«Σπουδή στην υποταγή» της Σάρα Μπέρνσταϊν (προδημοσίευση)

Ζούσα γι’ αυτά. Ιδιαίτερα ζούσα για τον αδελφό μου, τον μεγαλύτερο, τον πιο ευειδή, τον πιο λατρεμένο απ’ όλους μας, τόσο πολλή ενέργεια και ελπίδα είχε επενδυθεί στη σύλληψη και την ανατροφή του. Ένας πρωτότοκος γιος! Η οικογένεια πετούσε από τη χαρά της, τόσο τα τέκνα που τον διαδέχτηκαν όσο και οι γονείς, όλοι ήμαστε κατενθουσιασμένοι, ναι, σημειώναμε ένα προς ένα τα επιτεύγματά του ως πραγματικά ορόσημα, αγνοούσαμε με τη μέγιστη επιμέλεια τις αποτυχίες του στο σχολείο, στις εξωσχολικές δραστηριότητες, στο κοινωνικό πεδίο, για εμάς ήταν αδύνατο να κάνει λάθη. Δεν χρειάστηκε να ζητήσει ποτέ του τίποτα, κι όμως ζητούσε διαρκώς, αδηφάγα. Μεγάλωσε κι έγινε έφηβος, ψηλός για τα μέτρα της οικογένειάς μας και ξανθός, με σκούρα μάτια, ενηλικιώθηκε, μπήκε σε κάποιους συγκεκριμένους κύκλους ανθρώπων, συμμετείχε σε ομαδικές διαδικτυακές συνομιλίες όπου διακινούνταν ταπεινωτικές εικόνες ατόμων χωρίς τη συγκατάθεσή τους, εντέλει έγινε άντρας και ήταν ωραίος. Ανέπτυξε ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για μένα, τη μικρότερη, τόσο πολλά αδέλφια ανάμεσά μας, τόσο πολλά χρόνια, κι όμως οι υπόλοιποι στην οικογένεια του επέτρεψαν την πολυτέλεια, μολονότι με είχαν ξεγράψει από γεννησιμιού μου ως καμένο χαρτί, ασθενικά πνευμόνια, αλλεργία στα περισσότερα φρούτα, ένα κοκαλιάρικο και ωχρό βρέφος με λεπτά μαλλιά. Τίποτα δεν φαινόταν ικανό να μου τραβήξει και να μου κρατήσει το ενδιαφέρον, τουλάχιστον όχι πειστικά, ήμουν ακατάληπτη και αφηρημένη, στις συζητήσεις άφηνα τις φράσεις μου να σβήνουν και, παρόλο που ήμουν τελειωμένη υπόθεση, ο μεγαλύτερος αδελφός μου ανέλαβε προσωπικά να θεραπεύσει αυτά τα εγγενή ελαττώματά μου. Με πήρε κάτω από τις φτερούγες του. Έγινα η μαθήτρια και η υπηρέτριά του και με έκανε να καταλάβω την αναγκαιότητα της εγκράτειας και της σιωπής. Μου εξήγησε πως είχα διαπράξει εξαρχής, από πολύ μικρή ηλικία, ένα ουσιώδες σφάλμα κατά τη συγκρότηση της συνειδητότητάς μου, και αυτό ήταν η ανάπτυξη της πεποίθησης πως ήταν εύλογο να διαμορφώσω τις δικές μου απόψεις για τον κόσμο, για τους ανθρώπους που ζούσαν μέσα του. Δεν ήταν ασύνηθες αυτό το λάθος, συνέχισε ο αδελφός μου, ήταν όμως μια πεποίθηση ιδιαζόντως αδικαιολόγητη και, ειδικά στη δική μου περίπτωση, βαθιά ριζωμένη. Δεν θα ήταν εύκολο να θεραπευτεί, όχι, θα συνιστούσε έργο ζωής για μένα να ανακατευθύνω όλες μου τις επιθυμίες στην υπηρεσία του άλλου, αυτό ήταν το περισσότερο που έπρεπε να ευελπιστώ ότι θα πετύχαινα. Κατά τα φαινόμενα, μου είπε ο αδελφός μου, ήμουν κορίτσι, ίσως μια μέρα γινόμουν γυναίκα, και ήταν στο χέρι μου να καταλήξω στο πώς θα αποκτούσα τον απόλυτο έλεγχο του εαυτού μου. Ο χαρακτήρας της αδελφής, ο χαρακτήρας του αδελφού: η μία να υπηρετεί, ο άλλος να μελετά, με τις συγγενικές σχέσεις, φυσικά, να διαφέρουν μόνο στη θεωρία, οι άνθρωποι βρίσκονταν πολύ συχνά και πολύ οδυνηρά σε σύγκρουση με την παράδοση, σε σύγκρουση με την Ιστορία, σε σύγκρουση με την πραγματικότητα. Κι έτσι, μπορούσες να βρεις τέτοιους διακανονισμούς παντού στους προαστιακούς δρόμους της παιδικής σου ηλικίας, δεν ήταν ασυνήθιστοι, όχι, δεν ήταν παράξενο για μια αδελφή να κόβει το κρέας σε κιμά, καθόλου αξιοπερίεργο για έναν αδελφό να κάθεται με τη σειρά του εντρυφώντας σιωπηλός στα βιβλία του, να λικνίζεται μαλακά μπρος-πίσω προσευχόμενος. Κάθε πρωί, όπως ίσως έκαναν και πολλοί άλλοι παντού στους προαστιακούς δρόμους, συγκροτούσα τον εαυτό μου μπροστά στον καθρέφτη της κρεβατοκάμαράς μου και κατέβαινα τη σκάλα ντυμένη με το πετσί της αδελφής. Ενδυόμουν τον ρόλο μου με σοβαρότητα και σκοπιμότητα, και με τον καιρό και την εξάσκηση έγινα ο ρόλος. Ίσως με τον καιρό και ο αδελφός μου να έγινε διανοούμενος, να αγιοποιήθηκε, τα πάντα ήταν δυνατά, σε τελική ανάλυση ποιος μπορούσε να διαβάσει την καρδιά των άλλων, σε κάθε περίπτωση, όμως, και σιγά σιγά, με ενθάρρυνε να κατεβάζω τη φούστα μου, πράγμα που αναγκαστικά θα παρέμενε συμβολικό, μιας και όταν ήμουν μικρή φορούσα μόνο παντελόνια, κι εγώ το έβαλα σκοπό να εκμηδενίσω την υπερηφάνεια και τη βούλησή μου.

Κάτι προβληματικό υπήρχε σ’ εμένα, τη φύση του οποίου οι άλλοι ψυχανεμίζονταν αλλά δεν μπορούσαν να αποδείξουν. Τι έδινα; Το σπαθί για το σφουγγάρι. Μυώδης εκεί που δεν ήταν αναμενόμενο. Κι ύστερα, μια προβληματική σπίθα, μετά βίας αισθητή, ίσως, στο βλέμμα. Από παιδί ακόμα, είχα έντονο το αίσθημα της δικαιοσύνης, πάντοτε έπαιρνα το μέρος του αδικημένου, ήταν θέμα αρχών.

Προσπάθησα να είμαι καλή. Εκτελούσα τις προσταγές των άλλων με το χαμόγελο. Έκανα τη δουλειά μου και φαινόμουν απολύτως ευτυχισμένη, συμμαζεμένη και πειθήνια, γυαλίζοντας, γυαλίζοντας την ξένη μπότα. Γονατίζοντας, κουκουβίζοντας, τρέχοντας από δω κι από κει και μένοντας όρθια επίσης για ώρες στα πόδια ενός κρεβατιού, για να καθίσω ίσως αργότερα στην άκρη μιας καρέκλας, με τους αστραγάλους σταυρωμένους, τους μηρούς ανοιχτούς, σε μια στάση που θα έπρεπε να συνιστά προσφορά. Έκανα ό,τι μου ζητούσαν, ναι, πολύ συχνά όμως το αποτέλεσμα δεν ήταν το αναμενόμενο. Κάτι προβληματικό υπήρχε σ’ εμένα, τη φύση του οποίου οι άλλοι ψυχανεμίζονταν αλλά δεν μπορούσαν να αποδείξουν. Τι έδινα; Το σπαθί για το σφουγγάρι. Μυώδης εκεί που δεν ήταν αναμενόμενο. Κι ύστερα, μια προβληματική σπίθα, μετά βίας αισθητή, ίσως, στο βλέμμα. Από παιδί ακόμα, είχα έντονο το αίσθημα της δικαιοσύνης, πάντοτε έπαιρνα το μέρος του αδικημένου, ήταν θέμα αρχών. Στο ζήτημα της υπεράσπισης των πιστεύω μου, ωστόσο, ήμουν κάπως πιο διστακτική, ίσως ακόμα και άβουλη, η όποια αντίσταση πρόβαλλα ήταν ασήμαντη. Η διαφορά μου με όλους τους άλλους δεν ήταν ότι εγώ ήθελα περισσότερο από αυτούς να είμαι καλή, δεν ήταν καν ότι ήμουν πιο ένοχη, όχι, ήταν κάτι αρκετά δύσκολο να προσδιοριστεί, μια επιφανειακή πραότητα με την οποία κινούμουν από μέρα σε μέρα, σέρνοντας τα πόδια μου και ξανασέρνοντάς τα, εκπέμποντας αυτό που ορισμένοι δάσκαλοι στη νεότητά μου είχαν χαρακτηρίσει ως ένα είδος βλακώδους απάθειας, και ποιος μπορούσε να τους κατηγορήσει, το εκπαιδευτικό σύστημα ήταν επιβαρυμένο, τα σχολεία υποστελεχωμένα και, για να είμαι ειλικρινής, υπήρχαν παρατεταμένοι περίοδοι στη διάρκεια των οποίων αρνούμουν να αρθρώσω έστω και μία λέξη οπουδήποτε στον σχολικό χώρο. Δεν ήταν τόσο πολύ η επιδίωξη της δοκιμασίας όσο ένα σύμφυτο χαρακτηριστικό, μια βαρύτητα που με τραβούσε χαμηλά. Στη διάρκεια της ζωής μου είχα μάθει ότι αυτού του είδους η αδιαφανής εσωστρέφεια είχε κάτι δυσάρεστο: όπως και να ’ταν, οι άνθρωποι στους κόλπους των οποίων είχα ανατραφεί απαιτούσαν διαφάνεια – αν υπήρχε κάτι που δεν άντεχαν, αυτό ήταν το δυσδιάκριτο, δεν ήταν ένα γένος που ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για την αναζήτηση του νοήματος. Αγαπούσαν την αμεταβλησία. Ένας άλλος τρόπος για να το θέσει κανείς είναι πως είχαν την ψυχή της λίμνης, όχι του ποταμού και όχι της θάλασσας.

Στο σπίτι, οι γονείς μας μιλούσαν σπάνια. Δεν επέτρεπαν την παρείσφρηση του παρελθόντος, του προηγούμενου και των παλιών λογαριασμών, ήταν εκείνης της γενιάς, εκείνης της σχολής. Αυτό που είχαν ήταν αυτό που έφτιαχναν. Ήταν το βαθούλωμα μέσα στο οποίο λιμνάζαμε όλοι, με το βάρος των προσδοκιών τους να διαμορφώνει το δικό μας βίωμα του ανήκειν. Οι κανόνες και η συναισθηματική δομή του σπιτικού μας μεταδίδονταν με την ώσμωση, με τον συνδετικό κρίκο να ενσαρκώνεται στους γονείς, στα αδέλφια, ατελεύτητα μονοπάτια καμωμένα από ψίχουλα υπερέντασης και υπευθυνότητας. Έμαθα να παρακολουθώ. Παρακολουθούσα τη μητέρα μου, ποτέ άπραγη κι εντούτοις πάντοτε ληθαργική σαν το σκουλήκι, με τη ζωή της εκτός σπιτιού αδιανόητη, μια γυναίκα που παρ’ όλα αυτά περνούσε μεγάλο μέρος του χρόνου της μακριά μας, προσφέροντας ανταποδοτικά στην κοινότητα, καθιστώντας τον εαυτό της χρήσιμο. Και ο πατέρας μου έφευγε συχνά, επιχειρηματίας κάποιου είδους καθώς ήταν, επιδεικνύοντας στη δουλειά του ένα πνεύμα που ποτέ δεν βλέπαμε στο σπίτι. Παρακολουθούσα τα αδέλφια μου να ενηλικιώνονται, να προσπαθούν μάταια να διαλέξουν τη δική τους ζωή, να περιπλανιούνται για λίγο κι ύστερα, νιώθοντας την έλξη, νιώθοντας την προδοσία, να επιστρέφουν τελικά για να στεριώσουν στην εγγύτητα, στη διαφάνεια και την ασφάλεια. Κανένας δεν είπε ποτέ τίποτα σχετικά με αυτό. Με τα πολλά κατάλαβα τι ζητούσε από εμένα αυτή η σιωπή.

Έτσι, εντέλει έμαθα να μιλάω με αργές, δηλωτικές προτάσεις. Περιόρισα τον εαυτό μου στη στοιχειώδη διατύπωση των δεδομένων ή σε ευθείες και ανοιχτές ερωτήσεις. Ήμουν υπερβολικά επιφυλακτική, με αποτέλεσμα να αναπτύξω τη φήμη της υποχωρητικής και εύκολα εκμεταλλεύσιμης. Και η αλήθεια είναι πως όταν ερχόμουν αντιμέτωπη με άλλους ανθρώπους, αυτούς που πάντοτε επιδίωκαν να έχουν το πάνω χέρι, η βούλησή μου για αδυναμία έβγαινε στην επιφάνεια και είχα την τάση να γίνομαι υπέρ το δέον σεβαστική, κατ’ ουσίαν πράα, σκύβοντας τόσο πολύ το κεφάλι ώστε να καταλήγω να διπλώνομαι στα δύο. Αυτή η στάση είχε τα δικά της εξειδικευμένα προβλήματα – πιο συγκεκριμένα, το ότι η πραότητα βγάζει τον σαδιστή στους ανθρώπους, διεγείρει την αταβιστική επιθυμία να δαγκώσεις το πιο αδύναμο γέννημα, το απολειφάδι της γέννας. Όπως το έθεσε μια συγγραφέας, δεν είναι οι πραείς αυτοί που θα κληρονομήσουν τη γη της επαγγελίας. Οι πραείς τρώνε κλοτσιά στα δόντια.

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Μια νεαρή γυναίκα μετακομίζει σε μια απομακρυσμένη χώρα του Βορρά, που ήταν κάποτε η χώρα των προγόνων της. Εδώ ζει τώρα ο πλούσιος αδελφός της, πρόσφατα χωρισμένος, κι εκείνη έρχεται να κάνει αυτό που έχει μάθει καλύτερα στη ζωή της: να τον υπηρετεί.

Απομονωμένη στο τεράστιο σπίτι του μέσα στο δάσος, ολομόναχη καθώς εκείνος λείπει για δουλειές, μέσα σε μια φύση σιωπηλή και επιβλητική, κοιτάζει από μακριά τη μικρή πόλη στην κοιλάδα. Οι ντόπιοι τη βλέπουν με καχυποψία. Είναι ξένη. Παρείσακτη. Επικίνδυνη.

Κάθε της προσπάθεια να είναι καλή μέσα στον τρομερό κόσμο αποτυγχάνει. Κάθε της κίνηση παρερμηνεύεται. Όταν παράξενα και μακάβρια γεγονότα αρχίζουν να συμβαίνουν –μια προβατίνα γεννάει το αρνάκι της νεκρό, οι αγελάδες τρελαίνονται και πρέπει να θανατωθούν όλες–, η ευθύνη αποδίδεται σ’ εκείνη.

Ένα μυθιστόρημα για θύτες και θύματα, για τη στοχοποίηση και την ενοχή, την εξουσία και την υποταγή. Και, εντέλει, την επιβίωση.