«Σύνδεση – Η γυναικεία αναζήτηση της αγάπης» της μπελ χουκς (προδημοσίευση)

Η σωστή θέση της αγάπης

Η μητέρα μου δεν μιλούσε ποτέ για την αγάπη. Εκείνη και οι αδερφές της ήταν όμορφες γυναίκες, που τους άρεσε να διασκεδάζουν. Παντρεύτηκαν νωρίς και έκαναν παιδιά. Ο γάμος ήταν πιο σημαντικός από την αγάπη. Η αγάπη μπορούσε να σε βγάλει από τον σωστό δρόμο. Ο γάμος ήταν ο ασφαλής τόπος – ένας τόπος όπου οι γυναίκες μπορούσαν να θάψουν τα όνειρά τους και να υποκρίνονται, να δημιουργήσουν έναν ψεύτικο κόσμο και να μείνουν εκεί μέσα για πάντα. Πριν καν φτάσω στην εφηβεία, ήξερα ότι δεν ήθελα να παντρευτώ. Είχα δει από πρώτο χέρι τον γάμο των γονιών μου και είχα αποφασίσει ότι δεν ήταν για μένα. Ή για να το θέσω διαφορετικά, όπως με θυμάμαι να δηλώνω με μεγάλη αυτοπεποίθηση στη μητέρα μου όταν τσακωνόμασταν: «Εγώ δεν θα παντρευτώ ποτέ. Δεν θα αφήσω κανέναν άντρα να μου λέει τι να κάνω». Αυτός, φυσικά, ήταν ο δικός μου έμμεσος τρόπος να ασκήσω κριτική στην επιλογή της να υποτάσσεται σε κάθε παραξενιά του μπαμπά μου.

Όπως όλες οι γυναίκες της γενιάς της, που παντρεύτηκαν στα τέλη της δεκαετίας του ’40 και στις αρχές του ’50, η μητέρα μου πίστευε ότι η θέση της γυναίκας είναι στο πλάι του συζύγου της. Όφειλε να υπακούει κάθε του επιθυμία και να ικανοποιεί όλες του τις ανάγκες. Εκείνος με τη σειρά του θα την προστάτευε και θα έφερνε τα χρήματα στο σπίτι. Αυτές τις πεποιθήσεις υποστήριζαν οι Γραφές και η Εκκλησία, το σχολείο και η κοινότητα, όπως επίσης και τα γυναικεία περιοδικά που τόσο πολύ της άρεσε να διαβάζει. Πιθανότατα όλα αυτά θα είχαν καταφέρει να ασκήσουν μεγαλύτερη επιρροή στη συνείδησή μου, αν δεν με είχε συνεπάρει η σχέση μεταξύ της μητέρας της μαμάς μου, της γιαγιάς Μπάμπα, και του παππού Γκας. Ούτε εκείνοι μιλούσαν για την αγάπη. Ήταν παντρεμένοι μια ζωή. Κι όταν ήμασταν παιδιά, μας ενθουσίαζε η σχέση που είχαν, γιατί ξέραμε ότι είχαν ξεχωριστά δωμάτια. Οι γονείς μας δεν θέλησαν ποτέ να μας εξηγήσουν γιατί δεν κοιμόντουσαν μαζί, όμως εκείνοι (ηλικιωμένοι και λαλίστατοι κι οι δυο τους) ήταν πάντα πρόθυμοι να μας τα πουν όλα. Η Μπάμπα δεν μασούσε τα λόγια της όταν μας έλεγε ότι δεν άντεχε τη μυρωδιά του τσιγάρου κι ότι εκείνος –ο παππούς μας– βρόμαγε συνέχεια τσιγαρίλα. Κάπνιζε στριφτά τσιγάρα, γι’ αυτό και υπήρχαν παντού τρίμματα καπνού, στο κομοδίνο του, στις τσέπες του. Ο παππούς Γκας ήταν ανένδοτος· πίστευε πως ήταν πολύ πιο λογικό να κοιμάσαι μόνος σου παρά μαζί με κάποιον άλλο, γιατί έτσι είχες το κρεβάτι και το δωμάτιό σου όπως τα ήθελες. Αυτό θυμάμαι πιο καθαρά απ’ όλα για τη γιαγιά και τον παππού. Τα δωμάτιά τους εξέφραζαν διαφορετικές και μοναδικές προσωπικότητες. Ήταν ένα χειροπιαστό παράδειγμα που μου έμαθε ότι μπορούσες να διατηρήσεις την ταυτότητά σου ακόμα κι αν παντρευόσουν.

Στο σπίτι τους η Μπάμπα ήταν αυτή που έκανε κουμάντο. Βλέποντάς τη να αναλαμβάνει τη διοίκηση του σπιτικού, μάθαμε ότι οι άντρες δεν ήταν πάντα οι άρχοντες του σπιτιού. Ο παππούς Γκας ήταν ένας χαλαρός, ευγενικός και γλυκός άνθρωπος. Η Μπάμπα ήταν εκείνη που ήθελε να παίρνει τις αποφάσεις, ήταν τύπος της αντιπαράθεσης, ένα άτομο που όριζε απ’ την αρχή τους κανόνες· της άρεσε να είναι σε θέση εξουσίας και μπορούσε να γίνει σκληρή. Όταν ήμουν κοριτσάκι, ήξερα ότι ο πατέρας μου επέκρινε την ανατροπή των παραδοσιακών έμφυλων ρόλων. Πίστευε ότι σε μια κανονική οικογένεια ο άντρας ήταν πάντα η αδιαμφισβήτητη κεφαλή. Στο δικό μας σπίτι ήταν ο υπέρμαχος της πατριαρχίας. Ο λόγος του ήταν νόμος. Η εξουσία –και όχι η αγάπη– ήταν το θεμέλιο της καθημερινής ζωής και στα δύο αυτά σπίτια. Παρ’ όλα αυτά, από νωρίς διέκρινα ότι ο κόσμος όπου η γυναίκα έκανε κουμάντο, το σπίτι της Μπάμπα, ήταν πιο ήπιος και γλυκός από τον κόσμο των παντρεμένων γονιών μου. Ενώ η γιαγιά και ο παππούς είχαν έναν ειρηνικό δεσμό, τη σχέση των γονιών μου τη χαρακτήριζαν η ένταση και η σύγκρουση. Από μικρή, λοιπόν, αποφάσισα ότι, αν ο γάμος ήταν ένας αγώνας εξουσίας, στον οποίο ο ένας βρίσκεται στην κορυφή και ο άλλος στον πάτο, δεν ήθελα να έχω καμία ανάμειξη. Έχασα το ενδιαφέρον μου για τον γάμο σε μικρή ηλικία, όμως αυτή η απώλεια απλώς επέτεινε την επιθυμία μου να αναζητήσω και να βρω τελικά την αγάπη, που θα ήταν πιο απαραίτητη από την επιθυμία για εξουσία.

Η εικόνα που είχα για την αγάπη βασιζόταν επίσης στα βιβλία και στην τηλεόραση. Ως παιδί της δεκαετίας του ’50, μου έμαθαν ότι η θέση της γυναίκας ήταν στο σπίτι. Ότι η μοίρα της ήταν αυτή της καλής νοικοκυράς, που φροντίζει τον σύζυγο και την οικογένειά της, στα καλά και στα κακά, χωρίς να παραπονιέται. Καθώς ήταν επιφορτισμένη με τον ρόλο της φροντίστριας, ήταν επίσης υπεύθυνη και για την ευτυχία όλων. Δουλειά της ήταν να διασφαλίζει τη συναισθηματική ευεξία. Για να το πετύχει αυτό, έπρεπε να ικανοποιεί τις ανάγκες του καθενός. Όταν ήμουν παιδί, έβλεπα πόσο σκληρά δούλευε η μητέρα μου για να φέρει σε πέρας αυτές τις υποχρεώσεις. Εμείς (τα παιδιά της) θαυμάζαμε την ικανότητά της να οργανώνει τα πάντα και να τα κάνει όλα με χάρη, επιδεξιότητα και ομορφιά. Όσο ο μπαμπάς ήταν απασχολημένος με τη δουλειά και τη διασκέδασή του, εκείνη ικανοποιούσε τις συναισθηματικές μας ανάγκες.

Παρά τη γενναιοδωρία και τη δύναμή της, όλα της τα χαρίσματα θεωρούνταν δεδομένα. Δεν υπήρχε ούτε μία επιβράβευση. Ο μπαμπάς μας, «ο πατριάρχης» της οικογένειας, πάντα έβρισκε κάτι να την ψέξει. Η τελειότητα που εμείς βλέπαμε σε κείνη δεν ήταν ποτέ αρκετή γι’ αυτόν. Πάντοτε δούλευε περισσότερο για να τον ικανοποιήσει. Αυτό την άφηνε κουρέλι από την κούραση. Εξαντλημένη πια, προσπάθησε να σταθεί στο ύψος της όταν έφτασε στη μέση ηλικία, προβάλλοντας αντίσταση στις επιθυμίες του πατέρα μου και πιάνοντας μια δουλειά εκτός σπιτιού. Ακόμα και τότε όμως εκείνος βρήκε τρόπους να υποβαθμίσει τη νεοαποκτηθείσα ανεξαρτησία της. Το ίδιο συνέβη σε πολλές παντρεμένες γυναίκες που βρήκαν δουλειά στη μέση ηλικία, με την ελπίδα να αποκτήσουν μεγαλύτερη οικονομική ανεξαρτησία και ελευθερία, και είδαν τελικά τις ελπίδες τους να καταβαραθρώνονται, όταν οι άντρες τους είτε τους έπαιρναν τον μισθό για τον εαυτό τους είτε πλήρωναν με τα χρήματα που έβγαζαν εκείνες τα έξοδα του νοικοκυριού, στα οποία εκείνοι κάποτε συνεισέφεραν. Όμως, ακόμα κι όταν οι γυναίκες, όπως η μητέρα μου, δεν αποκτούσαν αυτάρκεια και οικονομική ελευθερία μέσα από την εργασία, πολύ συχνά ένιωθαν μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση. Κι αυτή η αυτοπεποίθηση έκανε όλη τη διαφορά, όσο υποτυπώδης κι αν ήταν στην καθημερινότητά τους. Όταν έφτασα στην ηλικία των δεκάξι, είχα δει πόσο πολύ είχε κουραστεί η μητέρα μου στη ζωή της, κι έτσι αποφάσισα ότι αυτό δεν ήταν για μένα. Δεν θα γινόμουν μια υποταγμένη σύζυγος ή νοικοκυρά.

Όταν αποκάλυψα σε όλους ότι ήθελα να γίνω συγγραφέας, ότι δεν είχα καμία πρόθεση να γίνω σύζυγος ή μητέρα, η οικογένειά μου αντέδρασε με φρίκη. Πίστευαν ότι είχα καταληφθεί από τον Σατανά.

Ο μόνος τρόπος για να ξεφύγω από αυτό τον ρόλο ως κορίτσι της εργατικής τάξης ήταν η μόρφωση. Στο δικό μας σύμπαν, η μοναδική δουλειά που μπορούσαν να κάνουν οι γυναίκες αν δεν παντρεύονταν ήταν αυτή της καθηγήτριας. Από μικρή μού άρεσε περισσότερο απ’ όλα να διαβάζω βιβλία και ήθελα να γράψω κι εγώ κάποιο. Αμέτρητες αυτοβιογραφίες γυναικών αποκαλύπτουν ότι τα κορίτσια που έχουν δει τη μητέρα τους να υποφέρει στα χέρια τυράννων –πατεράδων, αδερφών ή και συζύγων– τραυματίζονται βαθιά. Θέλουμε όχι μόνο να σώσουμε τις μητέρες μας αλλά και να αλλάξουμε τη δική μας μοίρα, ώστε να μην υποφέρουμε ποτέ κι εμείς όπως υπέφεραν ή υποφέρουν ακόμη εκείνες. Αποφασισμένη να ορίσω τη μοίρα μου, απομακρύνθηκα από τους αποδεκτούς γυναικείους ρόλους.

Πριν καν μάθω για την ύπαρξη του κινήματος για τη χειραφέτηση των γυναικών, εξεγειρόμουν ενάντια στις συμβατικές προσδοκίες. Όταν αποκάλυψα σε όλους ότι ήθελα να γίνω συγγραφέας, ότι δεν είχα καμία πρόθεση να γίνω σύζυγος ή μητέρα, η οικογένειά μου αντέδρασε με φρίκη. Πίστευαν ότι είχα καταληφθεί από τον Σατανά. Σύμφωνα με την πίστη τους, δεν ήταν φυσιολογικό για οποιαδήποτε γυναίκα να μη θέλει ένα σπιτικό και μια οικογένεια, να μην έχει εμμονή με τον γάμο. Αντιτασσόμενη σε αυτές τις επιθυμίες, ήταν σαν να αντιτασσόμουν στον Θεό· προφανώς, ήμουν μια αμαρτωλή – το απολωλός πρόβατο.

Παρόλο που αποδεχόμουν αυτή μου την ταυτότητα, ένιωθα ένα φρικιό της φύσης. Δεν την είχα επιλέξει εγώ αυτή την ταυτότητα· μου την επέβαλαν αφανείς δυνάμεις. Δεν μπορούσα να παραβλέψω το γεγονός ότι προτιμούσα πολύ περισσότερο ένα καλό βιβλίο από το να κρατηθώ χεράκι χεράκι με κάποιον καλό Βαπτιστή. Αποδέχτηκα τη μοίρα μου, όσο πόνο κι αν μου προξενούσε. Οι γονείς μου προσπάθησαν με θρησκευτική ευλάβεια να με αποτραβήξουν από τα βιβλία. Με έκαναν να ντρέπομαι. Με εξευτέλιζαν. Με τιμωρούσαν. Αυτά τα βιβλία με κατέστρεφαν, μου έβαζαν ένα σωρό ιδέες στο κεφάλι και με έκαναν να αντιμιλάω – χαρακτηριστικά που εξουδετερώνουν την πιθανότητα μιας γυναίκας να γίνει καλή νοικοκυρά. Όταν ο πατέρας μου ήταν παρών, η μητέρα μου υποστήριζε αυτές τις αντιλήψεις. Όταν όμως έφευγε, τα πρωινά της ζωής μας που εκείνος ήταν στη δουλειά, με ενθάρρυνε στα κρυφά να διαβάζω. Μου μιλούσε για την εποχή που εκείνη ήταν μαθήτρια και πόσο ήθελε να γίνει συγγραφέας. Αυτός ο διχασμός της προσωπικότητάς της ήταν ο μόνος τόπος προσωπικής εξέγερσης ενάντια στην πατριαρχία. Ήταν ο τόπος όπου διαφαινόταν η βαθιά απογοήτευσή της απέναντι στον γάμο. Αποδείχτηκε ότι δεν ήταν ένας ασφαλής τόπος, όπου θα τη λατρεύουν, θα τη φροντίζουν, θα την προστατεύουν και θα την αγαπούν. Όμως τελικά, τις νύχτες που ο μπαμπάς επέστρεφε σπίτι, εξακολουθούσε να είναι μια μαμά της δεκαετίας του ’50.

Κι εγώ εξακολουθούσα να είμαι ένα φρικιό της φύσης – μία από κείνες τις αφύσικες γυναίκες που προσπαθούσαν να εναντιωθούν στην ιδέα της βιολογίας ως μοίρας. Εκείνη την εποχή οι υποτιθέμενοι μεγάλοι ψυχολόγοι είχαν αποφανθεί ότι δεν μπορούσαμε να ξεφύγουμε. Ότι ήταν απολύτως φυσικό για μια γυναίκα να είναι παθητική. Ότι οποιαδήποτε επιθυμία από μέρους της για αυτενέργεια ήταν παθολογικής φύσεως. Έπρεπε να νιώθει ολοκληρωμένη μόνο με τον άντρα της και μέσω αυτού. Όποια επιθυμούσε κάτι περισσότερο από αυτό ήταν μια δαιμονική ύπαρξη, μια τρελή που ευνουχίζει τους άντρες. Κουβαλώ- ντας το μίσος για τον εαυτό μου και την ντροπή που μου αναλογούσε, αποδέχτηκα τη μοίρα μου, ακόμα κι αν κατά βάθος πίστευα ότι μπορούσα να την αλλάξω. Θεωρούσα ότι μπορούσα να βρω και ότι θα έβρισκα ένα ταίρι που θα με αγαπούσε ακριβώς όπως ήμουν. Θα μπορούσα να τα έχω όλα και θα τα είχα όλα: τις ιδέες μου, τα βιβλία, τη συγγραφή, την αγάπη. Ο μόνος κόσμος που με διαβεβαίωνε ότι κάτι τέτοιο ήταν εφικτό ήταν αυτός των βιβλίων.

Τα βιβλία με βοήθησαν να διαχωρίσω τον γάμο από την αγάπη. Μπορεί να απέρριψα τον γάμο από τότε που ήμουν κοριτσάκι, παρ’ όλα αυτά πίστευα ολόψυχα στην παντοδύναμη λυτρωτική αγάπη. Η αληθινή αγάπη και η τέλεια ένωση εμφανίστηκαν στον κόσμο μου αρχικά μέσα από τα παραμύθια και λίγο αργότερα μέσα από τα ρομάντζα. Από αυτές τις φανταστικές ιστορίες έμαθα ότι ήταν εφικτό να βρω την αδελφή ψυχή μου και να θεραπεύσω με αυτό το ταίρι τις πληγές της παιδικής ηλικίας. Η Σταχτοπούτα ήταν το κατεξοχήν παράδειγμα. Ενώ η μοίρα την είχε κάνει θύμα του πόνου και της αδικίας, τελικά την έσωσε η αγάπη. Όπως η Χιονάτη, η Ραπουνζέλ και όλες οι ηρωίδες των παραμυθιών που έχασαν τον δρόμο τους, αλλά κατάφεραν να επιστρέψουν σπίτι, έτσι κι εγώ πίστευα ότι θα κατάφερνα να σωθώ από την απουσία αγάπης της παιδικής μου ηλικίας. Και η αγάπη, όταν κάποια στιγμή την έβρισκα, θα θεράπευε τις πληγές μου.

Αργότερα, όταν διάβασα τους βικτοριανούς συγγραφείς, έγινε ακόμα πιο έντονη η πεποίθησή μου ότι η αγάπη θα με σώσει. Η μοίρα της Τζο στις Μικρές κυρίες ήταν μια απόδειξη ότι η ζωή μπορούσε να είναι διαφορετική, ότι η αγάπη θα νικούσε. Παρόλο που δεν καταλήγει με τον άντρα των ονείρων της, παντρεύεται το τέλειο ταίρι για κείνη, κάποιον που εκτιμά την ευφυΐα της. Η Τζέιν Έιρ ήταν απόδειξη ότι κάποιος, αν και έχει υποφέρει και έχει κακοποιηθεί στην παιδική του ηλικία, μπορεί να βρει την αυτοεκτίμησή του, να νιώσει ότι τον επιθυμούν και τον αγαπούν. Από τη μία, διάβαζα σπουδαία κλασική λογοτεχνία για τον έρωτα και, από την άλλη, φτηνά ρομάντζα. Ο εκδοτικός οίκος Mills & Boon έβγαλε για πρώτη φορά τα βιβλία που αργότερα θα γινόντουσαν γνωστά ως άρλεκιν, όπου οι περισσότερες ιστορίες αφορούσαν γυναίκες της εργατικής τάξης, οι οποίες ξεπερνούσαν τις δυσκολίες και έβρισκαν, ως επιβράβευση, μια σχέση αγάπης με δυνατούς και συχνά –αλλά όχι πάντα– πλούσιους άντρες. Στον πυρήνα της πλοκής βρισκόταν η βεβαιότητα ότι ο ηρωικός άντρας λάτρευε και θαύμαζε τις γυναίκες στη ζωή του. Δεν υπήρχε ενδοοικογενειακή βία, ούτε κακομεταχείριση σε αυτό τον κόσμο των φτωχών γυναικών της εργατικής τάξης που κατάφερναν να βρουν την αγάπη.

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Η bell hooks προσκαλεί κάθε γυναίκα να αμφισβητήσει τα αφηγήματα της πατριαρχίας και να αναζητήσει με θάρρος την αγάπη. Με τη χαρακτηριστική επιβλητική και σαφή γλώσσα της εξετάζει τις ιδέες για την αγάπη και τον έρωτα που κυριαρχούν στη σύγχρονη κουλτούρα, αλλά και πώς αυτές άλλαξαν χάρη στο φεμινιστικό κίνημα – ακόμα και αν η κατοχύρωση νέων ελευθεριών δεν κατάφερε να αλλάξει σε βάθος τον πυρήνα των ερωτικών σχέσεων. Περιγράφοντας τις διάφορες μορφές αγάπης φανερώνει πώς οι γυναίκες ανεξαρτήτως ηλικίας μπορούν να αναζητήσουν και να διεκδικήσουν σε κάθε πτυχή της ζωής τους αυτή τη σύνδεση που θα οδηγήσει σε μια πιο δίκαιη κοινωνία.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα 

Η bell hooks (μπελ χουκς, ψευδώνυμο της Gloria Watkins) ήταν μια πολύ επιδραστική κριτικός και θεωρητικός του πολιτισμού, φεμινίστρια και συγγραφέας. Γνωστή ως μία από τις κορυφαίες μορφές της αμερικάνικης διανόησης, υπήρξε χαρισματική ομιλήτρια και καθηγήτρια, και έδινε διαλέξεις σε όλο τον κόσμο. Δίδαξε στα τμήματα αγγλικής φιλολογίας του Yale και του Oberling College ενώ έγραψε περισσότερα από 17 βιβλία, μεταξύ των οποίων τα μπεστ σέλερ των New York Times Όλα για την αγάπη: Νέες οπτικές, Salvation: Black People and Love, Σύνδεση: Η γυναικεία αναζήτηση της αγάπης όπως και το πολύ σημαντικό memoir Bone Black: Memories of Girlhood.