Μαρία Ρουσοχατζάκη: «Συχνότατα, τα παιδιά στο σχολείο διαβάζουν και δεν κατανοούν τι διαβάζουν»

Από το 2005 ασχολείται με τη δημιουργία και έκδοση παιδικών βιβλίων, αξιοποιώντας το υλικό που συγκέντρωσε έχοντας συναντήσει εκατοντάδες μαθητές. Την αναζητήσαμε στο Ηράκλειο Κρήτης, το «ορμητήριό της» την τελευταία εικοσαετία. Αυτές τις μέρες θα τη συναντήσετε στην 8η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου της Θεσσαλονίκης (5-8 Μαΐου 2011). 

Υπήρχε ένα συγκεκριμένο λάκτισμα για να ασχοληθείτε με το εκπαιδευτικό παιδικό βιβλίο;

Ασχολούμαι με παιδιά πάνω από 20 χρόνια τώρα. Κυρίως με παιδιά από 2 έως 12 ετών. Τα τελευταία χρόνια όμως με ενδιαφέρει πολύ η περίοδος από τη γέννηση έως τα τρία χρόνια. Η έμφαση του ενδιαφέροντος μου είναι η επικοινωνία και η μαθησιακή διαδικασία. Στα χρόνια της δουλειάς μου είδα ότι τα παιδιά (όλα τα παιδιά και όχι μόνο τα θεωρούμενα ως έχοντα κάποιο πρόβλημα λόγου ή μαθησιακή δυσκολία) έχουν ολοένα και περισσότερα προβλήματα στην αφηγηματική ροή. Τόσο στον προφορικό λόγο όσο και κατά πολύ εντονότερα στο γραπτό. Τα σημερινά παιδιά ακούνε και λένε – αναδιηγούνται πολύ λιγότερα παραμύθια απ’ ότι παλιότερα. Όταν ακούς ένα παραμύθι ξανά και ξανά και στη συνέχεια καλείσαι να το επαναλάβεις, βελτιώνεις σταδιακά την δυνατότητα αφηγηματικής ροής με αρχή – μέση – τέλος. Υπάρχουν διαδικασίες που επιβοηθούν αυτή την κατάκτηση, η οποία από ηλικία σε ηλικία πρέπει να βελτιώνεται. Έτσι ξεκίνησα από τις πιο μικρές ηλικίες που τίθενται οι βάσεις. Τα πρώτα κομμάτια της δουλειάς μου ήταν διασκευές κλασσικών παραμυθιών και μύθων του Αισώπου (πιστεύω στις διαχρονικές δομές) με τέτοιο τρόπο ώστε να μπορούν να εμπεδωθούν και αναδιηγηθούν εύκολα από μικρά παιδιά (2 ½ - 3 ετών) ή μεγαλύτερα με δυσκολίες αφήγησης.

Ο στόχος είναι να μπορεί το παιδί να κατανοήσει το χρόνο, το χώρο, την εξέλιξη, (πριν, τώρα, μετά, κατόπιν, ύστερα, στη συνέχεια, κλπ. στο τέλος), τους ήρωες, τα γιατί, το αποτέλεσμα και τελικά το συναίσθημα που υπάρχει. Γιατί αν υπάρχει δυσκολία κατανόησης των κύριων μερών μιας αφήγησης, τότε το παιδί δυσκολεύεται να κατανοήσει το συναίσθημα ποιοτικά και ποσοτικά, που ενυπάρχει στην ιστορία. Το λεξιλόγιο που δηλώνει χαρακτήρα, ιδιότητα, συναίσθημα είναι συχνά «επίθετο». Για να κατανοήσει ένα παιδί τα επίθετα πρέπει να είναι «άνετο» στη χρήση ουσιαστικού - ρήματος και απλής δομής πρότασης. Όλα αυτά που ακούγονται «πολλά» υπήρχαν στη διήγηση λαϊκής σοφίας που δίνονται ανά ηλικία στις γειτονιές από γιαγιάδες, θείες. Στα πολύ μικρά παιδιά είχαν έμφαση στο συγκεκριμένο, στην κεντρική ιδέα. Π.χ. «Να ένα περιβόλι κλπ» κι έδειχναν την παλάμη, τα δάχτυλα, αντίστοιχες κινήσεις. Όλα αυτά, όταν εμπεδώνονται προφορικά, περνάνε πιο εύκολα στο γραπτό λόγο των παιδιών, που τόσα προβλήματα και διαταραχές ακούμε τα τελευταία χρόνια, δικαιολογημένα ή αδικαιολόγητα. 

Κάθε βιβλίο εκπαιδεύει με τον τρόπο του. Ποια ήταν για εσάς μερικά από τα σπουδαιότερα βιβλία, βιβλία από τα οποία αισθάνεστε ότι διδαχτήκατε κάτι άνευ διδασκάλου;

Υπάρχει σωρεία βιβλίων που κυκλοφορούν και πουλάει λόγω προνομιακής διακίνησης και προβολής. Δεν προσφέρουν όλα τα βιβλία. Το να διαβάζει κάποιος και να διαβάζει ό,τι να ‘ναι, βελτιώνει την ανάγνωση του; Αρκεί; Δεν σημαίνει ότι απαραίτητα αυτό τον «προχωρεί». Αγαπημένα μου παραμύθια είναι αυτά του Άντερσεν. Ανθρώπινα, με πόνο που υπάρχει στη ζωή, διδακτικά χωρίς να σε συμβουλεύουν, με έντονο συναίσθημα που σε ξυπνά και σε ωριμάζει, με τέλος που δηλώνει κάθαρση και σε κάνει καλύτερο. Θεωρώ χρήσιμους επίσης τους μύθους του Αισώπου. Απλοί, περιεκτικοί, με ήρωες τα ζώα που είναι πάντα αγαπητά στα περισσότερα παιδιά. Αγαπημένοι επίσης ο Ντίκενς και οι αδερφές Μπροντέ… Διαβάζω πολύ. Νομίζω ότι όταν διαβάζεις, δεν νιώθεις ποτέ μόνος. Τώρα που είμαι «μεγάλο παιδί» λατρεύω τον Henry James. 

Ποιοι είναι οι αγαπημένοι σας ήρωες παραμυθιών; Έχουν συμβολική σημασία για εσάς;

Αγαπημένη μου ηρωίδα ήταν η Σταχτοπούτα όχι μόνο επειδή στο τέλος παίρνει τον πρίγκιπα (μην το υποτιμούμε αυτό… Είναι σημαντικός ο πρίγκιπας, όποιον θεωρούμε εμείς πρίγκιπα, για την ευτυχία μας), αλλά κυρίως επειδή δεν το έβαζε κάτω. Η νεράιδα στη Σταχτοπούτα αντιπροσωπεύει το μυαλό της, που κατέβαζε ιδέες για να σωθεί και το ρολόι σήμαινε το όριο που είναι σημαντικό να έχουμε, να ορίζουμε οι ίδιοι όταν κυνηγάμε ένα στόχο… Μου αρέσουν οι ήρωες που δεν το βάζουν κάτω. Μ’ αρέσει τα παιδιά να μαθαίνουν να αγωνίζονται, να μαθαίνουν ότι στη ζωή υπάρχουν περίοδοι και καταστάσεις που δεν είναι ευχάριστες. Κάθε άλλο. Πρέπει όμως να το παλεύουμε. Οι ήρωες των δικών μου παραμυθιών είναι αυτό: Αγωνιστές που ζορίζονται αλλά το παλεύουν.

Τι σας έμαθαν τα παιδιά όλο αυτό το διάστημα που ασχολείστε μαζί τους;

Τα παιδιά μάς θυμίζουν ότι το μπίρι μπίρι είναι απαραίτητο. Όσο πιο καλά επικοινωνεί ένα παιδί, όσο πιο νωρίς του κουβεντιάζουμε, τόσο πιο κοντά είμαστε, τόσο πιο πολύ μαθαίνει να μιλά γι’ αυτά που βιώνει, σκέφτεται, νοιώθει. Είναι σημαντικές οι λέξεις. Η σωστή χρήση τους μάς οργανώνει, η λάθος χρήση τους μας αποδιοργανώνει. 

Ως λογοπαθολόγος, ποιες θα λέγατε ότι είναι οι πιο κοινές παθήσεις του λόγου που συναντά κανείς στα ελληνικά σχολεία;

Συχνότατα, τα παιδιά στο σχολείο διαβάζουν και δεν κατανοούν τι διαβάζουν και έχουν πολλά προβλήματα στο γραπτό τους: Φθογγολογικά, ορθογραφικά, λεξιλογίου, γραμματικής, δομής. Συνηθέστερη αιτία δεν είναι οι μαθησιακές διαταραχές, αλλά μαθησιακά κενά. Στο λόγο, προφορικό και γραπτό, γίνεσαι καλύτερος όσο περισσότερο τον εξασκείς. Είναι πρακτική διαδικασία και γνώση. Σαν το ποδήλατο, σαν το ποδόσφαιρο. Μπορεί να έχεις ταλέντο, μπορεί να ξέρεις τη θεωρεία˙ πρέπει να παίξεις και να ξαναπαίξεις. Να προπονηθείς. Ακόμα κι αν δεν έχεις ταλέντο ή σου λείπει λίγο η θεωρεία, ο μόνος τρόπος για να μάθεις και να βελτιωθείς όσο γίνεται, είναι να παίζεις.