«Νάρκισσος και Ιανός» του Γιώργου Αριστηνού (προδημοσίευση)

Από την Εισαγωγή

[…] Από τον μοντερνισμό οφείλει να πάρει κανείς τη δροσιά ή την αίγλη της νεωτερικότητάς του, τον πρώιμο ριζοσπαστισμό του (που τον έφερε σε σύγκρουση με τις συμβάσεις του ρεαλιστικού μυθιστορήματος), και από την παράδοση (που ριζώνει στον Δον Κιχώτη του Θερβάντες) το παραμύθι, την υπερβολή, το χιούμορ, το ξάφνιασμα, την έκπληξη. Θα καταλήξει δε με το εξής διδακτικό επιμύθιο: «Όπως ο Θερβάντες είναι ένα σταθερό παράδειγμα προμοντερνισμού και ένας μεγάλος πρόδρομος για ό,τι επιβλητικό θα ακολουθήσει, ο Μπόρχες παράδειγμα της τελευταίας κραυγής του μοντερνισμού (le dernier cri modernism) και ταυτόχρονα η γέφυρα ανάμεσα στο τέλος του 19ου και στο τέλος του 20ού αιώνα, έτσι και ο Μάρκες αποτελεί μια αξιοζήλευτη διαδοχή: ένα υπόδειγμα μεταμοντέρνου συγγραφέα και μάστορα παραμυθά».

Έχει προηγηθεί βέβαια ένας μακρύς κατάλογος από μεταμοντέρνους συγγραφείς, που καλύπτει ένα μεγάλο τόξο χρόνου για να φτάσει έως τις απαρχές, τις κοιτίδες αυτής της αισθητικής αντίληψης, καταργώντας έτσι την έννοια της περιοδολόγησης. Τι περιλαμβάνει; Τους Ντόναλντ Μπάρθελμ, Ρόμπερτ Κούβερ, Στάνλεϊ Έλκιν, Τόμας Πίντσον, Κουρτ Βόνεγκατ, Σάμιουελ Μπέκετ, Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ, Ρεϊμόν Κενό, Μισέλ Μπιτόρ, Αλέν Ρομπ-Γκριγιέ, Κλοντ Μοριάκ, Τζον Φόουλς, Χούλιο Κορτάσαρ, Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, Ίταλο Καλβίνο κ.λπ. Στους προδρόμους αυτής της «μεταμοντέρνας λογοτεχνικής αισθητικής» θα εντάξει τους Τόμας Έλιοτ, Γουίλιαμ Φόκνερ, Αντρέ Ζιντ, Τζέιμς Τζόυς, Φραντς Κάφκα, Τόμας Μαν, Ρόμπερτ Μούζιλ, Έζρα Πάουντ, Μαρσέλ Προυστ, Γερτρούδη Στάιν, Μιγκέλ ντε Ουναμούνο, Βιρτζίνια Γουλφ, πηγαίνοντας ακόμα πιο πίσω σε όσους προετοίμασαν το έδαφος, όπως οι Αλφρέντ Ζαρί, Γκιστάβ Φλομπέρ, Σαρλ Πιερ Μποντλέρ, Στεφάν Μαλαρμέ, Ερνστ Τέοντορ Αμαντέους Χόφμαν, για να καταλήξει στα μεγάλα «αγκωνάρια» Λόρενς Στερν και Μιγκέλ ντε Θερβάντες.

Ο μεταμοντερνισμός, από τη σκοπιά αυτή, είναι λιγότερο ένα κίνημα με σκληρό «δογματικό πυρήνα» και ιστορικό ρόλο, που όμως ξέσπασε σε μια κρίσιμη περίοδο καλλιτεχνικού κορεσμού, και περισσότερο μια αντίληψη ευρύχωρη και ελαστική, η οποία δοκιμάζει τις αρχές και τα κριτήριά της στην ιστορική διαχρονία. Όπως και να έχει, οι απόψεις του Μπαρθ έρχονται να διασταυρωθούν με τη θεωρία της πρόσληψης του Γιάους, εισάγοντας την έννοια του αναγνώστη στον κύκλο της αισθητικής εμπειρίας και καταργώντας έτσι τους αποκλεισμούς τους οποίους επέβαλε, με τα αριστοκρατικά κριτήριά του, ο μοντερνικός «snobisme».

Αν το ίδιο και απαράλλαχτο κείμενο, γραμμένο την πρώτη φορά τον 17ο αιώνα από μια «αστοιχείωτη μεγαλοφυΐα» και τη δεύτερη από έναν ήσσονος σημασίας Γάλλο συμβολιστή, αποκτά ένα εντελώς διαφορετικό νόημα, είναι γιατί σε αυτή τη σχέση παρεισφρέει ο αναγνώστης, ένα είδος «τρελού» ή «αξιωματικού», που αναστατώνει τη λογοτεχνική σκακιέρα, καταπίνει διαγώνια εγκαθιδρυμένες σημασίες και διαχρονικά νοήματα, αναδεικνύει κρυμμένες ή υπόγειες ιδεολογίες, με άλλα λόγια κάνει «ματ» στο υπερβατικό σημαινόμενο της δυτικής μεταφυσικής. Αν μάλιστα στο ακρογωνιαίο αυτό διήγημα, που άλλαξε όσο κανένα άλλο την οπτική μας για τη λογοτεχνία, όλα ανακατανέμονται (συγγραφικά υποκείμενα και αντικείμενα) στην έννοια του διακειμενικού παλίμψηστου και επαναξιολογούνται, είναι γιατί ο αναγνώστης πήρε τη θέση ενός ειδωλολάτρη ανερμάτιστου και νομάδα θεού (ή ένα είδος παρατηρητή στη θεωρία του Χάιζενμπεργκ), που κρίνει κατά το μέτρο της εποχής και του γούστου του. Ο Μπαρθ από πολύ νωρίς (Η λογοτεχνία του κορεσμού, 1966) μελέτησε την μπορχεσιανή έννοια της αλληλοδιείσδυσης φανταστικού και πραγματικού, ή καλύτερα τη «μόλυνση της πραγματικότητας από το όνειρο» («the contamination of reality by dream»), ενώ στη μεταμοντερνιστική μεταστροφή του (Η λογοτεχνία της ανανέωσης, 1979) ο αναγνώστης του παύει πια να επαιτεί από την κλειστή (καλβινιστική) λέσχη των μοντερνιστών τα διαπιστευτήρια ενός επαρκούς και χειροτονηθέντος μύστη. Το τοπίο αρχίζει να αλλάζει και ο αναγνώστης πλέον είναι αντιμέτωπος με μια νέα μυθιστορηματική μορφή υφασμένη από παλιά και νέα υλικά, μια μετανεωτερικότητα διπλής κωδικοποίησης (double coding) που αποτελεί «συνέχεια και ταυτόχρονα υπέρβαση του μοντερνισμού»…

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Ο Μοντερνισµός, ρεύµα καλλιτεχνικό, που για πολλούς παραπέµπει στον εκλεπτυσµένο ή εξεζητηµένο µανιερισµό της ύστερης αναγέννησης –ως προς την εικαστική εκδοχή του–, παρ' όλες τις εσωτερικές του αντιφάσεις, είχε ένα σηµείο σύγκλισης: την αντισυµβατική χρήση των εκφραστικών µέσων και συνεπώς τη ρήξη του µ' ένα παρελθόν ορθοδοξίας και ειδολογικής µονοµέρειας. Οι ανακατατάξεις αυτές που εγκαινιάζουν µιαν άλλη εποχή, δεν εγγράφονται στο «κανονικό» δίκαιο της τέχνης, αλλά παίρνουν τη µορφή µιας κοπερνίκειας αντιστροφής ή, για να θυµηθούµε εδώ τον Gaston Bachelard, µιας επιστηµολογικής τοµής (coupure épistémologique). Εκεί όπου (στο κλασικό µυθιστόρηµα, για παράδειγµα), πρωτοστατούσε ο ήρωας µε τη συνείδησή του να κλυδωνίζεται από διλήµµατα και να πραΰνεται στο τέλος µε την ακροτελεύτια µεταστροφή του (conversion), τώρα δεσπόζει η γλώσσα. Είµαστε πια στην καρδιά του γλωσσοκεντρισµού, της ναρκισσιστικής αυταρέσκειας και στιλιστικής ευφορίας, χωρίς αυτή η αναδίπλωση να βαραίνει αρνητικά στο αποτέλεσµα. Αυτή η στροφή οριοθετεί σε έναν µεγάλο βαθµό την ταυτότητα του µοντερνισµού. Η έκδοση Νάρκισσος και Ιανός µελετά ακριβώς το φαινόµενο του µοντερνισµού και µεταµοντερνισµού, όπως και το αντίκτυπό τους στη σύγχρονη λογοτεχνία. Τέλος, τα κριτήρια για την επιλογή των συγγραφέων, που ανθολογούνται και αναλύονται, αντλήθηκαν από τη θεωρία της Linguistic turn, την έννοια της διακειµενικότητας και τη µοντέρνα κριτική αρθρογραφία.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Γιώργος Αριστηνός γεννήθηκε στην Κοζάνη. Σπούδασε στο πανεπιστήµιο της Αθήνας και στο Παρίσι (Paris IV). Είναι µέλος της Εταιρίας συγγραφέων. Έγραψε µυθιστορήµατα και δοκίµια. «Εισαγωγή στην πεζογραφία του Γ. Χειµωνά» (Κέδρος, 1981), «Υπόθεση γλωσσαλγίας» (Κέδρος, 1981), «Περιπέτεια» (Καστανιώτης, 1984), «Κρίση» (Άγρα, 1987), «Το οδοιπορικό» (Καστανιώτης, 1988), «∆οκίµια για το µυθιστόρηµα και τα λογοτεχνικά είδη» (Σµίλη, 1991), «Κατάβαση» (Καστανιώτης, 1992), «Θανατόφιλα ερωτοπαθή» (Σµίλη, 1992), «Η ακάθιστη σκέψη» (∆ελφίνι, 1996), «Αισθηµατικές εµµονές» (Λιβάνης, 1996), «Η εκδίκηση του συγγραφέα» (Οδυσσέας 1998), «Ο δολοφόνος» (Ελληνικά Γράµµατα, 2000 / Κίχλη, 2017. Βραχεία λίστα Κρατικών Βραβείων), «Ένοχα χρόνια» (Ελληνικά Γράµµατα, 2000), «Ματαιοδοξία» (Ελληνικά Γράµµατα, 2002), «Η ζωή είναι ωραία» (Ελληνικά Γράµµατα, 2003), «Νάρκισσος και Ιανός» [Κείµενα ανθολόγηση] (Μεσόγειος, 2007), «Τοξικά απόβλητα» (Κέδρος, 2010), «Flash στη νύχτα» (Τόπος, 2011 / Εστία, 2017), «Αφερέγγυοι και πλάνητες» (Κέδρος, 2015. Βραβείο Ακαδηµίας Αθηνών 2015), «Τρία ∆οκίµια για τον Θανάση Βαλτινό» (Εστία, 2015. Βραχεία λίστα Κρατικών Βραβείων), «Η επιληψία της γλώσσας» (Εστία, 2023).