alt

Σκέψεις με αφορμή την ανάγνωση του δεύτερου τόμου του Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, του Marcel Proust, «Στον ίσκιο των ανθισμένων κοριτσιών» (μτφρ. Παύλος Ζάννας, εκδ. Εστία).

Του Φώτη Καραμπεσίνη

altΤι είναι σημαντικό και τι ασήμαντο ως δομικό υλικό σε ένα μυθιστόρημα και εν γένει στην Τέχνη; Πώς στοιχειοθετείται η ιδιαιτερότητα και πώς ορίζεται το μείζον γεγονός; Εφόσον, καταρχάς, αποδεχτούμε πως κάθε έργο τέχνης είναι ένας κόσμος δημιουργηθείς εκ του μηδενός από τον συγγραφέα του, προφανώς εκείνος είναι κι ο μόνος κριτής και ύπατος ρυθμιστής (σίγουρα πάντως όχι η εποχή του ή οι προσδοκίες και οι προτιμήσεις της αφαίρεσης που αποκαλούμε «κοινό»).

Αυτή ακριβώς η διάκριση του ουσιώδους από το επουσιώδες ήταν μία από τις πρώτες σκέψεις που έκανα κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης του Στη σκιά των ανθισμένων κοριτσιών. Συγκεκριμένα, η αναγωγή του –θεωρητικά (και πρακτικά ίσως)– ασήμαντου γεγονότος σε σημαίνον αποτελεί βασικό στοιχείο για την κατανόηση ή/και τη μέθεξη με το πολυπρισματικό αυτό κείμενο.

Η καθημερινότητά μας ως έλλογων όντων βασίζεται σε σημαντικό βαθμό στη διάκριση αυτή (προς όφελος σχεδόν πάντα του «ουσιώδους», όπως κι αν το εννοούμε αυτό). Εντούτοις, αυτό που ισχύει για τη ζωή παύει να ισχύει στην τέχνη. Κάθε φορά που ανοίγουμε ένα βιβλίο άξιο λόγου (και πόσα λόγου αξιότερα από το έργο του Προυστ;) ενδόμυχα αναμένουμε την απόλυτη ανατροπή: τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας του Ήσσονος, την ανάδειξή του σε Μείζον, το αναποδογύρισμα της κλεψύδρας με τον χρόνο (έννοια-κλειδί εδώ!) να κυλάει προς τα πίσω, με το παρόν να είναι παρελθόν και την ανάμνηση μιας στιγμής (ενός δείπνου, ενός φιλιού, ενός αποχαιρετισμού), να έχει μεγαλύτερη αξία από το όποιο καταγεγραμμένο ιστορικό γεγονός αποκαλυπτικής σημασίας για τα ανθρώπινα. Εκεί όμως κρύβεται και η επαναστατική δύναμη της Τέχνης – όχι στις διακηρύξεις της, όχι στα μηνύματά της, αλλά στον τρόπο που αναδιατάσσει τον λόγο και ρίχνει το φως της στο χθαμαλό, στο χθόνιο και στο κρύφιο, ανάγοντάς το σε αιώνιο, σε ατέρμονο, σε ιδιάζον (έστω και ειδεχθές).

Από λογοτεχνικής πλευράς, και στον 2ο τόμο του μνημειώδους Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο το σημαντικό και το ασήμαντο συνυφαίνονται, αλλά ταυτόχρονα και τα δύο υποχωρούν και υποκλίνονται στα καταιγιστικά πυρά του χρόνου. Ο δημιουργός «συγκεχυμένα ανασύρει τα λησμονημένα» με τον εμβρυουλκό από το παρελθόν, τα μεταφέρει στο δικό του ατέρμονο παρόν, τα μεταστρέφει και τα παραδίδει στο μέλλον (στους ανδρείους της λογοτεχνικής ηδονής) – ποτέ όμως ως απτή πραγματικότητα, χωρίς πρόθεση ρεαλιστικής απόδοσης ή ιστορικής αλήθειας. Τίποτε δεν προσφέρεται προς εργαλειακή χρήση στο έργο του Προυστ. Καμία γνώση της εποχής, του κοινωνικο-ιστορικού γίγνεσθαι των αρχών του 20ού αιώνα. Αυτό είναι έργο των ιστορικών, όχι όσων πλάθουν τον μύθο.

Ο δημιουργός «συγκεχυμένα ανασύρει τα λησμονημένα» με τον εμβρυουλκό από το παρελθόν, τα μεταφέρει στο δικό του ατέρμονο παρόν, τα μεταστρέφει και τα παραδίδει στο μέλλον (στους ανδρείους της λογοτεχνικής ηδονής) – ποτέ όμως ως απτή πραγματικότητα, χωρίς πρόθεση ρεαλιστικής απόδοσης ή ιστορικής αλήθειας.

Αν, σύμφωνα με τον Στεντάλ, «η τέχνη στήνει τον καθρέφτη της απέναντι στο υπάρχον» (σε σκοτεινούς ή φωτεινούς τόνους δεν έχει σημασία), ο Προυστ προχωρά ένα βήμα πιο πέρα και στήνει ένα πλήρες καλειδοσκόπιο. Η ίδια η ερμηνεία της λέξης καλειδοσκόπιο μας προσφέρει ένα ακόμα κλειδί για την κατανόηση αυτού του πυκνού και δυσπρόσιτου κειμένου: «Κάτοπτρα που αντανακλούν το εισερχόμενο φως με τέτοιο τρόπο, ώστε εμφανίζονται συμμετρικές εικόνες από τα μικρά κομμάτια γυαλί». Ο συνθέτης/δημιουργός χωροθετεί και χορογραφεί μικροσκοπικούς καθρέφτες που αντανακλούν, διαθλούν και διαμελίζουν το παρελθόν, συνυφαίνοντάς το κατά βούληση με το παρόν. Ο ίδιος ο συγγραφέας είναι τελικά ένα μέγα πρίσμα και τα πάντα (δηλαδή ο κατά Προυστ κόσμος) φιλτράρονται υπό μορφή σκέψεων και συναισθημάτων, τα οποία μεταφέρονται στο χαρτί.

Το παρόν στο έργο του ιδιοφυούς λογοτέχνη είναι ο τόπος, μια ερημική έκταση, ένας κενός χάρτης που περιμένει να οριοθετηθεί, να εποικισθεί από την τέχνη του, καθώς δεν προϋπάρχει παρά μόνο ως αποκύημα της φαντασίας του. Τα πρόσωπα που το κατοικούν είναι περισσότερο οπτασίες, φασματικές μορφές, που ενσαρκώνονται σύμφωνα με τις λογοτεχνικές ανάγκες του Προυστ, επενδύουν με μουσικό/ποιητικό τρόπο τις σελίδες και στη συνέχεια αποσύρονται διακριτικά στο παρασκήνιο ή χάνονται στη λήθη. Η απώλεια όμως αυτή δεν δημιουργεί αντίστοιχα αισθήματα στον αναγνώστη, καθώς η ταύτιση με ένα μετείκασμα δεν μπορεί παρά να λειτουργεί αποκλειστικά σε αισθητικό επίπεδο. Όπως δηλαδή το επιθυμεί και ο ίδιος ο συγγραφέας, για τον οποίον οι αναμνήσεις και οι άνθρωποι αλληλοπεριχωρούνται, με το πρώτο στοιχείο (της μνήμης) να κυριαρχεί σαφώς απέναντι στο δεύτερο (τα άτομα), καθώς αυτό είναι που προσδίδει λογοτεχνική υπόσταση.

Το βιωμένο υποκύπτει στη σαγήνη της μνήμης, η οποία καλλωπίζει, λειαίνει, θάλπει. Ακόμα και οι τραυματικές εμπειρίες κλίνουν το γόνυ στην επωδή της ανάμνησης.

Από την άλλη πλευρά, το παρελθόν παραμένει ο εσαεί Παράδεισος, απολεσθείς μεν, δυνάμει δε ανακτήσιμος μέσω της δημιουργικής ορμής του συγγραφέα που αναπλάθει, αναδομεί, αναδημιουργεί. Το βιωμένο υποκύπτει στη σαγήνη της μνήμης, η οποία καλλωπίζει, λειαίνει, θάλπει. Ακόμα και οι τραυματικές εμπειρίες κλίνουν το γόνυ στην επωδή της ανάμνησης, δηλαδή στη λογοτεχνική ανάπλασή τους, στο αισθητικό ρετουσάρισμα που λειτουργεί ως αυτοάνοσο της πραγματικότητας.

Ο λογοτεχνικός ιμπρεσιονισμός του Προυστ, όπου τα πάντα καταυγάζονται από το αγλαό φως της τέχνης του, αποτελεί εξίσου σημαντικό στοιχείο για την κατανόηση. Οι λέξεις αποτελούν την καταγραφή της εντύπωσης που αφήνει ο χρόνος στον εσώτερο οφθαλμό του καλλιτέχνη, η απόδοση του ενυπάρχοντος, όχι βέβαια η αναπαραστατική ρεαλιστική περιγραφή. Ο καμβάς της δημιουργίας γεμίζει με λεκτικά χρώματα, με φασματικές παραστάσεις, με ονειροφαντασίες, ασυνήθιστες οπτικές γωνίες και έμφαση στο φως. Ολοκληρώνω το σύντομο αυτό σημείωμα με τα λόγια του σπουδαίου δασκάλου Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ, ο οποίος στις λαμπρές διαλέξεις του συνόψιζε το «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» ως εξής: «Το σύνολο του έργου είναι ένα κυνήγι θησαυρού, όπου ο χρόνος είναι ο θησαυρός και το παρελθόν η κρυψώνα του».

* Ο ΦΩΤΗΣ ΚΑΡΑΜΠΕΣΙΝΗΣ είναι πτυχιούχος Αγγλικής Φιλολογίας.
Διαχειρίζεται το βιβλιοφιλικό blog Αναγνώσεις.


ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ MARCEL PROUST

alt 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ο ξανακερδισμένος χρόνος της ανάγνωσης (V)

Ο ξανακερδισμένος χρόνος της ανάγνωσης (V)

Για το εμβληματικό έργο του Marcel Proust, Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο (μτφρ. Παύλος Α. Ζάννας, Παναγιώτης Πούλος, εκδ. Εστία).

Του Νίκου Ξένιου

...
Ο ξανακερδισμένος χρόνος της ανάγνωσης (IV)

Ο ξανακερδισμένος χρόνος της ανάγνωσης (IV)

Για το εμβληματικό έργο του Marcel Proust, Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο (μτφρ. Παύλος Α. Ζάννας, Παναγιώτης Πούλος, εκδ. Εστία).

Του Νίκου Ξένιου

...
Ο ξανακερδισμένος χρόνος της ανάγνωσης (ΙIΙ)

Ο ξανακερδισμένος χρόνος της ανάγνωσης (ΙIΙ)

Για το εμβληματικό έργο του Marcel Proust, Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο (μτφρ. Παύλος Α. Ζάννας, Παναγιώτης Πούλος, εκδ. Εστία).

Του Νίκου Ξένιου

Το εκτενές μυθιστόρημα ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974, το νέο βιβλίο του Αλέξη Παπαχελά

Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974, το νέο βιβλίο του Αλέξη Παπαχελά

Είκοσι πέντε χρόνια έρευνας χρειάστηκε ο δημοσιογράφος και διευθυντής της εφημερίδας «Η Καθημερινή» Αλέξης Παπαχελάς για να καταλήξει στο αδημοσίευτο και σπάνιο υλικό που περιλαμβάνεται στο βιβλίο του «Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974», το οποίο αφορά την επταετία που καθόρισε την ιστορική πορεία της χώρας μας και ανα...

Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν

Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν

Τάσεις, στάσεις και το γυμνό μετέωρο σώμα του χορευτή. Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν.

Του Νίκου Ξένιου

Η σύγχρονη περφόρμανς αρνείται τον παραδοσιακό δυϊσμό σώματος και μυαλού και αναζητά τη συνείδηση που εδράζει στο γυμνό σώμα. Η εκτός πλαισίου χρήσ...

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Μπλε ήλιος, του Διονύση Μαρίνου (προδημοσίευση)

Μπλε ήλιος, του Διονύση Μαρίνου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Διονύση Μαρίνου «Μπλε ήλιος», το οποίο κυκλοφορεί στις 14 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

[Μαριάννα]

Μία φλοίδα φως, σαν κάτι ζωντανό που ανασα...

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ