«Ο θαυματοποιός» του Μπράιαν Φρίελ, σε σκηνοθεσία Θανάση Δόβρη (κριτική) – Το χάρισμα του καλλιτέχνη, ευλογία και κατάρα

Στο Θέατρο Μπέλλος είδα την πρεμιέρα του έργου «Faith healer» («Ο θαυματοποιός») του Ιρλανδού θεατρικού συγγραφέα Μπράιαν Φρίελ, σε μετάφραση Ερρίκου Μπελιέ και σε εξαιρετική σκηνοθεσία Θανάση Δόβρη. Το έργο αποτελείται από τέσσερις ημίωρους μονολόγους τριών χαρακτήρων –του Φρανκ Χάρντι (ενός «θαυματοποιού/θεραπευτή μέσω της πίστης»), της Γκρέις (συντρόφου/ερωμένης του) και του Τέντι (του μάνατζερ/υπεύθυνου σκηνής του).

Μια τέτοια τριάδα (κάτι σαν την μπεργκμανική οικογένεια των θεατρίνων στην «Εβδόμη Σφραγίδα») προφανώς θα αντιμετωπιζόταν με περιφρόνηση από τους Ιρλανδούς, εφόσον η δραστηριότητά της παρέπεμπε στο παγανιστικό παρελθόν της χώρας. Ένας από τους λόγους για τους οποίους ο «θαυματοποιός μέσω της πίστης» του έργου δεν θα λάμβανε ποτέ πρόσκληση σε κάποιο πανέμορφο κάστρο για να ξαναφέρει στη ζωή μια κοιμώμενη πριγκίπισσα είναι το γεγονός ότι, λογικά, το χάρισμά του θα προκαλούσε έντονη αποστροφή, ακόμη και στα στρώματα της ιρλανδικής μεσαίας τάξης. Το επιτήδευμά του θα ήταν μισητό από όλους (όπως τρωτό και ευάλωτο είναι και το επάγγελμα του ηθοποιού και εν γένει το επιτήδευμα του δημιουργού στην Τέχνη): και οι Καθολικοί και οι Προτεστάντες, που τόσο πολλά τους χώριζαν, θα συμφωνούσαν στο ότι αυτός που επιστρατεύει σκοτεινές δυνάμεις για να θεραπεύσει τους αρρώστους είναι αντικείμενο αποστροφής και βδελυγμίας. Η παλιά αντιδικία Καθολικισμού-Προτεσταντισμού μεταστοιχειώνεται, στο συγκεκριμένο έργο, σε διαμάχη Χριστιανισμού-Παγανισμού.

Αυτά, σε μια πιο «τραβηγμένη» ανάλυση. Στην ουσία, τα θέματα που θίγει το έργο είναι η εφήμερη και τοξική σχέση ανάμεσα στον καλλιτέχνη και την έμπνευσή του, η ανάδυση μιας ακατανόητης θανατολαγνίας που παρίσταται ως «επιστροφή στην πατρίδα» και, κυρίως, ο βαθμός στον οποίο το συναίσθημα (ιδιαίτερα των τραυματισμένων ανθρώπων), το υπαρξιακό άγχος και ο υποκειμενισμός στην αντίληψη της πραγματικότητας σχετικοποιούν το ατομικό αφήγημα και θέτουν υπό αίρεσιν την αντικειμενικότητα της αλήθειας – στο περίεργο αυτό έργο συνυπάρχουν πολλές αντικρουόμενες εκδοχές για το ίδιο (φαινομενικά θαυματουργό) γεγονός στην Ουαλία, για τη γέννηση ενός νεκρού παιδιού στη Σκωτία, καθώς και μια αναξιόπιστη μνήμη της ίδιας (καταστροφικής) επιστροφής του «θαυματοποιού» στην Ιρλανδία.

Μια περίπλοκη ιστορία ζευγαριού, υπό δυο οπτικές γωνίες

Ο λιτός σκηνικός διάκοσμος της Αλέγιας Παπαγεωργίου περιλαμβάνει μια καρέκλα μόνο στην πρώτη σκηνή, όπου ο Φρανκ (μιλά ένρινα όπως είναι η ιρλανδική διάλεκτος λίμερικ των λαϊκών τάξεων) απευθύνεται στο κοινό από κοντά: ο Θανάσης Δόβρης επιλέγει εύστοχα την άμεση επαφή με το ακροατήριο, που διαδραματίζει άθελά του τον ρόλο του ποιμνίου σε ένα είδος «υπό αμφισβήτησιν πίστης» (ο συγκεκριμένος χώρος του Θεάτρου Μπέλλος υποβάλλει, ως ένα σημείο, αυτήν τη γειτνίαση).

Ξεκινά, λοιπόν, η αφήγηση: ο Φρανκ Χάρντι περιοδεύει με ένα βαν σε χωριά της κελτικής υπαίθρου, θεραπεύοντας τους ασθενείς με τη δύναμη των χεριών του και συνοδευόμενος από την ερωμένη (ή μήπως σύζυγό του;) Γκρέις και από τον ατζέντη του Τέντι. Αφηγείται τα γεγονότα που διαδραματίστηκαν κοντά στο Κίνλοχμπερβι. Αυτό που συνέβη στην πραγματικότητα ήταν η γέννηση ενός νεκρού αγοριού από τη Γκρέις, ωστόσο εκείνος αντικαθιστά την ιστορία αυτή με μια ψευδή εκδοχή, σύμφωνα με την οποία πήγε να επισκεφθεί τη μητέρα του -που ψυχορραγούσε- έξω από το Δουβλίνο (η ιστορία του θα διαψευσθεί από τις μαρτυρίες τόσο της Γκρέις όσο και του Τέντι σχετικά με τη συγκεκριμένη ημερομηνία). Τέλος, περιγράφει μια βραδιά στο Μπάλιμπεγκ ως μια στιγμή γεμάτη εύθυμο ενθουσιασμό: υποστηρίζει ότι οι καλεσμένοι ενός γάμου ήταν εκείνοι που απευθύνθηκαν πρώτοι στην παρέα, ότι κάποιος Ντονάλ του ζήτησε άμεσα να θεραπεύσει το δάχτυλό του και ότι ο ίδιος είδε «όραμα» με τη μορφή κάποιου Μακ Γκάρβεϊ. Εννοείται πως ο (αφηγητής) Φρανκ προσπαθεί να προϊδεάσει για τον θάνατό του (ως ήρωα του αφηγήματος), παρουσιάζοντάς τον ως μια δραματική επιστροφή στην πατρίδα, όπου θυσιάστηκε για το καλό των γύρω του.

Ο Γιώργος Τριανταφυλλίδης δίνει μια συγκλονιστική ερμηνεία, γεμάτη πάθος και ένταση, πλάθοντας ένα χαρακτήρα απόλυτα ιδιότυπο και γοητευτικό (αξέχαστη ήταν και η ερμηνεία του στο «Ένα φεγγάρι για τους καταραμένους» της Μαριλίτας Λαμπροπούλου, το 2019, και από τότε έως σήμερα έχει χαλιναγωγήσει απόλυτα κάθε υπερβολή). Ο Τριανταφυλλίδης περιγράφει τις τελευταίες ώρες της ζωής του Φρανκ με όλο το μεγαλείο, την ευγένεια και τη θεατρικότητα με τα οποία είχε προηγουμένως εξωραḯσει την αλήθεια.

Στον δεύτερο μονόλογο (σε ιδιόλεκτο ανώτερης κοινωνικής τάξης), η Γκρέις, η σύντροφος του Φρανκ, αναφέρεται σε κάποιο παλαιότερο τραύμα, καθώς και στη σχέση της με τον Φρανκ με τρόπο που υπονοεί ότι δεν είναι πια μαζί. Ανακαλεί τα γεγονότα της βραδιάς στην παμπ του Μπάλιμπεγκ έτσι ώστε η αφήγηση του Φρανκ να φανεί ανειλικρινής – όμως ούτε εκείνη ολοκληρώνει την ιστορία. Όσο για την τελική επιστροφή του ζευγαριού στην Ιρλανδία, η Γκρέις υποστηρίζει πως αυτή ήταν αποκλειστικά επιθυμία του Φρανκ. Η γαμήλια συντροφιά θέλησε να δοκιμάσει το χάρισμα αυτού του ανθρώπου σ’ έναν ανάπηρο φίλο, τον Μακ Γκάρβεϊ. Αυτό αποδείχθηκε μοιραίο για τον Φρανκ, τον θάνατο του οποίου παρακολούθησε η Γκρέις από ένα παράθυρο του επάνω ορόφου, στο πρώτο φως της αυγής. Η Γκρέις συνειδητοποιεί ότι έχει καταστεί φανερά εξαρτημένη από τον Φρανκ και νιώθει αβέβαιη για το αν μπορεί να συνεχίσει χωρίς αυτόν. Η Νικόλ Δημητρακοπούλου (το 2022 είχε συμμετάσχει και στις «Μάγισσες. Μέρος 3ο: Επιδόρπιο» του Δόβρη, καθώς και στον «Πλατόνοφ» της Δανάης Σπηλιώτη) αποδίδει, σε απόλυτα νευρωτικές αποχρώσεις, τον δύσκολο αυτόν ρόλο – ίσως σε κάποια σημεία να υπερερμηνεύει, ωστόσο και αυτό εμπίπτει στη σωματικότητα της σύλληψης του Θανάση Δόβρη, άρα προσγράφεται στα θετικά στοιχεία της παράστασης.

Η αποκατάσταση της αλήθειας του καλλιτέχνη

Στον τρίτο μονόλογο, ο Τέντι μιλά με προφορά Cockney της εργατικής τάξης. Περιγράφει τη δουλειά του ως ατζέντη και στη συνέχεια αφηγείται την ιστορία της μεγαλύτερης επιτυχίας του Φρανκ ως «θεραπευτή μέσω της πίστης»: τη νύχτα που θεράπευσε δέκα ανθρώπους σε μια εκκλησία στην Ουαλία. Ο Tέντι θέτει υπό αίρεσιν και την αξιοπιστία της αφήγησης της Γκρέις: αποκαλύπτει ότι ο Φρανκ δολοφονήθηκε στο Μπάλιμπεγκ και είναι πλέον νεκρός. Επίσης, περιγράφει μια εβδομάδα στη Σκωτία, κατά την οποία το βαν τους χρειαζόταν λάστιχο, η Γκρέις γέννησε ένα νεκρό παιδί, ο Tέντι το έθαψε και ο Φρανκ ασχολούνταν με άλλες δουλειές τη μέρα που συνειδητοποίησε ότι η γυναίκα του επρόκειτο να γεννήσει. Από τα λόγια του προκύπτει ότι ο Τέντι έτρεφε ερωτικά αισθήματα για την Γκρέις και ένιωθε συχνά θυμό για την κακομεταχείριση που υφίστατο εκείνη από τον Φρανκ. Περιγράφει τα γεγονότα των τελευταίων ημερών στο Λονδίνο, όταν κλήθηκε στο νεκροτομείο για να αναγνωρίσει τη σορό της Γκρέις, η οποία είχε αυτοκτονήσει πρόσφατα. Ολοκληρώνει περιγράφοντας τη νύχτα στην παμπ του Μπάλιμπεγκ υπό τη δική του οπτική γωνία: ο Φρανκ απέτυχε να θεραπεύσει τον ανάπηρο, και αυτό ώθησε τους συνεργάτες του Μακ Γκάρβεϊ να τον γδάρουν ζωντανό και να τον ευνουχίσουν, τιμωρώντας τον για την αποτυχία του.

O Eυάγγελος Βογιατζής είναι απολαυστικός μέσα στην πληθωρικότητα του ρόλου του Τέντι, ενός ατζέντη βαριετέ που ποτέ δεν κατόρθωσε να κάνει σοβαρή καριέρα. Τα ευφάνταστα κοστούμια της Αλέγιας Παπαγεωργίου τον μεταμορφώνουν σε γκροτέσκα φιγούρα. Η αφήγησή του τρέπεται σε stand-up comedy, καθώς ο συγκεκριμένος χαρακτήρας απολαμβάνει επιτέλους τη χαρά του να απευθύνεται σε κοινό.

Στον τέταρτο μονόλογο επανέρχεται στη σκηνή ο Φρανκ, ακόμη πιο αλλοπρόσαλλος απ’ ό,τι στην πρώτη σκηνή. Μιλά κι αυτός για την επιτυχία του να θεραπεύσει δέκα ανθρώπους μέσα σε μία νύχτα στην Ουαλία και αφηγείται με κάθε λεπτομέρεια τις τελευταίες ώρες της ζωής του στην παμπ Μπάλιμπεγκ, αφού διέσχισε μια αυλή που έμοιαζε με όνειρο, βαδίζοντας προς μια μοίρα που είχε αποδεχτεί. Προφανώς είχε επίγνωση της ανικανότητάς του να θεραπεύσει έναν ανάπηρο άνθρωπο και, καθώς βάδιζε προς τον θάνατο, ένιωθε ότι επιστρέφει στο σπίτι του.

Σε κάθε επιτυχημένη παράσταση και σε κάθε πρωτοποριακή σκηνοθετική προσέγγιση μπορεί κανείς να διακρίνει τους κόσμους που επινοεί ο καλλιτέχνης, τα περιβάλλοντα που επιστρατεύει, την ατομικότητα των ηθοποιών του και τη συνολική καλλιτεχνική ατμόσφαιρα που παράγει. Η ζωτική ψευδαίσθηση που χαρίζει ο «θαυματοποιός» στην παράσταση του Δόβρη συνυπάρχει έντονα με την αμφιβολία που βασανίζει τον ήρωά του: έχω ή δεν έχω ταλέντο; Μήπως είμαι τσαρλατάνος ή ακαμάτης; Μήπως είμαι απλώς ένας διασκεδαστής; «Τρελάρες οι καλλιτέχνες... τρελάρες!» λέει ο Φρανκ, παίζοντας λεκτικά με την ευπιστία του κοινού και διασκεδάζοντας με τις αμφιβολίες που δημιουργούνται. Υποτίθεται ότι σε κάθε επιχείρηση «θεραπείας» που αποπειράται, πρέπει από πίσω να ακούγεται το τραγούδι «Just the way you look tonight» των Τζερόμ Κεν και Φρεντ Ασταίρ: στην παράσταση του Θανάση Δόβρη η μουσική που συνέθεσε ο Panú (Παναγιώτης Μανουηλίδης) επιστρατεύει ήχους και τονικότητες που παραπέμπουν σε συγκεκριμένο λαϊκό μουσικό ιδίωμα.

Η παράσταση του Δόβρη και ο Φρίελ

Η παραποιημένη μνήμη προστατεύει, προφανώς, τον Φρανκ από κάποιο βαθύ τραύμα (μην ξεχνάμε ότι στο έργο του Φρίελ ο ηθοποιός που υποδύεται τον Φρανκ στην ουσία «διαβάζει» το έργο μπροστά στο κοινό, σαν άλλος κομπέρ). Τα λόγια του αναδεικνύουν την παραδοξότητα της ανάγκης όλων μας για κάποια πίστη, για κάποια ψευδαίσθηση, για μια μεταφυσική στέγαση ή πνευματική σπίθα, ενώ παράλληλα βασανιζόμαστε από τον ίδιο μας τον ορθολογισμό. Ο Φρίελ αφήνει να εννοηθεί ότι ο Φρανκ θα μπορούσε να είναι η αλληγορία του κάθε δημιουργικού καλλιτέχνη, για τον οποίον το «χάρισμα» είναι και κατάρα, εκτός από ευλογία. Αλλά και σε μεταθεατρικό επίπεδο εάν προσεγγισθεί το έργο γεννά αντίστοιχα ερωτήματα: τι απομένει από τον καλλιτέχνη όταν τελειώσει η παράσταση; Τι συμβαίνει όταν το κοινό αποχωρήσει και οι προβολείς σβήσουν; Ο Φρανκ ταυτίζεται με το χάρισμά του και, επειδή δεν το κατανοεί καθόλου, ζει σε μια διαρκή κατάσταση σύγχυσης και άγχους. Η ασταθής και απρόβλεπτη φύση της έμπνευσης και της Mούσας αφανίζουν τη ζωή του.

Στη σκηνοθεσία Δόβρη αποφεύγεται η γελοιογραφική υπερβολή στην απόδοση αυτού του άγχους, όμως παραμένουν το μελοδραματικό και το φαρσικό στοιχείο που διαποτίζουν τον Φρανκ (και αυτό φαίνεται έντονα αποτυπωμένο στην ερμηνεία του Γιώργου Τριανταφυλλίδη). Ο Φρανκ νιώθει ελαττωματικός και επιδιώκει να εξιλεωθεί θυσιάζοντας τη ζωή του για κάποιο ανώτερο σκοπό, όμως απέχει πολύ από τη λύτρωση: θυσιάζει τη ζωή του ώστε αυτοί που θ’ αφήσει πίσω του να έχουν ένα καλύτερο αύριο. Ιδιαίτερα ιστριονικές και οι τρεις ερμηνείες των ηθοποιών, συνθέτουν μια παράσταση διαφορετική από αυτές που έχουμε συνηθίσει: μια παράσταση γεμάτη ποίηση και πάθος, εντάσεις και παροξυσμούς, παράλληλα με μια βαθιά εμποτισμένη μελαγχολία.

Ο ιρλανδός Brian Patrick Friel (1929-2015) ίδρυσε το 1980 τον θίασο Field Day Theatre Company και παρουσίασε το πρώτο του έργο: «Translations». Στο πλαίσιο του Field Day, συνεργάστηκε με τον Σήμους Χίνι, ο οποίος τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1995. Ο Χίνι και ο Φρίελ έγιναν φίλοι αφού ο Φρίελ έστειλε στον νεαρό ποιητή μια επιστολή, μετά την έκδοση του βιβλίου του Death of a naturalist. Παρά τις πρώτες αντιδράσεις των κριτικών, μέσα στα χρόνια χαρακτηρίστηκε ως ο «Ιρλανδός Τσέχοφ», ενώ τα έργα του έχουν κριθεί ως ισάξια με εκείνα συγχρόνων του, όπως του Σάμιουελ Μπέκετ, του Άρθουρ Μίλερ, του Χάρολντ Πίντερ και του Τένεσι Ουίλιαμς. Αναγνωρισμένος για πρώιμα έργα του όπως το «Philadelphia, here I come!» και το «Faith healer» («Ο θαυματοποιός»), είδε είκοσι τέσσερα έργα του να εκδίδονται μέσα σε κάτι παραπάνω από μισό αιώνα. Μάλιστα, εξελέγη στην τιμητική θέση του Saoi της οργάνωσης Aosdána.

Στον απόηχο ενός λιμού που αποδεκάτισε πάνω από το ένα τρίτο του ιρλανδικού πληθυσμού, και εν μέσω της τότε ανόδου του ιρλανδικού εθνικισμού, ο Φρίελ χρημάτισε μέλος του ιρλανδικού εθνικιστικού κόμματος. Όλα τα έργα του συντέθηκαν σε μια περίοδο κλιμακούμενης βίας σε ολόκληρη τη Βόρεια Ιρλανδία ανάμεσα στις ιρλανδικές εθνικιστικές παραστρατιωτικές οργανώσεις και στις φιλοβασιλικές ομάδες των Βρετανών.

Οι χαρακτήρες του έργου «Ο θαυματοποιός» ζουν μέσα στο κλίμα των ταραχών της περιόδου αυτής -γνωστής ως «The Troubles» (Οι ταραχές)- και ιδίως ο Φρανκ είναι χαρακτηριστικό προϊόν της εποχής του. Όταν το έργο είχε κάνει πρεμιέρα στο Μπρόντγουεϊ το 1979, κατέβηκε μετά από μόλις είκοσι παραστάσεις, συνοδευόμενο από αρνητικές κριτικές. Ο συγγραφέας είχε τότε δηλώσει σε συνέντευξή του: «Για ένα έργο που θάβεται από τους κριτικούς, νιώθεις ό,τι νιώθεις και για ένα άρρωστο παιδί». Ωστόσο, σαράντα πέντε χρόνια αργότερα, ο «Θαυματοποιός» έφτασε να ψηφιστεί ως ένα από τα εκατό σημαντικότερα θεατρικά έργα του 20ού αιώνα σε δημοσκόπηση του Royal National Theatre, ενώ η εφημερίδα «The Independent» το περιέλαβε στη λίστα με τα σαράντα καλύτερα θεατρικά έργα όλων των εποχών.

 * Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου και χορού.

Κείμενο: Brian Friel
Μετάφραση: Ερρίκος Μπελιές
Σκηνοθεσία: Θανάσης Δόβρης
Σκηνικά/Κοστούμια: Αλέγια Παπαγεωργίου
Μουσική: Panú (Παναγιώτης Μανουηλίδης)
Φωτισμοί: Χρήστος Δούρος
Παίζουν (αλφαβητικά): Ευάγγελος Βογιατζής, Νικόλ Δημητρακοπούλου, Γιώργος Τριανταφυλλίδης