«Η κλινική του παιδιού» του Ζαν-Πιέρ Ντραπιέ (προδημοσίευση)

Αυτισμός: Δομή ή υπερδομή;

Από πού προκύπτει το συγκεκριμένο ερώτημα που μπορεί να φαίνεται παράδοξο;

Από το γεγονός ότι είμαι ένας κλινικός, πιο συγκεκριμένα ένας κλινικός που ασχολείται με παιδιά. Πράγμα που με ανάγκασε να παρατηρήσω, ως κλινικός, την ετερογένεια των κλινικών εικόνων, τις αιτιολογίες και το μέλλον των παιδιών που τίθενται κάτω από το καθεστώς του αυτισμού.

Επίσης, δεν είμαι ο μόνος που έκανε αυτή την παρατήρηση και, ανεξάρτητα από τη σχολή σκέψης ή θεωρητικού χώρου, οι συγγραφείς μιλάνε με ευκολία για «το φάσμα της αυτιστικής διαταραχής», ακόμη και αν πρόκειται για το DSM ή για το «αυτιστικό σύνδρομο», σύμφωνα με τον καθηγητή Munich στο Νοσοκομείο Necker. Οι αναλυτές, γενικώς, δεν αποδεικνύονται πιο συγκεκριμένοι.

Έτσι ο Φρόιντ αρκείται να χρησιμοποιεί το επίθετο «αυτιστικός» για να χαρακτηρίσει ένα «κλειστό σύστημα ως προς τα ερεθίσματα του εξωτερικού κόσμου», λίγο πιο παρωχημένο από τη συμπύκνωση του όρου του αυτο-ερωτισμός σε σχέση με εκείνον του Bleuler. Πράγματι, ο δεύτερος κάνει αυτή την αναφορά στον Φρόιντ, αλλά αποκλείοντας, κρύβοντας, διασκευάζοντας τον Έρωτα, το σεξουαλικό περιεχόμενο της φροϊδικής ανακάλυψης.
Ο Λακάν, εν αντιθέσει με το εναρκτήριο απόσπασμα που διατυπώνει ο Maleval στο L’ Autiste et sa voix, δεν μιλά για αυτισμό, αλλά για αυτιστικό ή αυτιστικούς ή για «τους λεγόμενους αυτιστικούς».

Ακόμη και μια αρχιέρεια του αυτισμού, όπως είναι η Frances Tustin, επιδεικνύει μια σχετική αμφιθυμία, περνώντας ευτυχώς από τον «αυτισμό» στην «αυτιστική κατάσταση» στο «ψυχωτικό παιδί», κι αυτό για να μιλήσει για το ίδιο υποκείμενο. Η κλινική της οξύνοιας συνδυάζεται με τη θεωρητική σύγχυση που βασίζεται στην ενσυναίσθηση.

Ακόμη και μια αρχιέρεια του αυτισμού, όπως είναι η Frances Tustin, επιδεικνύει μια σχετική αμφιθυμία, περνώντας ευτυχώς από τον «αυτισμό» στην «αυτιστική κατάσταση» στο «ψυχωτικό παιδί», κι αυτό για να μιλήσει για το ίδιο υποκείμενο. Η κλινική της οξύνοιας συνδυάζεται με τη θεωρητική σύγχυση που βασίζεται στην ενσυναίσθηση.

Πιο κοντά σε εμάς, ο Laurent Danon-Boileau της SPP, «είναι πεπεισμένος ότι η αυτιστική παθολογία διαφοροποιείται ανάλογα με τον βαθμό και τη φύση», ενώ η Colette Soler διευκρινίζει: «…αρχικά, δεν πιστεύω ότι υπάρχει καθαρός αυτισμός. Η Margaret Mahler είναι σύμφωνη πάνω σε αυτό, ότι έχουμε πάντα “μίξεις”, ο αυτισμός είναι ένας πόλος». Πράγμα που δεν μας εμποδίζει να του αποδώσουμε έναν γενικό μηχανισμό: «αυτός ο περιορισμός, έτσι όπως υφίσταται, μας δίνει τη δυνατότητα να τοποθετήσουμε τον αυτισμό μέσα σε ένα εντεύθεν της αλλοτρίωσης: μια άρνηση του υποκειμένου να εισέλθει (στην αλλοτρίωση), μια αναστολή όσον αφορά το όριο».

Η Margaret Mahler, η οποία διαχωρίζει τις ψυχώσεις σε αυτιστικές καταστάσεις και συμβιωτικές ψυχώσεις, έχει μια διαίσθηση που πλησιάζει σ’ αυτό που θέλω να πω: «οι καθαρές περιπτώσεις είναι σπάνιες, ενώ οι μικτές περιπτώσεις (μίξεις) είναι συχνές. Για μια ορισμένη περίοδο, οι συμβιωτικοί μηχανισμοί επιβάλλονται πάνω στις βασικές αυτιστικές δομές και αντιστρόφως». Αυτό θέλει να πει ότι οι αυτιστικοί μηχανισμοί επιβάλλονται, ως υπερδομές, πάνω στις συμβιωτικές δομές δηλαδή ψυχωτικές δομές τόσο για την Mahler όσο και για έναν αρκετά μεγάλο αριθμό συγγραφέων.

Υπενθυμίζω ότι για τον Μαρξ, η υποδομή είναι αυτό που διέπει τις οικονομικές σχέσεις, ιδιαίτερα τις μεθόδους παραγωγής, ενώ οι υπερδομές είναι οι κατασκευές που είναι χτισμένες πάνω σ’ αυτές, όπως ο λόγος.

Έχω υποστηρίξει, αλλά και επαναλάβει, ότι ακόμη κι αν ο αυτισμός δεν υπάρχει, δηλαδή δεν αποτελεί μια ξεχωριστή νοσογραφική οντότητα, ούτε στο πλαίσιο των ψυχώσεων ούτε ως τέταρτη δομή, ωστόσο το να μιλάμε για τους αυτιστικούς ή και για αυτιστικά σύνδρομα έχει ένα ορισμένο νόημα. Με παρόμοιο τρόπο, μιλάμε για καταθλιπτικά σύνδρομα ή για καταθλιπτικούς, χωρίς αυτό να συνιστά μια ξεχωριστή δομή ή μια υποκατηγορία της ψύχωσης ή της νεύρωσης. Κατά τη γνώμη μου, πρέπει να συλλάβουμε το αυτιστικό σύνδρομο ως μια υπερδομή, μια κατασκευή που διαπερνά όλες τις δομές και που ορθώνεται πάνω από τη δομή κάθε φορά που εμφανίζεται ένα εμπόδιο (νεύρωση) ή ένα αδύνατο (ψύχωση) εισόδου στην αλλοτρίωση…

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Τα κείμενα του Jean-Pierre Drapier που συγκεντρώνονται στον παρόντα τόμο αποτελούν μια ουσιαστική συμβολή στη λακανική κλινική του παιδιού. Μέσα από λεπτές κλινικές παρατηρήσεις και αυστηρή θεωρητική άρθρωση, φωτίζεται ο τρόπος  με τον οποίο το παιδί εγγράφεται στον λόγο του Άλλου, συναντά το σύμπτωμα και διαμορφώνει τη θέση του μέσα στο πεδίο της επιθυμίας και της απόλαυσης. Μακριά από αναπτυξιολογικά σχήματα και κανονιστικές προσεγγίσεις, η προοπτική που αναπτύσσεται εδώ αντιμετωπίζει το παιδί ως υποκείμενο του ασυνειδήτου, του οποίου ο λόγος ‒λεκτικός, σωματικός ή παιγνιώδης‒ αξιώνει να ακουστεί. Το βιβλίο απευθύνεται σε ψυχαναλυτές, ψυχοθεραπευτές, επαγγελματίες ψυχικής υγείας αλλά και σε κάθε αναγνώστη που επιθυμεί να προσεγγίσει την παιδική κλινική μέσα από τη ζωντανή και απαιτητική οπτική της λακανικής ψυχανάλυσης.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

O Δρ. Jean-Pierre Drapier είναι επίτιμος νοσοκομειακός ιατρός, παιδοψυχίατρος στον σύλλογο Olga Spitzer, καθηγητής στην κλινική σχολή του Παρισιού, αναλυτής μέλος της της Σχολής Ψυχανάλυσης των Φόρουμ του Λακανικού πεδίου IF-EPFCL, επικεφαλής του Δικτύου Ιδρύματος και Ψυχανάλυσης (Réseau Institution et Psychanalyse) και ψυχαναλυτής στο Corbeil-Essonnes.