«Ο Πολωνός» του Τζ.Μ. Κουτσί (προδημοσίευση)

1. Η γυναίκα είναι η πρώτη που τον προβληματίζει, και αμέσως μετά ο άντρας.

2. Στην αρχή, εκείνος έχει μια απολύτως ξεκάθαρη εικόνα για το ποια είναι η γυναίκα. Είναι ψηλή και κομψή· ίσως δεν μπορεί να χαρακτηριστεί καλλονή με τα συμβατικά πρότυπα, αλλά τα χαρακτηριστικά της –σκούρα μαλλιά και μάτια, ψηλά ζυγωματικά, γεμάτα χείλη– είναι εντυπωσιακά και η φωνή της, χαμηλή, κοντράλτο, έχει μια γλυκιά γοητεία. Είναι αισθησιακή; Όχι, δεν είναι αισθησιακή, και σίγουρα δεν είναι σαγηνευτική. Ίσως ήταν αισθησιακή στα νιάτα της –πώς να μην ήταν, με τέτοιο σώμα;– αλλά τώρα, στη δεκαετία των σαράντα, έχει υιοθετήσει μια κάπως απόμακρη στάση. Περπατάει –αυτό το παρατηρεί κάποιος ιδιαίτερα– χωρίς να λικνίζει τους γοφούς της, σαν να γλιστράει στο πάτωμα, ευθυτενής, ακόμα και επιβλητική.

Έτσι θα συνόψιζε αυτός την εξωτερική της εμφάνιση. Όσο για το μέσα της, για την ψυχή της, υπάρχει χρόνος για να αποκαλυφθεί. Για ένα πράγμα είναι πεπεισμένος: εκείνη είναι καλός άνθρωπος, ευγενική, φιλική.

3. Ο άντρας είναι πιο δύσκολη περίπτωση. Εννοιολογικά, και η δική του εικόνα είναι απολύτως ξεκάθαρη. Είναι Πολωνός, εβδομηντάρης, ακμαίος εβδομηντάρης, κλασικός πιανίστας, κυρίως γνωστός ως ερμηνευτής έργων του Σοπέν, αλλά είναι ένας αμφιλεγόμενος ερμηνευτής: ο δικός του Σοπέν δεν είναι καθόλου ρομαντικός, αντιθέτως είναι κάπως αυστηρός, ο Σοπέν ως κληρονόμος του Μπαχ. Από αυτή την άποψη, ο Πολωνός αποτελεί εκκεντρική περίπτωση ερμηνευτή, αρκετά εκκεντρική για να προσελκύσει ένα μικρό, αλλά επιλεκτικό κοινό στη Βαρκελώνη, την πόλη όπου τον έχουν καλέσει, την πόλη όπου θα συναντήσει τη γεμάτη χάρη, ήπιων τόνων γυναίκα.

Όσον αφορά την ψυχή, το συναίσθημά του, είναι ανησυχητικά αδιαφανής. Στο πιάνο παίζει αναντίρρητα με ψυχή· όμως η ψυχή που τον κυβερνάει είναι η ψυχή του Σοπέν, όχι η δική του. Και αν αυτή η ψυχή δίνει την εντύπωση ότι είναι ασυνήθιστα στεγνή και αυστηρή, ίσως αυτό καταδεικνύει μια κάποια ανυδρία της δικής του ιδιοσυγκρασίας.

Αλλά με το που ο Πολωνός αναδύεται στο φως, αρχίζει να αλλάζει. Με την εντυπωσιακή ασημένια χαίτη του και την ιδιότυπη απόδοση των έργων του Σοπέν, φαντάζει αρκετά ξεχωριστή προσωπικότητα. Όσον αφορά την ψυχή, το συναίσθημά του, είναι ανησυχητικά αδιαφανής. Στο πιάνο παίζει αναντίρρητα με ψυχή· όμως η ψυχή που τον κυβερνάει είναι η ψυχή του Σοπέν, όχι η δική του. Και αν αυτή η ψυχή δίνει την εντύπωση ότι είναι ασυνήθιστα στεγνή και αυστηρή, ίσως αυτό καταδεικνύει μια κάποια ανυδρία της δικής του ιδιοσυγκρασίας.

4. Από πού προέρχονται ο ψηλός Πολωνός πιανίστας και η κομψή γυναίκα με το ρευστό βάδισμα, η σύζυγος του τραπεζίτη, που γεμίζει τις μέρες της με αγαθοεργίες; Όλη τη χρονιά τού χτυπούσαν την πόρτα, ήθελαν να τους αφήσει να περάσουν ή διαφορετικά να τους αποπέμψει και να δώσει τέλος στην αγωνία τους. Μήπως τώρα έχει έρθει, επιτέλους, η ώρα;

5. Την πρόσκληση στον Πολωνό απευθύνει ένας Κύκλος που διοργανώνει κάθε μήνα ρεσιτάλ στην Αίθουσα Μομπόου, στη Γοτθική Συνοικία της Βαρκελώνης, κάτι που συμβαίνει εδώ και δεκαετίες. Τα ρεσιτάλ είναι ανοιχτά στο κοινό, αλλά τα εισιτήρια είναι ακριβά και το ακροατήριο αποτελείται κυρίως από πλούσιους ηλικιωμένους με συντηρητικό γούστο.

Η εν λόγω γυναίκα –ονομάζεται Μπεατρίθ– είναι μέλος του συμβουλίου που είναι υπεύθυνο για τα ρεσιτάλ. Επιτελεί αυτόν τον ρόλο ως κοινωνική υποχρέωση, αλλά και επειδή πιστεύει ότι η μουσική είναι εγγενώς καλή, όπως είναι καλή η αγάπη ή η φιλανθρωπία ή η ομορφιά, κι επίσης είναι καλή γιατί κάνει τους ανθρώπους καλύτερους.

Αν και γνωρίζει πολύ καλά ότι οι απόψεις της είναι αφελείς, εξακολουθεί να τις πρεσβεύει. Είναι έξυπνη, αλλά όχι στοχαστική. Ένα μέρος της ευφυΐας της έγκειται στην επίγνωση ότι ο υπερβολικός στοχασμός μπορεί να παραλύσει τη θέληση.

6. Η απόφαση να προσκαλέσουν τον Πολωνό, του οποίου το όνομα έχει τόσα β και τσ που κανένας από το συμβούλιο δεν επιχειρεί καν να το προφέρει –τον αποκαλούν πολύ απλά «Πολωνό»–, λαμβάνεται έπειτα από ενδοσκόπηση. Δεν τον πρότεινε η Μπεατρίθ, αλλά η φίλη της η Μαργκαρίτα, η ψυχή της σειράς των κονσέρτων, η οποία στα νιάτα της είχε σπουδάσει στο Ωδείο της Μαδρίτης και ξέρει πολύ περισσότερα για τη μουσική απ’ ό,τι η ίδια.

Ο Πολωνός, λέει η Μαργκαρίτα, άνοιξε τον δρόμο για μια νέα γενιά ερμηνευτών του Σοπέν στην πατρίδα του. Μοιράζει μια κριτική για ένα κονσέρτο που έδωσε εκείνος στο Λονδίνο. Σύμφωνα με τον γράφοντα, η μόδα του σκληρού, κρουστικού Σοπέν –του Σοπέν ως Προκόφιεφ– έχει παρέλθει. Δεν ήταν ποτέ τίποτα περισσότερο από μια μοντερνιστική αντίδραση στον χαρακτηρισμό του Γαλλοπολωνού δεξιοτέχνη ως ευαίσθητου, ονειρικού, «θηλυκού» πνεύματος. Ο αναδυόμενος, ιστορικά αυθεντικός Σοπέν είναι απαλών τόνων και ιταλικού ύφους. Η αναθεωρητική ανάγνωση του Σοπέν από τον Πολωνό, παρότι υπερβολικά εγκεφαλική, είναι αξιέπαινη.

Εκείνη, η Μπεατρίθ, δεν είναι σίγουρη ότι θέλει να περάσει μια βραδιά ακούγοντας ιστορικά αυθεντικό Σοπέν, και κυρίως δεν είναι σίγουρη αν ο μάλλον συντηρητικός Κύκλος θα το δει με θετικό μάτι. Αλλά η Μαργκαρίτα επιμένει σε αυτό το θέμα, και η Μαργκαρίτα είναι φίλη της, οπότε η Μπεατρίθ τής παρέχει τη στήριξή της.

Έτσι απηύθυναν την πρόσκληση στον Πολωνό με μια προτεινόμενη ημερομηνία και μια προτεινόμενη αμοιβή, κι εκείνος την αποδέχτηκε. Και τώρα είχε φτάσει η μεγάλη μέρα. Ο Πολωνός ήρθε αεροπορικώς από το Βερολίνο, τον υποδέχτηκαν στο αεροδρόμιο και τον πήγαν στο ξενοδοχείο του. Το σχέδιο για εκείνη τη βραδιά, μετά το ρεσιτάλ, είναι να τον βγάλουν για φαγητό η Μπεατρίθ και η Μαργκαρίτα με τον σύζυγό της.

7. Γιατί δεν θα παρευρεθεί και ο σύζυγος της Μπεατρίθ; Απάντηση: Επειδή ποτέ δεν συμμετέχει στις εκδηλώσεις του Κύκλου Κονσέρτων.

8. Το σχέδιο είναι αρκετά απλό. Αλλά μετά προκύπτει ένα πρόβλημα. Το πρωί της ίδιας μέρας, η Μαργκαρίτα τηλεφωνεί για να πει ότι είναι άρρωστη. Χρησιμοποιεί τη μάλλον επίσημη έκφραση caído enferma, ασθένησα. Τι ακριβώς έχει; Δεν λέει. Μιλάει, σκοπίμως, απ’ ό,τι φαίνεται. Πάντως δεν θα πάει στο ρεσιτάλ. Ούτε ο σύζυγός της. Ως εκ τούτου, μήπως θα μπορούσε εκείνη, η Μπεατρίθ, να αναλάβει τα καθήκοντα της φιλοξενίας; Δηλαδή, να κανονίσει ώστε ο επισκέπτης τους να μεταφερθεί από το ξενοδοχείο στην αίθουσα συναυλιών εγκαίρως και να μεριμνήσει αργότερα για τη διασκέδασή του, αν αυτός το επιθυμεί, κι έτσι, όταν επιστρέψει στην πατρίδα του, να μπορεί να πει στους φίλους του:

Ναι, σε γενικές γραμμές, πέρασα ωραία στη Βαρκελώνη. Ναι, με περιποιήθηκαν ιδιαίτερα.
«Πολύ καλά», λέει η Μπεατρίθ, «θα το κάνω. Σου εύχομαι ταχεία ανάρρωση».

Τι περιλαμβάνει η φιλοξενία ενός άντρα κατά τη σύντομη επίσκεψή του σε μια ξένη πόλη; Σίγουρα, στην ηλικία του, δεν θα περιμένει σεξ. Αλλά είναι βέβαιο ότι θα περιμένει να τον κολακεύσουν, ίσως και να φλερτάρουν μαζί του. Το φλερτ είναι μια τέχνη που η Μπεατρίθ δεν φρόντισε ποτέ να κάνει κτήμα της. [...] Αν ο καλεσμένος τους έχει μεγάλες προσδοκίες στο κομμάτι της κολακείας, θα απογοητευτεί.

9. Γνωρίζει τη Μαργκαρίτα από τότε που ήταν παιδιά και φοιτούσαν στην ίδια σχολή καλογραιών· πάντα θαύμαζε το πνεύμα της φίλης της, την τόλμη της, την κοινωνική της άνεση. Τώρα πρέπει να πάρει τη θέση της. Τι περιλαμβάνει η φιλοξενία ενός άντρα κατά τη σύντομη επίσκεψή του σε μια ξένη πόλη; Σίγουρα, στην ηλικία του, δεν θα περιμένει σεξ. Αλλά είναι βέβαιο ότι θα περιμένει να τον κολακεύσουν, ίσως και να φλερτάρουν μαζί του. Το φλερτ είναι μια τέχνη που η Μπεατρίθ δεν φρόντισε ποτέ να κάνει κτήμα της. Η Μαργκαρίτα διαφέρει. Η Μαργκαρίτα έχει ανάλαφρο τρόπο με τους άντρες. Εκείνη, η Μπεατρίθ, έχει διασκεδάσει, και όχι μόνο μία φορά, παρακολουθώντας πώς προσεγγίζει η φίλη της τις κατακτήσεις της. Αλλά δεν έχει καμία επιθυμία να τη μιμηθεί. Αν ο καλεσμένος τους έχει μεγάλες προσδοκίες στο κομμάτι της κολακείας, θα απογοητευτεί.

10. Ο Πολωνός, κατά τη Μαργκαρίτα, είναι ένας «αληθινά αξιόλογος» πιανίστας. Τον είχε δει από κοντά, να παίζει στο Παρίσι. Είναι πιθανόν, από κοντά, να είχε συμβεί κάτι ανάμεσα στη Μαργκαρίτα και στον Πολωνό· μήπως, αφότου η Μαργκαρίτα οργάνωσε την επίσκεψή του στη Βαρκελώνη, το μετάνιωσε κι έκανε πίσω την τελευταία στιγμή; Ή μήπως ο σύζυγός της έφτασε τελικά στα όριά του και της απαγόρευσε να πάει; Έτσι έπρεπε να εκλάβει η Μπεατρίθ την «ασθένεια» της Μαργκαρίτα; Γιατί να είναι όλα τόσο περίπλοκα; Και τώρα είναι υποχρεωμένη να αναλάβει τον ξένο! Δεν έχει κανέναν λόγο να πιστεύει ότι ο Πολωνός μιλάει ισπανικά. Κι αν δεν μιλάει ούτε αγγλικά; Αν είναι από τους γαλλόφωνους Πολωνούς; Τα μόνα τακτικά μέλη του Κύκλου Κονσέρτων που μιλούν γαλλικά είναι οι Λεσίνσκι, η Έστερ και ο Τομάς· και ο Τομάς, ογδοντάρης πλέον, είναι ανήμπορος. Πώς θα αισθανθεί ο Πολωνός όταν, αντί για τη ζωηρή Μαργκαρίτα, τον υποδεχτούν οι γερασμένοι Λεσίνσκι;

Η Μπεατρίθ δεν αδημονεί για τη βραδιά. Τι ζωή, σκέφτεται, η ζωή ενός περιπλανώμενου καλλιτέχνη! Τα αεροδρόμια, τα ξενοδοχεία, όλα διαφορετικά, κι όμως όλα ίδια· οι οικοδεσπότες που πρέπει να ανέχεται, όλοι διαφορετικοί, κι όμως όλοι ίδιοι: ενθουσιώδεις μεσήλικες γυναίκες με βαριεστημένους συζύγους που τις συνοδεύουν. Αυτά αρκούν για να σβήσουν κάθε σπίθα της ψυχής. Τουλάχιστον εκείνη δεν εκφράζει τον ενθουσιασμό της. Ούτε μιλάει ασταμάτητα. Αν μετά το ρεσιτάλ ο Πολωνός θελήσει να αποσυρθεί σε μια μελαγχολική σιωπή, θα είναι κι εκείνη κακόκεφη.