alt

Σκέψεις με αφορμή την ανάγνωση του δεύτερου τόμου του Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, του Marcel Proust, «Στον ίσκιο των ανθισμένων κοριτσιών» (μτφρ. Παύλος Ζάννας, εκδ. Εστία).

Του Φώτη Καραμπεσίνη

altΤι είναι σημαντικό και τι ασήμαντο ως δομικό υλικό σε ένα μυθιστόρημα και εν γένει στην Τέχνη; Πώς στοιχειοθετείται η ιδιαιτερότητα και πώς ορίζεται το μείζον γεγονός; Εφόσον, καταρχάς, αποδεχτούμε πως κάθε έργο τέχνης είναι ένας κόσμος δημιουργηθείς εκ του μηδενός από τον συγγραφέα του, προφανώς εκείνος είναι κι ο μόνος κριτής και ύπατος ρυθμιστής (σίγουρα πάντως όχι η εποχή του ή οι προσδοκίες και οι προτιμήσεις της αφαίρεσης που αποκαλούμε «κοινό»).

Αυτή ακριβώς η διάκριση του ουσιώδους από το επουσιώδες ήταν μία από τις πρώτες σκέψεις που έκανα κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης του Στη σκιά των ανθισμένων κοριτσιών. Συγκεκριμένα, η αναγωγή του –θεωρητικά (και πρακτικά ίσως)– ασήμαντου γεγονότος σε σημαίνον αποτελεί βασικό στοιχείο για την κατανόηση ή/και τη μέθεξη με το πολυπρισματικό αυτό κείμενο.

Η καθημερινότητά μας ως έλλογων όντων βασίζεται σε σημαντικό βαθμό στη διάκριση αυτή (προς όφελος σχεδόν πάντα του «ουσιώδους», όπως κι αν το εννοούμε αυτό). Εντούτοις, αυτό που ισχύει για τη ζωή παύει να ισχύει στην τέχνη. Κάθε φορά που ανοίγουμε ένα βιβλίο άξιο λόγου (και πόσα λόγου αξιότερα από το έργο του Προυστ;) ενδόμυχα αναμένουμε την απόλυτη ανατροπή: τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας του Ήσσονος, την ανάδειξή του σε Μείζον, το αναποδογύρισμα της κλεψύδρας με τον χρόνο (έννοια-κλειδί εδώ!) να κυλάει προς τα πίσω, με το παρόν να είναι παρελθόν και την ανάμνηση μιας στιγμής (ενός δείπνου, ενός φιλιού, ενός αποχαιρετισμού), να έχει μεγαλύτερη αξία από το όποιο καταγεγραμμένο ιστορικό γεγονός αποκαλυπτικής σημασίας για τα ανθρώπινα. Εκεί όμως κρύβεται και η επαναστατική δύναμη της Τέχνης – όχι στις διακηρύξεις της, όχι στα μηνύματά της, αλλά στον τρόπο που αναδιατάσσει τον λόγο και ρίχνει το φως της στο χθαμαλό, στο χθόνιο και στο κρύφιο, ανάγοντάς το σε αιώνιο, σε ατέρμονο, σε ιδιάζον (έστω και ειδεχθές).

Από λογοτεχνικής πλευράς, και στον 2ο τόμο του μνημειώδους Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο το σημαντικό και το ασήμαντο συνυφαίνονται, αλλά ταυτόχρονα και τα δύο υποχωρούν και υποκλίνονται στα καταιγιστικά πυρά του χρόνου. Ο δημιουργός «συγκεχυμένα ανασύρει τα λησμονημένα» με τον εμβρυουλκό από το παρελθόν, τα μεταφέρει στο δικό του ατέρμονο παρόν, τα μεταστρέφει και τα παραδίδει στο μέλλον (στους ανδρείους της λογοτεχνικής ηδονής) – ποτέ όμως ως απτή πραγματικότητα, χωρίς πρόθεση ρεαλιστικής απόδοσης ή ιστορικής αλήθειας. Τίποτε δεν προσφέρεται προς εργαλειακή χρήση στο έργο του Προυστ. Καμία γνώση της εποχής, του κοινωνικο-ιστορικού γίγνεσθαι των αρχών του 20ού αιώνα. Αυτό είναι έργο των ιστορικών, όχι όσων πλάθουν τον μύθο.

Ο δημιουργός «συγκεχυμένα ανασύρει τα λησμονημένα» με τον εμβρυουλκό από το παρελθόν, τα μεταφέρει στο δικό του ατέρμονο παρόν, τα μεταστρέφει και τα παραδίδει στο μέλλον (στους ανδρείους της λογοτεχνικής ηδονής) – ποτέ όμως ως απτή πραγματικότητα, χωρίς πρόθεση ρεαλιστικής απόδοσης ή ιστορικής αλήθειας.

Αν, σύμφωνα με τον Στεντάλ, «η τέχνη στήνει τον καθρέφτη της απέναντι στο υπάρχον» (σε σκοτεινούς ή φωτεινούς τόνους δεν έχει σημασία), ο Προυστ προχωρά ένα βήμα πιο πέρα και στήνει ένα πλήρες καλειδοσκόπιο. Η ίδια η ερμηνεία της λέξης καλειδοσκόπιο μας προσφέρει ένα ακόμα κλειδί για την κατανόηση αυτού του πυκνού και δυσπρόσιτου κειμένου: «Κάτοπτρα που αντανακλούν το εισερχόμενο φως με τέτοιο τρόπο, ώστε εμφανίζονται συμμετρικές εικόνες από τα μικρά κομμάτια γυαλί». Ο συνθέτης/δημιουργός χωροθετεί και χορογραφεί μικροσκοπικούς καθρέφτες που αντανακλούν, διαθλούν και διαμελίζουν το παρελθόν, συνυφαίνοντάς το κατά βούληση με το παρόν. Ο ίδιος ο συγγραφέας είναι τελικά ένα μέγα πρίσμα και τα πάντα (δηλαδή ο κατά Προυστ κόσμος) φιλτράρονται υπό μορφή σκέψεων και συναισθημάτων, τα οποία μεταφέρονται στο χαρτί.

Το παρόν στο έργο του ιδιοφυούς λογοτέχνη είναι ο τόπος, μια ερημική έκταση, ένας κενός χάρτης που περιμένει να οριοθετηθεί, να εποικισθεί από την τέχνη του, καθώς δεν προϋπάρχει παρά μόνο ως αποκύημα της φαντασίας του. Τα πρόσωπα που το κατοικούν είναι περισσότερο οπτασίες, φασματικές μορφές, που ενσαρκώνονται σύμφωνα με τις λογοτεχνικές ανάγκες του Προυστ, επενδύουν με μουσικό/ποιητικό τρόπο τις σελίδες και στη συνέχεια αποσύρονται διακριτικά στο παρασκήνιο ή χάνονται στη λήθη. Η απώλεια όμως αυτή δεν δημιουργεί αντίστοιχα αισθήματα στον αναγνώστη, καθώς η ταύτιση με ένα μετείκασμα δεν μπορεί παρά να λειτουργεί αποκλειστικά σε αισθητικό επίπεδο. Όπως δηλαδή το επιθυμεί και ο ίδιος ο συγγραφέας, για τον οποίον οι αναμνήσεις και οι άνθρωποι αλληλοπεριχωρούνται, με το πρώτο στοιχείο (της μνήμης) να κυριαρχεί σαφώς απέναντι στο δεύτερο (τα άτομα), καθώς αυτό είναι που προσδίδει λογοτεχνική υπόσταση.

Το βιωμένο υποκύπτει στη σαγήνη της μνήμης, η οποία καλλωπίζει, λειαίνει, θάλπει. Ακόμα και οι τραυματικές εμπειρίες κλίνουν το γόνυ στην επωδή της ανάμνησης.

Από την άλλη πλευρά, το παρελθόν παραμένει ο εσαεί Παράδεισος, απολεσθείς μεν, δυνάμει δε ανακτήσιμος μέσω της δημιουργικής ορμής του συγγραφέα που αναπλάθει, αναδομεί, αναδημιουργεί. Το βιωμένο υποκύπτει στη σαγήνη της μνήμης, η οποία καλλωπίζει, λειαίνει, θάλπει. Ακόμα και οι τραυματικές εμπειρίες κλίνουν το γόνυ στην επωδή της ανάμνησης, δηλαδή στη λογοτεχνική ανάπλασή τους, στο αισθητικό ρετουσάρισμα που λειτουργεί ως αυτοάνοσο της πραγματικότητας.

Ο λογοτεχνικός ιμπρεσιονισμός του Προυστ, όπου τα πάντα καταυγάζονται από το αγλαό φως της τέχνης του, αποτελεί εξίσου σημαντικό στοιχείο για την κατανόηση. Οι λέξεις αποτελούν την καταγραφή της εντύπωσης που αφήνει ο χρόνος στον εσώτερο οφθαλμό του καλλιτέχνη, η απόδοση του ενυπάρχοντος, όχι βέβαια η αναπαραστατική ρεαλιστική περιγραφή. Ο καμβάς της δημιουργίας γεμίζει με λεκτικά χρώματα, με φασματικές παραστάσεις, με ονειροφαντασίες, ασυνήθιστες οπτικές γωνίες και έμφαση στο φως. Ολοκληρώνω το σύντομο αυτό σημείωμα με τα λόγια του σπουδαίου δασκάλου Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ, ο οποίος στις λαμπρές διαλέξεις του συνόψιζε το «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» ως εξής: «Το σύνολο του έργου είναι ένα κυνήγι θησαυρού, όπου ο χρόνος είναι ο θησαυρός και το παρελθόν η κρυψώνα του».

* Ο ΦΩΤΗΣ ΚΑΡΑΜΠΕΣΙΝΗΣ είναι πτυχιούχος Αγγλικής Φιλολογίας.
Διαχειρίζεται το βιβλιοφιλικό blog Αναγνώσεις.


ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ MARCEL PROUST

alt 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ο ξανακερδισμένος χρόνος της ανάγνωσης (V)

Ο ξανακερδισμένος χρόνος της ανάγνωσης (V)

Για το εμβληματικό έργο του Marcel Proust, Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο (μτφρ. Παύλος Α. Ζάννας, Παναγιώτης Πούλος, εκδ. Εστία).

Του Νίκου Ξένιου

...
Ο ξανακερδισμένος χρόνος της ανάγνωσης (IV)

Ο ξανακερδισμένος χρόνος της ανάγνωσης (IV)

Για το εμβληματικό έργο του Marcel Proust, Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο (μτφρ. Παύλος Α. Ζάννας, Παναγιώτης Πούλος, εκδ. Εστία).

Του Νίκου Ξένιου

...
Ο ξανακερδισμένος χρόνος της ανάγνωσης (ΙIΙ)

Ο ξανακερδισμένος χρόνος της ανάγνωσης (ΙIΙ)

Για το εμβληματικό έργο του Marcel Proust, Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο (μτφρ. Παύλος Α. Ζάννας, Παναγιώτης Πούλος, εκδ. Εστία).

Του Νίκου Ξένιου

Το εκτενές μυθιστόρημα ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Θα χρειαστείτε ένα λεξικό και καλή επαφή με την πραγματικότητα»: οι δέκα συγγραφικές συμβουλές της Μάργκαρετ Άτγουντ

«Θα χρειαστείτε ένα λεξικό και καλή επαφή με την πραγματικότητα»: οι δέκα συγγραφικές συμβουλές της Μάργκαρετ Άτγουντ

Η Margaret Atwood είναι Καναδή συγγραφέας και ποιήτρια, ευρέως γνωστή για το μελλοντολογικό μυθιστόρημά της «Η ιστορία της θεραπαινίδας», το οποίο εκτυλίσσεται σε μια δυστοπική, πατριαρχική κοινωνία όπου οι γυναίκες έχουν χάσει τα περισσότερα δικαιώματά τους. Τόσο με το λογοτεχνικό της έργο, όσο και με τα δοκίμια, τ...

«Αλλά ρύσαι ημάς από του Πονηρού» του Σαντιάγο Ρονκαλιόλο (κριτική)

«Αλλά ρύσαι ημάς από του Πονηρού» του Σαντιάγο Ρονκαλιόλο (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Santiago Roncagliolo «Αλλά ρύσαι ημάς από του Πονηρού» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου, εκδ. Καστανιώτη).

Του Διονύση Μαρίνου

Το 2021, έπειτα από τρία χρόνια εργώδους προσπάθειας και αναγκαίας κατάδυσης στο σκότος, η περιβ...

Τα Χανιά τίμησαν τη Μάρω Δούκα

Τα Χανιά τίμησαν τη Μάρω Δούκα

Σε μια σεμνή μα συγκινησιακά φορτισμένη εκδήλωση, ο Δήμος Χανίων τίμησε τη Χανιώτισσα συγγραφέα, Μάρω Δούκα, για την προσφορά της στις Τέχνες, τα Γράμματα και την ανάδειξη της Ιστορίας του τόπου. Στη φωτογραφία, ο Δήμαρχος Χανίων Παναγιώτης Σημανδηράκης καθώς αποδίδει το μετάλλιο της πόλης στη συγγραφέα.

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Εννιά αστυνομικά που ξεχωρίζουν αυτό το καλοκαίρι

Εννιά αστυνομικά που ξεχωρίζουν αυτό το καλοκαίρι

Από την πληθώρα των νέων εκδόσεων μεταφρασμένων αστυνομικών βιβλίων ξεχωρίσαμε εννέα. Σας τα παρουσιάζουμε. 

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

Μήπως το κατασκοπικό εξελίσσεται στο νέο συναρπαστικό θρίλερ; Εννέα –κλασικά και σύγχρονα– αστυνομικά μυθιστορήμ...

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Επιλογή 31 βιβλίων non fiction, τα οποία κυκλοφόρησαν τους προηγούμενους μήνες: Ιστορία, φιλοσοφία, πολιτική και διανόηση, έμφυλη βία και δικαιώματα και, βέβαια, Μικρασιατική Καταστροφή. Και στο τέλος, μια ιδιαίτερη πρόταση μεταφρασμένης λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...
Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

To 2021 ήταν η χρονιά της μαύρης λογοτεχνίας. Το βραβείο Νόμπελ αλλά και το γαλλικό Γκονκούρ απονεμήθηκαν σε συγγραφείς που γεννήθηκαν στην Αφρική αλλά βρήκαν φωνή στις χώρες που μετανάστευσαν. Τα βραβεία επισφράγισαν μια ευρύτερη αύξηση του ενδιαφέροντος για έργα μαύρων συγγραφέων, κυρίως Αμερικανών, που τους ανακα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ