Σμαράγδα Αλεξανδρή («Η γεωγραφία είναι πολύ κουλ»): «Θα υπάρξουν κλιματικοί μετανάστες – τι έχει κάνει η παγκόσμια κοινότητα για αυτό;»

Η Σμαράγδα Αλεξανδρή είναι η κινητήρια δύναμη πίσω από το πιο «κουλ» φαινόμενο του διαδικτύου – και όχι μόνο: το 2019, ξεκίνησε τη σελίδα του facebook «Η γεωγραφία είναι πολύ κουλ», στην οποία αυτή και η ομάδα της μοιράζονται ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τον πλανήτη και τον κόσμο. Μετά τη μεγάλη επιτυχία που σημείωσαν οι ψηφιακές δραστηριότητες, η ομάδα της προχώρησε με την έκδοση του βιβλίου Γεωγραφία για εντελώς αγεωγράφητους (εκδ. Διόπτρα), έπειτα με την κυκλοφορία βιβλίων γνώσεων και δραστηριοτήτων, ενός επιτραπέζιου παιχνιδιού και την ίδρυση ενός βιβλιοπωλείου στη Δημοτική Αγορά Κυψέλης. Και το ταξίδι συνεχίζεται…

Με τη Σμαράγδα βρεθήκαμε στο Μεγάλο Αρσενάλι, στο πλαίσιο του 4ου Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων, και συζητήσουμε για τη σελίδα και τα βιβλία της, την Κρήτη και την κλιματική κρίση.

Η σελίδα σας «Η γεωγραφία είναι πολύ κουλ» σημείωσε μεγάλη επιτυχία. Άνθρωποι στο facebook και στη συνέχεια, στα υπόλοιπα κοινωνικά δίκτυα γράφουν, μοιράζονται απόψεις για τη γεωγραφία. Πού οφείλεται αυτό πιστεύετε; Πώς εξηγείται αυτή η επιτυχία;

Νομίζω ότι οι άνθρωποι έχουν, ίσως υποσυνείδητα, ένα φίλτρο για το αυθεντικό. Εγώ, τουλάχιστον, νιώθω ότι μιλάω με μεγάλο ενθουσιασμό για τα πράγματα που μου αρέσουν. Οριακά με μεγαλύτερο απ’ ό,τι θα έβγαζε νόημα: «Δείτε αυτή τη λίμνη, είναι σπουδαία!», ενώ πρόκειται απλώς για μια λίμνη. Επειδή, λοιπόν, ενθουσιάζομαι αδιανόητα με όσα μαθαίνω και θέλω να τα μοιραστώ, νιώθω ότι αυτό περνά και στις δημοσιεύσεις.

Με ενδιαφέρει το κομμάτι της προσβασιμότητας στην πληροφορία

Ίσως οι άνθρωποι να μην ενδιαφέρονταν να διαβάσουν ένα σκέτο post για το Δέλτα ενός ποταμού… Νομίζω πως η επιτυχία έχει να κάνει με το ότι εγώ, που το ξεκίνησα όλο αυτό, έχω πραγματικά πάρα πολύ μεγάλο πάθος κι ο κόσμος το αισθάνεται. Αυτό, σε συνδυασμό με τη γλώσσα που χρησιμοποιώ, που είναι η γλώσσα με την οποία όντως μιλάω: «Λοιπόν, ακούστε να δείτε τι έμαθα και για ποιον λόγο είναι γαμάτο!» Πολύς κόσμος με το που ξεκινά να γράφει, σαν να αποκτά δυο προσωπικότητες. Αλλιώς μιλάει, αλλιώς γράφει. Εγώ γράφω σαν να σε έχω πάρει τηλέφωνο για να σου μιλήσω για το βίντεο που μόλις είδα. Με ενδιαφέρει το κομμάτι της προσβασιμότητας στην πληροφορία, δηλαδή θέλω να γράφω με έναν τρόπο ώστε να μπορεί να με καταλάβει ταυτόχρονα η μαμά μου και ο μικρός μου ανιψιός. Αν καταφέρω να πετύχω αυτά τα δύο άκρα του spectrum, σημαίνει πως έχω πετύχει και όλα τα ενδιάμεσα σημεία.

Η Σμαράγδα Αλεξανδρή με τον συντάκτη της bookpress.gr Σόλωνα Παπαγεωργίου

Ένα από τα βιβλία σας έχει τον τίτλο Γεωγραφία για εντελώς αγεωγράφητους. Γιατί αυτή η ιδιαίτερη επιλογή τίτλου; Θεωρείτε πως στην Ελλάδα έχουμε ένα έλλειμμα γνώσεων όσον αφορά στη γεωγραφία;

Σίγουρα, αλλά όχι μόνο στην Ελλάδα. Στο μεγαλύτερο κομμάτι του κόσμου, η γεωγραφία είναι ένα υποβαθμισμένο μάθημα, με ελάχιστες εξαιρέσεις. Δεν έχει να κάνει μόνο με το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα. Δες τους Αμερικανούς: είδα μια έρευνα που έλεγε πως οι περισσότεροι τοποθετούσαν το Ιράν όπου να ‘ναι στον παγκόσμιο χάρτη. Κάποιοι το έβαλαν στο Τέξας.

Είναι ένα παγκόσμιο φαινόμενο, νομίζω, κι έχει να κάνει με το ότι τα περισσότερα εκπαιδευτικά συστήματα έχουν ως επίσημο στόχο τους την ενίσχυση του εθνικού φρονήματος. Οπότε το κάθε εκπαιδευτικό σύστημα βάζει στο επίκεντρο τη χώρα, το έθνος του, κι όλα τα υπόλοιπα εντάσσονται κάπου στην περιφέρεια.

Υπάρχει μεγάλη διαφορά από γενιά σε γενιά. Μιλώ με τους σημερινούς πενηντάρηδες, εξηντάρηδες – ξέρουν γεωγραφία. Μου λένε πως τους έβαζαν να ξεπατικώνουν τον χάρτη με ριζόχαρτο. Τώρα το μάθημα της γεωγραφίας είτε δεν γίνεται καθόλου είτε το κάνεις κάποιος άσχετος δάσκαλος.

Τώρα, για ποιον λόγο διαλέξαμε αυτόν τον τίτλο; Γιατί θεωρήσαμε πως είναι κάπως fun, πως πολύ κόσμος θα δει τον εαυτό του σε αυτόν. Αυτό που καταλάβαμε μέσα από τη σελίδα και την κοινότητα είναι πως όλοι είμαστε αγεωγράφητοι λίγο πολύ – δεν έχει να κάνει με το επίπεδο παιδείας. Μπορείς να γνωρίσεις έναν καρδιοχειρουργό, να τον ρωτήσεις πού είναι το Βιετνάμ και να μην γνωρίζει. Όλα αυτά ξεκινούν από το σχολείο και το βαρετό μάθημα της γεωγραφίας. Κάποιοι μου λένε: «Πω πω, κατάφερες να κάνεις κουλ τη γεωγραφία!», αλλά για εμένα ήταν εύκολο ακριβώς επειδή είναι από μόνη της κουλ – το δύσκολο είναι να την κάνεις βαρετή.

Στην αρχή αγχωνόμουν μήπως οι άνθρωποι βρουν τον τίτλο κάπως προσβλητικό, αλλά δεν το παρεξήγησαν. Αντιθέτως, παραδέχτηκαν: «Όντως, δεν ξέρω τίποτα!» Οπότε πιστεύω πως η επιλογή ήταν πολύ σωστή, καταλαβαίνεις για τι πράγμα μιλάει το βιβλίο και σε ποιον απευθύνεται. Back to basics, με λίγα λόγια.

Βρισκόμαστε στην Κρήτη, για το 4ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων. Ποια πολύ κουλ facts για το νησί θέλετε να μοιραστείτε μαζί μας;

Αρχικά, το ότι το Φοινικόδασος του Βάι είναι το μοναδικό φυσικό δάσος σε όλη την Ευρώπη με φοινικιές. Οπότε η Κρήτη έχει αυτή τη μοναδικότητα. Έχει επίσης, λόγω της θέσης της, ξεχωριστή χλωρίδα. Είμαι μόλις λίγες ημέρες εδώ και κοιτάζω συνεχώς τα φυτά, τα δέντρα στον δρόμο, τις αυλές. Υπάρχουν φυτά που τα συναντάς κυρίως στη Βόρεια Αφρική και όχι στην ηπειρωτική Ελλάδα, επειδή βρισκόμαστε αρκετά νότια.

Πάντως, σκεφτόμουν πόσο μπερδεμένοι είμαστε πολιτισμικά, γιατί έχουμε από τη μία την Αρχαία Ελλάδα και από την άλλη την Ορθοδοξία και το Βυζάντιο, σαν δυο ταυτότητες, που η μία είναι ο εχθρός της άλλης.

Κάτι που διάβαζα πρόσφατα και με έπιασαν τα νεύρα μου πάλι έχει να κάνει με το πολύ όμορφο τείχος που υπάρχει στα Χανιά, που φτιάχτηκε με τη χρήση κομματιών από τα αρχαία μνημεία την περίοδο του Βυζαντίου. Οπότε ίσως στα τείχη υπάρχουν κομμάτια από χαμένα, αρχιτεκτονικά θαύματα. Πάντως, σκεφτόμουν πόσο μπερδεμένοι είμαστε πολιτισμικά, γιατί έχουμε από τη μία την Αρχαία Ελλάδα και από την άλλη την Ορθοδοξία και το Βυζάντιο, σαν δυο ταυτότητες, που η μία είναι ο εχθρός της άλλης.

Κάτι ακόμα για την Κρήτη που μου φαίνεται τρομερά ενδιαφέρον; Το σχήμα της, παραδόξως. Μοιάζει με την Ιάβα της Ινδονησίας, που είναι το πιο πυκνοκατοικημένο νησί του πλανήτη. Εκατόν πενήντα εκατομμύρια άτομα ζουν εκεί. Κάτσε να σου δείξω! (σσ: Βρίσκει αμέσως την τοποθεσία στο Google Maps)

Η Σμαράγδα Αλεξανδρή (δεξιά) με την Αναστασία Γιαννακοπούλου στο 4ο ΦΒΧ

Το φετινό θέμα του Φεστιβάλ έχει τον τίτλο «Το σπίτι μας, ο πλανήτης». Ένα από τα επιμέρους θέματα, η κλιματική αλλαγή. Πώς θα επηρεάσει τη γεωγραφία του πλανήτη μας;

Αυτό είναι ένα μεγάλο θέμα. Προς το παρόν, μπορούμε να πούμε μόνο κάποια απλά πράγματα. Μπορούμε να κάνουμε διάφορους υπολογισμούς, του τύπου: «Αν λιώσουν οι πάγοι, η στάθμη του νερού θα ανέβει περίπου τόσα μέτρα». Όμως, όταν μιλάμε για το περιβάλλον, δεν μπορούμε ακριβώς να προβλέψουμε όλα τα πιθανά φαινόμενα ντόμινο που μπορεί να συμβούν. Κάποια λένε: «Ε, η στάθμη να ανέβει τόσο, εμείς θα ανέβουμε λίγο πιο πάνω και λύθηκε το πρόβλημα». Δεν μπορούν να καταλάβουν πως με μια μικρή αλλαγή, θα επηρεαστούν τα παράκτια οικοσυστήματα, που σημαίνει πως ένα κομμάτι της πανίδας και της χλωρίδας θα διαταραχτεί. Στον πλανήτη, αν πειράξεις ένα στοιχείο, θα πειραχτούν μόνα τους άλλα δέκα. Η αύξηση της θερμοκρασίας μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την εξαφάνιση τεράστιου ποσοστού της θαλάσσιας ζωής, κι αν συμβεί αυτό, μετά θα επηρεαστούν, για παράδειγμα, τα χείλη σε ένα ζώο. Αυτό δεν καταλαβαίνει πολύς κόσμος: βλέπει την κλιματική κρίσης και τις αλλαγές της ως μεμονωμένα πράγματα, δεν τοποθετεί τον εαυτό του στη συνάρτηση.

Θα υπάρξουν άνθρωποι που θα θεωρηθούν κλιματικοί μετανάστες. Τι έχει κάνει η παγκόσμια κοινότητα για αυτό;

Δυστυχώς, ερχόμαστε αντιμέτωποι με την παγκόσμια ιδεολογία, που έχει στραφεί περισσότερο προς το «άτομο», παρά προς την κοινότητα. Έχουμε εκπαιδευτεί να σκεφτόμαστε με αυτόν τον τρόπο, ειδικά στον δυτικό κόσμο. Υπάρχουν κράτη που προβλέπεται πως θα εξαφανιστούν εντελώς. Θα υπάρξουν άνθρωποι που θα θεωρηθούν κλιματικοί μετανάστες. Τι έχει κάνει η παγκόσμια κοινότητα για αυτό; Πέραν από τις αλλαγές στη γεωγραφία, περιμένω να δω τι αλλαγές θα υπάρξουν στο κοινωνικοπολιτικό κομμάτι, τα νομοθετικά πλαίσια, σε όλες τις διαδικασίες, στο πόσο ελεύθερα μπορεί να μετακινείται ο κόσμος…

Κατά τα άλλα, είμαι από τα άτομα που θεωρούν πως όλα αυτά τα χρόνια έχει γίνει πολύ λάθος marketing σχετικά με το κλίμα. Μιλάμε για το περιβάλλον, σαν να είναι κάτι «έξω» από εμάς. Η Γη έχει υπάρχει χωρίς νερό και χωρίς ατμόσφαιρα και δεν θα ενδιαφερθεί αν εξαφανιστεί το 90% των ειδών της. Έχει ξαναγίνει άλλες πέντε φορές. Ο πλανήτης υπήρχε δισεκατομμύρια χρόνια πριν από εμάς και θα συνεχίσει να υπάρχει – εμείς θα εξαφανιστούμε.

Ποια είναι τα επόμενα βήματα της ομάδας «Πολύ κουλ»;

Αυτό που κάνουμε όλο αυτό το διάστημα είναι να ακούμε, να αφουγκραζόμαστε αυτά που θέλει το κοινό μας. Είμαστε γύρω στα είκοσι άτομα πλέον. Ό,τι έχουμε κάνει μέχρι στιγμής, έτσι προέκυψε. Φτιάξαμε τη Γεωγραφία για εντελώς αγεωγράφητους γιατί μας έλεγαν: «Τι ωραίο που θα ‘ταν να βάζατε όλα όσα γράφετε σε ένα βιβλίο». Μετά μας είπαν: «Τι ωραίο που θα ‘ταν να βγάζατε κουιζάκια». Έχουμε βγάλει 6-7 activity books. Μετά μας είπαν: «Βρε παιδιά, βγάλτε κάτι και για εμάς που δεν είμαστε των βιβλίων», οπότε φτιάξαμε ένα επιτραπέζιο, από το μηδέν, πήραμε προσφορές. Ύστερα, για όσους ενδιαφέρονταν να ασχοληθούν συστηματικά, βγάλαμε ένα συνδρομητικό περιοδικό γνώσεων. Κι όταν ζητήθηκε περισσότερη φυσική παρουσία, αρχίσαμε να κάνουμε events, pop-ups. Οπότε η πυξίδα μας είναι να αφουγκραζόμαστε το vibe.

Πλέον, επειδή όντως έχουμε ψιλο-εξαντλήσει τα αιτήματα του κοινού, το επόμενο βήμα θα είναι να χτιστεί μια κοινότητα ανθρώπων εκτός του ίντερνετ. Να βρούμε έναν τρόπο ώστε να έχουμε από κοντά τούς πιο σκληροπυρηνικούς φανς, να τους ενεργοποιήσουμε. Ίσως φτιάξουμε μια πλατφόρμα, για να ξέρουμε για παράδειγμα πως έχουμε εκατό ψημένα «γεωγραφόπουλα» στη Λάρισα, άλλα εκατό εκεί, άλλα εκατό αλλού… Να συντονίζουμε τους ανθρώπους και να κάνουμε game nights, εκδηλώσεις, να συντονιζόμαστε ευκολότερα. Θέλουμε έναν στενό κύκλο ατόμων που θα γίνουν μέλη της ομάδας μας.

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Δυο λόγια για τη συγγραφέα 

Η Σμαράγδα Αλεξανδρή είναι η CEO & founder της εταιρείας «Πολύ κουλ». Ζει στην Αθήνα, αν και θα προτιμούσε να ζει μέσα σε ένα ελατόδασος στα Τζουμέρκα. Μεγάλωσε στα Εξάρχεια, σχολείο πήγε στην Πάτρα και στα 17 της, ενώ ήταν μαθήτρια στο Μουσικό Σχολείο, της έγινε η πρόταση να βγάλει τον πρώτο της μουσικό δίσκο. Ως τραγουδίστρια και τραγουδοποιός συστήθηκε στο ελληνικό κοινό στα 16 της με το τραγούδι «Take your time» και αυτοπροσδιορίζεται ως musical safarist. Έχει πειραματιστεί αρκετά με την παραδοσιακή μουσική. Σπούδασε στο Λονδίνο, στο Westminster, ενώ η πτυχιακή της στηρίχθηκε στο κοινωνικό φαινόμενο της τεράστιας επιτυχίας του Παντελή Παντελίδη.

Το 2019 ξεκίνησε τη σελίδα στο facebook «Η γεωγραφία είναι πολύ κουλ», η οποία έχει εξελιχθεί σε ένα επιδραστικό εγχείρημα με σκοπό τη διάδοση της γνώσης με τρόπο ανθρώπινο και συμπεριληπτικό. Το πρώτο βιβλίο που σχετίζεται με τη σελίδα γράφτηκε το 2021, με τίτλο Γεωγραφία για εντελώς αγεωγράφητους. Η Σμαράγδα και η ομάδα της έχουν γράψει συνολικά 10 βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων, ενώ στα πλάνα είναι ακόμη 3 νέα βιβλία για το 2025. Παράλληλα, δημιούργησε το «Πολύ κουλ» βιβλιοπωλείο γνώσεων, με αποκλειστικά τίτλους non-fiction, και διατηρεί φυσικό κατάστημα στη Δημοτική Αγορά Κυψέλης.