«Shiraz» του Άρμιν Χόκμι (κριτική) – Χορευτική αναβίωση ενός απαγορευμένου ιρανικού φεστιβάλ

Είδα, στο Φεστιβάλ Αθηνών, την έξοχη χορογραφία του ιρανού Άρμιν Χόκμι «Shiraz», που εντάσσεται στην ενότητα «Χορός – Φωνές του Ιράν». Το έργο αποτίει φόρο τιμής στο Φεστιβάλ Τεχνών του Σιράζ (Shiraz Arts Festival), το οποίο διεξαγόταν ετησίως μεταξύ 1967 και 1977 στο νότιο Ιράν. Η αυτοκράτειρα Φαράχ Ντιμπά-Παχλαβί, σύζυγος του σάχη της Περσίας, είχε εγκαινιάσει στα ερείπια της Περσέπολης το θρυλικό αυτό φεστιβάλ, το οποίο, υπό τη διεύθυνση του Ρεζά Γκότμπι, υπήρξε μια από τις ριζοσπαστικότερες πολιτισμικές πρωτοβουλίες του 20ού αιώνα και διήρκεσε έντεκα μόνο χρόνια, έως ότου το σφραγίσει οριστικά η Ισλαμική Επανάσταση.

Ο προγραμματισμός περιλάμβανε θέατρο, χορό, μουσική και κινηματογράφο, ενώ φιλοξένησε μορφές όπως ο Ρόμπερτ Γουίλσον, ο Πίτερ Μπρουκ, ο Γέρζι Γκροτόφκι, ο Ταντέους Κάντορ, ο Μερς Κάνιγχαμ, ο Τζον Κέιτζ, ο Γκόρντον Μούμα, ο Ντέιβιντ Τιούντορ, ο Ολιβιέ Μεσιάν, ο Ιάνης Ξενάκης, ο Ρουμπινστάιν, ο Στοκχάουζεν, καθώς και ποικίλα σχήματα από την Ινδία, τη Σενεγάλη, την Ιαπωνία, τα ιρανικά θρησκευτικά δράματα ta'ziyeh κοκ. Δυστυχώς, όμως, ο Χομεϊνί κέρδισε και οι Ισλαμιστές εφήρμοσαν τη δικού τους τύπου «πολιτιστική επανάσταση», στιγματίζοντας καλλιτέχνες, απαγορεύοντας τη δημόσια έκθεση του σώματος, σφραγίζοντας το αρχείο του Σιράζ και διατηρώντας ελάχιστους θεσμούς, όπως π.χ. το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Τεχεράνης. 

Ο Χόκμι επισκέπτεται με τη φαντασία του το αρχείο του απαγορευμένου φεστιβάλ σαν να προσπαθεί να αφουγκρασθεί ένα παρελθόν που δεν πρόλαβε να ζήσει. Επί σκηνής ερμηνεύουν οι Ντάνιελ Σαρ, Λουίζα Φερνάντα Αλφόνσο, Αλεξάντρα Πετρουσέβσκα, Ευθύμιος Μοσχόπουλος, Γιοχάνα Ράινενεν και Έμυ Βέννα, σε εναλλαγή με τους Σαρλότ Μαντλέν Ούτσιχ, Ξένια Κογχυλάκη, Λεονί Τίρκε και Ελίν Τσάο Βάαχε. Τη μουσική συνέθεσαν οι EHSXN και Reza R. Η σκηνογραφία και η σύλληψη των φωτισμών ανήκουν στον Felipe Osorio Guzmán, ο σχεδιασμός των φωτισμών στον Vito Walter και τα κοστούμια επιμελήθηκε η Moriah Askenaizer. Σύμβουλος και υπεύθυνος αρχειακής μελέτης για το Shiraz Arts Festival είναι ο Vali Mahlouji. Η πρεμιέρα του «Shiraz» έγινε στη Βρετανία, στο Sadler’s Wells, και ακολούθησαν παραστάσεις στη Γαλλία και στην Κορέα.

Εξοικειώνοντας το κοινό με το γεγονός

Γεννημένος στο Μπουσέρ του Ιράν, ο Χόκμι σπούδασε και ζει ανάμεσα στη Νορβηγία και τη Γερμανία. Είναι συνεργαζόμενος καλλιτέχνης στο Montpellier Danse για την περίοδο 2024-2026. Ξεκίνησε τις πρόβες του «Shiraz» μελετώντας αρχεία από έργα των Μωρίς Μπεζάρ και Μερς Κάννινγκαμ, χορευτικά σύνολα «Κατακάλι», φιλμ με παραστάσεις από το Εθνικό Μπαλέτο της Αλγερίας κ.ά. και επιστρατεύοντας ερμηνευτές από διαφορετικό πολιτιστικό background, σαν να ενσωμάτωνε πολλά διαφορετικά έργα στην ίδια χορογραφία «μικρής μετατόπισης» στον χώρο. Η τοποθέτηση του χεριού μπροστά στο πρόσωπο -κεντρική χειρονομία του έργου- είναι ο άξονας γύρω από τον οποίο οικοδομήθηκε αυτή η «μικρή μετατόπιση» του σώματος και βάσει του οποίου επισημάνθηκε και ο κεντρικός ρόλος του λικνίσματος της λεκάνης (όπως τον είχε επισημάνει κάποτε η Μάρθα Γκράχαμ). Έτσι, η ομάδα απέκτησε κοινό χορευτικό λεξιλόγιο, διατήρησε όμως και σαφώς εντοπίσιμες ιδιαιτερότητες.

Ακολούθησε η διερεύνηση πιθανών χωρικών σχέσεων (π.χ. «σειρών», «αντικριστών μερών», «ζευγαριών» ή «αστερισμών») χωρίς την τήρηση ενός προκαθορισμένου σχηματισμού: ίσως μια κοινή διαδρομή; Σε κάθε περίπτωση, ο χώρος θα έπρεπε να παραμείνει «ρευστός»: να παραπέμπει, δηλαδή, στη φιλοσοφία αυτού του ιστορικού φεστιβάλ, που παρουσίαζε έργα σε μη συμβατικούς χώρους. Εν ολίγοις, το έργο, εκτός από  χορευτικό δρώμενο, θα έπρεπε να συνιστά και την αναβίωση «εκείνου» του γεγονότος: δηλαδή ο θεατής θα έπρεπε διαρκώς να έχει κατά νου, την ώρα που θα το παρακολουθούσε, πως κάπου αλλού διεξάγεται ένα φεστιβάλ με «αυτές» και «αυτές» τις ποιότητες. Στον θεατή εναπόκειτο το αν θα βίωνε την παράσταση περιγραφικά ή αλληγορικά.

Εντάσσοντας τον χορευτή μόνο μέσα στο πλήθος

Στη δουλειά του Χόκμι, εντάσσεται παλαιότερη μελέτη του για τον διεθνισμό – στον αντίποδα κάθε πιθανής «εθνογραφικής» προσέγγισης μπαίνει η μελέτη των πλαισίων μέσα στα οποία κινείται ο καλλιτέχνης στην κάθε χώρα, ώστε να αποφευχθούν οι πολιτισμικές «κατηγοριοποιήσεις». O Χόκμι συνδυάζει ελεύθερα τα βιώματά του από την ανατροφή του στο Ιράν και τις σπουδές του στην Ευρώπη. Δεν υιοθετείται κάποιος γενικά αποδεκτός κώδικας «αναγνώρισης» μιας χορευτικής μανιέρας εκ μέρους του κοινού: ο θεατής δεν είναι σε θέση να πιστοποιήσει αν πρόκειται για ιρανικό χορό ή για άλλον παραδοσιακό χορό κ.ο.κ. Αντιθέτως, η χορογραφία προσφέρεται ως προκάλυψη της εθνολογικής ιδιαιτερότητας του ερμηνευτή, ως πλαίσιο απελευθέρωσης από τα στερεότυπα που τον συνοδεύουν: η κατακόρυφη στάση «τέταρτης», με το ένα χέρι μπροστά από το πρόσωπο και το άλλο χαλαρό στο πλάι, μπορεί να δηλώνει αυτήν τη διεργασία αυτογνωσίας εκτός πολιτισμικών κλισέ (η στάση μπορεί να υποδηλώνει ενδοσκόπηση, ανάγνωση ενός κειμένου με προσήλωση, σκίαση του προσώπου ή ακόμη και τη μπούρκα). Το αργό και λιτό βήμα «two-step» λικνίσματος που μεταφέρεται με ανεπαίσθητες χρονομετρημένες κινήσεις στους γοφούς σπάνια διακοπτόταν από κάποια στοιχεία παραλλαγής ή εξέλιξης της κίνησης, όμως τα μοτίβα μεταβάλλονταν: ακριβώς όπως οι ανθρώπινες συμπεριφορές επαναλαμβάνονται, σε ένα pattern που ελάχιστα παραλλάσσει μέσα στον χρόνο.

Η industrial μουσική των EHSXN και Resa απηχεί περσικές επιρροές tabla και χαμηλόφωνο funky (ή techno-pop) ρυθμό, διανθισμένο με ηλεκτρονικά «μπιπ». Η ομάδα των επτά χορευτών τοποθετείται σε διάταξη που σχηματίζει τις τρεις πλευρές ενός τετραγώνου, πάνω σε λευκό δάπεδο τύπου λινόλεουμ (πλαστικού δαπέδου) ενταγμένου σε ένα περιβάλλον σκοτεινό και μαύρο. Ο Felipe Osorio Guzmán τοποθετεί δύο έντονες πηγές λευκού φωτός στο βάθος και συνδέει τη μετατροπή του φωτισμού σε κόκκινο με κάποια επιβράδυνση της μουσικής, προσδίδοντας εκπληκτική λιτότητα στο αποτέλεσμα. Ο σχεδιασμός «λευκού μαρμάρου» του Vito Walter μετατρέπεται σε υποκίτρινο και πάλι σε λευκό, καθώς η κίνηση αποκτά νέα χαρακτηριστικά: το δεξί πόδι σηκώνεται κατά είκοσι μοίρες, εκτελείται ένα μεμονωμένο άλμα (το βασικό 2-2) ή προστίθεται ένα σπάνιο «αραμπέσκ» είκοσι πέντε μοιρών. Μια περιστροφή του ώμου προς τα εμπρός και μετά προς τα πίσω, μια βύθιση σε ρηχό plié με το κεφάλι να γέρνει χαμηλά, μια κυματιστή κίνηση της σπονδυλικής στήλης, των γυναικών ήταν μια πιο χαλαρή, οργανική κίνηση της λεκάνης, ενώ των ανδρών ήταν ελαφρώς πιο άκαμπτη.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου και χορού.

Σύλληψη – Χορογραφία: Armin Hokmi
Ερμηνεία: Daniel Sarr, Luisa Fernanda Alfonso, Aleksandra Petrusevska, Efthimios Moschopoulos, Johanna Ryynänen, Emmi Venna, σε εναλλαγή με: Charlott Madeleine Utzig, Xenia Koghilaki, Leonie Türke, Eline Chao Vaaje
Μουσική: EHSXN, Reza R
Σκηνογραφία / Φωτισμοί: Felipe Osorio Guzmán (Σύλληψη), Vito Walter (Σχεδιασμός)
Κοστούμια: Moriah Askenaizer
Σύμβουλος και αρχειακή μελέτη (Shiraz Arts Festival 1966-1977): Vali Mahlouji