί να λειτουργήσει ως μια έσχατη ευκαιρία του οργανισμού να συγκρατήσει την αποδιοργάνωση και να επανεκκινήσει την ψυχική λειτουργία.

Με αυτή την έννοια, το σώμα δεν είναι μόνο το θύμα της κατάρρευσης, αλλά και το τελευταίο της καταφύγιο.

Είναι ο μηχανιστικός ασθενής μια τυπολογία όπως αυτή άλλων νευρώσεων; Λέμε π.χ. «ιδεοψυχαναγκαστική νεύρωση», ή «νεύρωση μετατροπής» για την υστερία. Ή μήπως, περισσότερο κι από μια ψυχική κατάσταση, είναι ένα πολιτισμικό σύμπτωμα;

Η μηχανιστική ζωή δεν αποτελεί μια κλασική ψυχιατρική τυπολογία του τύπου των δύο νευρώσεων που αναφέρετε. Δεν πρόκειται για μια δομή που οργανώνεται γύρω από σύγκρουση επιθυμιών και απαγορεύσεων, όπως συμβαίνει στις νευρώσεις, αλλά για έναν τρόπο λειτουργίας του ψυχισμού που χαρακτηρίζεται από περιορισμό της ασυνείδητης ζωής και προσκόλληση στη συγκεκριμένη πραγματικότητα.

Η μηχανιστική σκέψη συνδέεται συχνά με πρώιμα τραύματα και ελλείμματα στην ανάπτυξη του Εγώ, που οδηγούν σε πιο αρχαϊκές άμυνες, όπως η διχοτόμηση, η διάψευση και η αποσύνδεση.

Σε αυτή την αμυντική συμπεριφορική διευθέτηση δεν κυριαρχεί η σύγκρουση, αλλά το έλλειμμα: μια μειωμένη ικανότητα του ατόμου να συμβολοποιεί, να φαντάζεται και να επεξεργάζεται συναισθηματικά την εμπειρία του. Η μηχανιστική σκέψη συνδέεται συχνά με πρώιμα τραύματα και ελλείμματα στην ανάπτυξη του Εγώ, που οδηγούν σε πιο αρχαϊκές άμυνες, όπως η διχοτόμηση, η διάψευση και η αποσύνδεση. Έτσι το άτομο προστατεύεται από τον ψυχικό πόνο, αλλά ταυτόχρονα απομακρύνεται από την ίδια του την εσωτερική ζωή.

Με αυτή την έννοια, ο «μηχανιστικός άνθρωπος» δεν είναι μόνο ένας τύπος ασθενούς, αλλά και ένα ευρύτερο πολιτισμικό σύμπτωμα. Εκφράζει έναν τρόπο ύπαρξης που ενισχύεται από τον σύγχρονο πολιτισμό, ο οποίος δίνει προτεραιότητα στη λειτουργικότητα, στην απόδοση και στο «φαίνεσθαι», εις βάρος της εσωτερικής εμπειρίας.

Τα άτομα με μηχανιστική σκέψη (ή ζωή) είναι δεκτικά στην ψυχοθεραπεία; Η μεταβίβαση, στη σχέση τους με τον θεραπευτή, λειτουργεί; Ή κάπου υπάρχει ένα πάγωμα που δεν επιτρέπει να εξελιχθεί αυτή η σχέση;

Τα άτομα με μηχανιστική σκέψη συχνά δεν αναζητούν ψυχοθεραπεία γιατί δεν μπορούν να σκεφτούν την αναγκαιότητά της. Κάποιες φορές τους παραπέμπουν σε μας οι θεράποντες ιατροί διαφόρων ειδικοτήτων. Ωστόσο, μπορούν να επωφεληθούν σημαντικά από την ψυχοθεραπεία, η οποία όμως εξελίσσεται με διαφορετικούς όρους σε σχέση με την ψυχοθεραπεία των κλασικών νευρώσεων. Η μεταβίβαση και η αντιμεταβίβαση υπάρχουν και στη θεραπευτική διαδικασία με μηχανιστική ζωή, αλλά εμφανίζονται συχνά με πιο φτωχό ή «παγωμένο» τρόπο. Ο ασθενής δυσκολεύεται να επενδύσει συναισθηματικά στη σχέση και να εκφράσει τις εσωτερικές του συγκινήσεις, γεγονός που μπορεί να δίνει την εντύπωση μιας επίπεδης ή άκαμπτης θεραπευτικής διαδικασίας.

Με αυτή την έννοια, η θεραπευτική σχέση λειτουργεί ως ένας χώρος όπου μπορεί να αναδυθεί αυτό που αρχικά απουσιάζει: η δυνατότητα του ψυχισμού να συνδέει, να φαντάζεται και να ζει την εμπειρία του.

Αυτό το «πάγωμα» δεν αποτελεί εμπόδιο με την έννοια της αδυναμίας θεραπείας, αλλά έκφραση της ίδιας της ψυχικής οργάνωσης του ασθενούς. Στη θεραπεία, το ζητούμενο δεν είναι τόσο η ερμηνεία μιας σύγκρουσης, όσο η σταδιακή εγκατάσταση μιας ικανότητας του ατόμου με μηχανιστική ζωή να συνδέει τη μία σκέψη με την άλλη, με την προσωπική του ιστορία και τελικά να αναγνωρίσει, να διαφοροποιήσει και τελικά να νοηματοδοτήσει τα συναισθήματά του. Με αυτή την έννοια, η θεραπευτική σχέση λειτουργεί ως ένας χώρος όπου μπορεί να αναδυθεί αυτό που αρχικά απουσιάζει: η δυνατότητα του ψυχισμού να συνδέει, να φαντάζεται και να ζει την εμπειρία του.

Αναφέρεστε σε πολλές και συγκεκριμένες περιπτώσεις, καθώς και σε πολλών ειδών ασθένειες που έχουν (και) ψυχικό υπόβαθρο. Τα τελευταία χρόνια μας απασχολούν πολύ τα λεγόμενα αυτοάνοσα νοσήματα. Πολλοί λένε ότι έχουν πάρει το χαρακτήρα μια βουβής επιδημίας. α. Συμμερίζεστε αυτήν την άποψη; Είναι τα αυτοάνοσα σήμερα περισσότερα από άλλοτε; β. Είναι «ψυχοσωματικές ασθένειες» και τι γνωρίζουμε γι’ αυτό;

Όντως, τις τελευταίες δεκαετίες διαπιστώνεται σημαντική αύξηση των αυτοάνοσων νοσημάτων, σε σημείο που αρκετοί να μιλούν για μια «βουβή επιδημία». Σήμερα περιγράφονται εκατό αυτοάνοσα νοσήματα, τα οποία εμφανίζονται πολύ συχνότερα στις γυναίκες, γεγονός που σχετίζεται με γενετικούς, ορμονικούς και ανοσολογικούς παράγοντες. Ωστόσο, η αύξηση των αυτοάνοσων νοσημάτων δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο από οργανικά δεδομένα. Ο τρόπος ζωής, το χρόνιο στρες και η ψυχική δυσφορία, κυρίως η χρόνια κατάθλιψη, φαίνεται να παίζουν σημαντικό ρόλο στην απορρύθμιση του ανοσοποιητικού συστήματος και, κατά συνέπεια, στην εκδήλωση ή την πορεία αυτών των νοσημάτων.

Και εδώ είναι εμφανές ότι, η ψυχοσωματική προσέγγιση διευρύνει το πεδίο κατανόησης της ιατρικής παρέμβασης, βοηθώντας μας να κατανοήσουμε καλύτερα τον ασθενή ως ενιαίο ψυχοσωματικό σύνολο

Από ψυχοσωματική σκοπιά, τα αυτοάνοσα δεν είναι «ψυχικές» ασθένειες. Πρόκειται για οργανικές νόσους, στις οποίες όμως ο ψυχισμός μπορεί να επηρεάζει τόσο την ευαλωτότητα του οργανισμού -τον απορρυθμίζει- όσο και τον τρόπο με τον οποίο εκδηλώνεται και εξελίσσεται η νόσος. Όταν ο ψυχισμός δυσκολεύεται να επεξεργαστεί το άγχος ή το τραύμα, την απώλεια, τις διαρκείς ψυχικές συγκρούσεις, η ένταση μπορεί να εκφραστεί μέσα από το σώμα, και ιδιαίτερα μέσα από το ανοσοποιητικό σύστημα, που συνδέεται άμεσα με την άμυνα και την αναγνώριση του «εαυτού» και του «μη εαυτού».

Και εδώ είναι εμφανές ότι η ψυχοσωματική προσέγγιση διευρύνει το πεδίο κατανόησης της ιατρικής παρέμβασης, βοηθώντας μας να κατανοήσουμε καλύτερα τον ασθενή ως ενιαίο ψυχοσωματικό σύνολο και να προσεγγίσουμε θεραπευτικά πιο ουσιαστικά την πορεία της νόσου, άρα να επηρεάσουμε και την πρόγνωσή της.

* Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Σάββας Σαββόπουλος είναι ψυχίατρος-ψυχαναλυτής, διδάσκων ψυχαναλυτής της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας και μέλος της Διεθνούς Ψυχαναλυτικής Ένωσης. Είναι επίσης ιδρυτικό μέλος της Ελληνικής Ψυχοσωματικής Εταιρείας και μέλος του Ινστιτούτου Ψυχοσωματικής των Παρισίων. Είναι διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Γενεύης, όπου και εργάστηκε για έντεκα χρόνια στα εκεί Πανεπιστημιακά Ψυχιατρικά Ιδρύματα.

Έχει πολύχρονο κλινικό και ερευνητικό έργο σε διάφορα πεδία της ψυχιατρικής, της ψυχανάλυσης και της ψυχοσωματικής. Έχει γράψει άρθρα και βιβλία που δημοσιεύτηκαν στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Τα πιο γνωστά του βιβλία είναι: Η Θεοφαγία. Πρωτογενής και μεταφορική στοματικότητα (εκδόσεις Εστία), που συνέγραψε με τον Νίκο Νικολαΐδη, Επτά παραμύθια ζωής. Είναι η νόσος ένα αμετάφραστο μήνυμα; (εκδόσεις Αρμός), καρπός της εργασίας του με καρκινοπαθείς, και το Εμείς και η Ψυχή μας. Όλα όσα θα θέλατε να ρωτήσετε έναν ψυχίατρο-ψυχαναλυτή. Μία συζήτηση με τον Κώστα Γιαννακίδη (εκδόσεις Παπαδόπουλος).