Περί φυσικής της μελαγχολίας

ΦΑΚΕΛΟΣ

Ο Μινώταυρος είναι αθώος. Πρόκειται για ένα αγόρι κλεισμένο στο υπόγειο. Είναι φοβισμένο. Το έχουν εγκαταλείψει.
Εγώ, ο Μινώταυρος.

Αξιότιμοι κύριοι ένορκοι του δικαστηρίου, ζώντες και νεκροί, όλων των εποχών και των γεωγραφικών σημείων, κυρίες και κύριοι συλλέκτες και αφηγητές μύθων, κι εσείς, αξιότιμε κύριε Μίνωα, που επί του παρόντος τελείτε δικαστής του βασιλείου του Κάτω Κόσμου.

Επί τριάντα επτά έτη προετοιμάζω αυτή την υπόθεση, την «Υπόθεση Μ.», και συντάσσω την απολογία μου. Άρχισα όταν ήμουν εννέα ετών, με το χημικό μολύβι του παππού μου, στο παλιό στρατιωτικό του σημειωματάριο που δεν χρησιμοποιούσε πλέον από πολλά χρόνια. (Χωρίς αυτό να δικαιολογεί το γεγονός της παράνομης ιδιοποίησής του από εμένα. Καθώς φαίνεται, πάντα στην αρχή υπάρχει κάποιο έγκλημα.)

Η πρώτη εκδοχή είχε ως εξής:

Αυτό ήταν όλο κι όλο το κείμενο. Με μεγάλα γράμματα έπιανε δυο σελίδες του σημειωματάριου. Το βάζω μαζί με τα άλλα στοιχεία της υπόθεσης. Σε γενικές γραμμές αυτή είναι η βασική θέση. Με το πέρασμα των χρόνων απλώς προσέθετα αποδείξεις. Και μάζευα σημάδια που μου έρχονταν από μόνα τους. 

Είναι απορίας άξιο που σε ολόκληρη την κλασική λογοτεχνία δεν συναντάς καθόλου αγάπη για τον Μινώταυρο. Καμία απόκλιση από την πεπατημένη, ούτε ένα βλέμμα πίσω απ’ τη μάσκα του τέρατος που του έχουν φορέσει. Το τέρας είναι η πιο ανώδυνη λέξη που κυκλοφορεί στα αρχαία κείμενα για τον Μινώταυρο. Ο Οβίδιος δεν είναι που στις Μεταμορφώσεις του τον ονομάζει «δίμορφο τέρας» και «όνειδος της κλίνης» των γονιών του; Τίποτε παραπάνω πέρα από «τέρας» και «όνειδος». Άραγε το έχει υποψιαστεί πως μερικούς μήνες αργότερα θα τον στείλουν τον ίδιο εξορία στον Πόντο – στα βάθη του επί της γης ρωμαϊκού λαβύρινθου, μια επαρχία απ’ όπου δεν πρόκειται να βρει τον δρόμο της επιστροφής; Δεν οδηγούν όλοι οι δρόμοι στη Ρώμη, όταν βρίσκεσαι στον λαβύρινθο της επαρχίας, Οβίδιε.

Είναι παράξενο που σε ένα προηγούμενο βιβλίο του ο ίδιος υπήρξε πολύ πιο ήπιος απέναντι στον Μινώταυρο, στο Heroides ή Epistula e Heroidum. Στη θέση του «Ηρωίδες» εγώ θα κρατούσα το πρωτότυπο – «Heroides», κυρίως επειδή θυμίζει το heroine της απελπισίας. Εκεί, η εγκαταλελειμμένη Αριάδνη γράφει στον Θησέα, όσο εκείνος βρίσκεται ήδη εν πλω προς την Αθήνα. Και για πρώτη φορά αυτή, η από έρωτα συμμέτοχος στον φόνο του Μινώταυρου, μοιάζει να λυπάται για την πράξη της: Χωρίς το νήμα που σου έδωσα, θα ήσουν τώρα νεκρός στον ανεμοδαρμένο λαβύρινθο μέσα, Θησέα. Εσύ μου είπες πως όσο ζούμε θα είσαι δικός μου. Ιδού λοιπόν, είμαστε ζωντανοί και παρόλο που είσαι ζωντανός δεν είσαι παρά ένας εντελώς συνηθισμένος άθλιος ψεύτης, παλιάνθρωπε. Καλύτερα να μη σου είχα δώσει εκείνο το καταραμένο νήμα κλπ. Το σπουδαιότερο όμως στην υπόθεσή μας είναι πως στην επόμενη πρόταση ονομάζει για πρώτη φορά τον Μινώταυρο αδελφό της. «Το ρόπαλο που χτύπησε θανάσιμα τον αδελφό μου καταδίκασε και μένα». Για το σεβαστό δικαστήριο, ας μας επιτραπεί να διευκρινίσουμε πως το τέρας εδώ αναγνωρίστηκε από ένα άλλο ανθρώπινο ον ως αδελφός.

«Ο αδελφός μου, ο Μινώταυρος» – αυτό ας το θυμόμαστε.

«Είχε το πρόσωπο ενός ταύρου, αλλά στα υπόλοιπα ήταν άνθρωπος» λέει λακωνικά ο παντογνώστης Απολλόδωρος (ή ο Ψευδο-Απολλόδωρος) κάπου τον 2ο αιώνα π.Χ. Μάλλον ο μοναδικός που δεν χρησιμοποιεί κάποιον αρνητικό χαρακτηρισμό για τον πελάτη μας.

Τι κάνει ο παμπόνηρος Πλούταρχος; Για να μη μολύνει τη γλώσσα του και αμαρτήσει, προτιμά να μιλήσει για τον Μ. μέσω του Ευριπίδη. Αυτός ο τελευταίος είχε πει γι’ αυτόν «ένας μπάσταρδος και νόθος, γεννημένος με τερατώδη μορφή». Και -επιπλέον: «Συνδυάζει δυο διαφορετικές φύσεις, ταύρο και άνθρωπο μαζί». Το δεύτερο ακούγεται σχετικά ουδέτερο, το οποίο στην περίπτωσή μας δείχνει επιείκεια, ενώ υπάρχει εδώ και πάλι το ανθρώπινο στοιχείο.

Αντίθετα, ο Σενέκας, αυτός ο σχεδόν σύγχρονος του Χριστού, χρησιμοποιεί τέτοια γλώσσα στη Φαίδρα, που θα έκανε ακόμα και τους Ρωμαίους στρατιώτες να ντραπούν. Κατακαημένη πόρνη, φωνάζει ο Ιππόλυτος στη Φαίδρα, ξεπερνάς κατά πολύ τη μητέρα σου την Πασιφάη, που γέννησε ένα τέρας για να καταλαγιάσει τον άγριο πόθο της. Αλλά δεν είναι ν’ απορεί κανείς, αφού σε γέννησε η ίδια μήτρα, όπου τσαλαβουτούσε εκείνο το δίμορφο τέρας… Κάτι τέτοιο ειπώθηκε, εφόσον θελήσουμε να διατηρήσουμε την τότε αργκό.

Διαμαρτύρεστε, κύριε εισαγγελεύ; Αν πρόκειται για τη γλώσσα, οι λέξεις αυτές δεν είναι δικές μου και η μετάφραση είναι αρκετά ακριβής. Δεν έχει σχέση με την υπόθεσή μας; Κάνετε λάθος. Εδώ γίνεται λόγος για την εγκατάλειψη και τη βίαιη φυλάκιση ενός παιδιού, που στιγματίστηκε λόγω καταγωγής, για την οποία δεν φέρει καμία ευθύνη. Ακολουθούν άδικες κατηγορίες, ύβρεις, διάδοση ψευδών ειδήσεων… Έστω όμως και ανάμεσα στις γραμμές, σε τυχαίες φράσεις και υπαινιγμούς, μπορεί κανείς να δει πως η ανθρώπινη φύση του Μινώταυρου αναγνωρίζεται. Παρόλο που του στέρησαν τα ανθρώπινα δικαιώματά του. Παρακαλώ να το λάβετε υπόψη αυτό, κύριε δικαστά, και να μου δοθεί το δικαίωμα να συνεχίσω.

Ο ποιητής Βιργίλιος, ο αγαπημένος του Αυγούστου, στην Αινειάδα αναφέρει εν παρόδω το θύμα, με τις ακόλουθες δυο γραμμές: «Αυτός ο δίμορφος καρπός της τρομερής ένωσης – ο Μινώταυρος, η αιώνια υπενθύμιση του αφύσικου πάθους…». 

Κάθε λέξη του είναι γεμάτη αηδία.

Αφού μιλήσαμε για τον Βιργίλιο, δεν μπορούμε να μη μνημονεύσουμε τον Δάντη. Στην Κόλαση ο Μινώταυρος έχει τοποθετηθεί στην είσοδο του έβδομου, του πιο αιματηρού κύκλου: «Μπροστά απ’ την είσοδο αυτής της χαράδρας / η φρίκη του όνειδους και του διαβολικού / ο τρομερός Μινώταυρος, ο ίδιος, ήταν ξαπλωμένος». Ο Δάντης ήταν ακόμα πιο αμείλικτος απ’ τον οδηγό του, τον Βιργίλιο. Μετά τον εγκλεισμό του στον λαβύρινθο, μετά τον θάνατό του απ’ το σπαθί του Θησέα, ο κατηγορούμενός μας ρίχτηκε στους αιμοβόρους, τους τυράννους, κι εκείνους που είχαν αμαρτήσει ενάντια στους νόμους της φύσης. Ο Μινώταυρος όμως είναι απλώς ο καρπός μιας τέτοιας αμαρτίας, δεν υπήρξε δράστης, αλλά θύμα, το θύμα που υπέφερε πιο πολύ απ’ όλους. 

(Εδώ που τα λέμε, αυτός ο έβδομος κύκλος φυλάσσεται από Κενταύρους. Ο Κένταυρος με τα ζωώδη οπίσθιά του και το ανθρώπινο κορμί του είναι το αντίστροφο του Μινώταυρου.)

Αν η λογοτεχνία επιστρέφει αδιάκοπα στη φρικτή γέννηση του Μινώταυρου, οι απεικονίσεις του έχουν εμμονή με τον θάνατό του. Σε όλες τις αρχαίες τοιχογραφίες, τις παραστάσεις στα αγγεία και τις ζωγραφιές των μύθων και των θρύλων, η σκηνή είναι η ίδια: ο Θησέας σκοτώνει το τέρας, τον Μινώταυρο. Από στιγμή σε στιγμή θα μαχαιρωθεί ή είναι ήδη νεκρός, καθώς ο Θησέας τον τραβάει απ’ τα κέρατα. Μοιάζει με την απεικόνιση διαφόρων τεχνικών για τη σώμα με σώμα μάχη με σπαθί. Ο Θησέας έχει αρπάξει τον Μινώταυρο από το ένα του κέρατο και έχει σηκώσει το δίκοπο σπαθί του πάνω απ’ το στήθος του. 

Ο Μινώταυρος έχει γείρει με τρόπο αφύσικο το τεράστιο κεφάλι του προς την αγκαλιά του Θησέα, προτάσσοντας τον λαιμό του έτοιμο για το χτύπημα με το σπαθί.

Ο Θησέας βρίσκεται πίσω απ’ την πλάτη του Μινώταυρου, με το αριστερό του χέρι έχει τυλίξει τον σβέρκο του και με το δεξί χώνει το κοντό σπαθί του κάπου στο μαλακό σημείο κάτω απ’ το στέρνο. Το κορμί είναι κορμί ανθρώπου.

Ο Θησέας βρίσκεται πίσω απ’ την πλάτη του Μινώταυρου, με το αριστερό του χέρι έχει τυλίξει τον σβέρκο του και με το δεξί χώνει το κοντό σπαθί του κάπου στο μαλακό σημείο κάτω απ’ το στέρνο. Το κορμί είναι κορμί ανθρώπου. Άνθρωπο σκοτώνεις, Θησέα. Το σπαθί μπαίνει απαλά. Ναι, σε όλες τις σκηνές, το τρομακτικό κορμί του Μινώταυρου είναι ευάλωτο, αυτό δεν μπορεί να κρυφτεί.

Στον πάτο ενός κύλικα, αυτού του ρηχού σκεύους για το κρασί, ο Μινώταυρος είναι σχεδόν όμορφος, μοιάζει περισσότερο με Μαυριτανό με αισθησιακά χείλη και όμορφα ρουθούνια, είναι γονατισμένος και έχει απερίσκεπτα ξεσκεπάσει το κορμί του για το σπαθί του Θησέα, που πατάει με το δεξί του πόδι πάνω στα λαγόνια του.

Σε μερικές ζωγραφιές που σώθηκαν βλέπουμε τον - Θησέα να σέρνει πίσω του το τιθασευμένο πτώμα του Μινώταυρου… Ο Μινώταυρος σχεδόν δεν πρόβαλε αντίσταση, όπως μαρτυρά και ο άλλος, απών συνήγορος στην υπόθεση αυτή, ο κύριος Χόρχε.

Σε μερικές από τις σκηνές ο φόνος είναι ακόμα πιο σκληρός, βίαιος και βάρβαρος –με ένα βαρύ ραβδί, με ένα ξύλινο ρόπαλο γεμάτο ρόζους, το άξεστο πρότυπο του σημερινού ρόπαλου του μπέιζ μπολ. Πρόκειται για τον τρόπο που ακόμα σκοτώνουν ένα βόδι ή έναν ταύρο στα σφαγεία των χωριών– ένα χτύπημα με την ανάποδη του τσεκουριού στο μέτωπο.

Μόνο η παιδική ηλικία και ο θάνατος. Και τίποτε ανάμεσά τους. Εκτός από σκοτάδι και σιωπή. 

Κυρίες και κύριοι, παρακαλώ όλους σας να δώσετε ιδιαίτερη προσοχή.