«Η θαυμάσια επιμονή»: Δημόσιες συζητήσεις με τον Δημήτρη Παπανικολάου στο Φεστιβάλ Αθηνών

Στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών & Επιδαύρου, για τέσσερις ημέρες (1, 15, 19, 29 Ιουνίου), στους χώρους Ε και Β της Πειραιώς 260, πραγματοποιήθηκε ένας δημόσιος διάλογος για την «Επιμονή», που οργανώθηκε από τον καθηγητή του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης Δημήτρη Παπανικολάου. Ομιλητές (συγγραφείς, δημοσιογράφοι, ακαδημαϊκοί και καλλιτέχνες) τοποθετήθηκαν και συζήτησαν πάνω στην έννοια της ατομικής και της συλλογικής Επιμονής/Αντίστασης που έρχεται σε αντιπαράθεση με τον Λόγο της Εξουσίας.

Δανεισμένος από τον χώρο των Οικονομικών Επιστημών (Entrepreneurial Success, Business Leadership και Organizational Management) και με την επιστράτευσή του στον χώρο των Ανθρωπιστικών Σπουδών, ο όρος «επιμονή» μπορεί κάλλιστα να λειτουργήσει όχι πλέον στην κατεύθυνση της διατήρησης του συστήματος, αλλά στην κατεύθυνση της ανατροπής του. Το γνώρισμα αυτό φέρουν όσοι επιμένουν να προειδοποιούν για την οικολογική καταστροφή της εποχής της Ανθρωπόκαινου, να προτείνουν εναλλακτικές μορφές πολιτικής διευθέτησης και ένα νέο σύστημα αξιών και σχεδίου ζωής για τον πλανήτη, εξίσου όμως και όσοι αντιδρούν αρνούμενοι την κλιματική επιδείνωση. Επίμονα είναι τα κινήματα δικαιωματισμού των γυναικών και των ΛΟΑΤΚΙ, με αντίστοιχες εμμονές και μισαλλοδοξία εκ μέρους της συντηρητικής πλειοψηφίας. Διελκυστίνδα επιμονής, λοιπόν: η θετική επιμονή από τη μια, η σκοταδιστική εμμονή από την άλλη – αυτό ήταν το ιδεολογικό πλαίσιο της συζήτησης.

Η επιμονή ως παράγοντας χειραφέτησης

Εξαρχής, συγκρίθηκε η έννοια της «επιμονής» με την έννοια της «ανθεκτικότητας/προσαρμογής στις συνθήκες», ούτως ώστε να καταστεί σαφές ότι η επιμονή προκαλεί την αέναη προσπάθεια υπέρβασης των εξουσιαστικών πλεγμάτων και προκαλεί τη δημιουργία σε πολλά επίπεδα: καλλιτεχνική και άλλη δημιουργία. Εκ των πραγμάτων, η υπό συζήτηση έννοια ανοίγει «διάλογο» με το ιδεολογικό πλαίσιο της σύγχρονης καλλιτεχνικής/πνευματικής παραγωγής, και -πιο συγκεκριμένα- με τη δραματουργία που διέπει τα έργα καλλιτεχνικής επιτέλεσης. Έτσι, η έννοια προσλαμβάνει ηθική, αισθητική και πολιτική διάσταση: αφορά στην αδιατάρακτη σύνδεση (uninterrupted connection) ανάμεσα στα επιτεύγματα το παρελθόντος και στο επερχόμενο μέλλον.

Με επιμονή, οι λαοί συνεχίζουν να ανοικοδομούν πάνω στα ερείπια των πολιτισμών τους, να αναζητούν νέους τόπους κατοικίας και ευτυχίας, να διαχειρίζονται τους περιορισμένους φυσικούς τους πόρους σταγόνα-σταγόνα.

Είναι, τελικά, παράγοντας απελευθέρωσης, γιατί επιτρέπει στη συνείδηση του ανθρώπου να υπερβεί τις αναστολές και να παλέψει για τα ιδεώδη του, γιατί επιτρέπει στο μυαλό του διανοούμενου να ξεπεράσει τις στερεοτυπικές αντιλήψεις, γιατί επιτρέπει στο σώμα του περφόρμερ ή του χορευτή να περιγράψει σε κινήσεις αδιατάρακτης συνεκτικότητας (continuity) τη διεκδίκησή του της διαφορετικότητας, της ατομικότητας, της αυτονομίας. Με επιμονή, οι λαοί συνεχίζουν να ανοικοδομούν πάνω στα ερείπια των πολιτισμών τους, να αναζητούν νέους τόπους κατοικίας και ευτυχίας, να διαχειρίζονται τους περιορισμένους φυσικούς τους πόρους σταγόνα-σταγόνα.

Mε την επιμονή τους οι λαοί κρατούν ανοιχτούς τους κόμβους διασύνδεσής τους με το παρελθόν και διασώζουν ως κόρην οφθαλμού τους πολιτιστικούς τους πόρους και την Παράδοσή τους, προφορική και γραπτή. Επιμονή προαπαιτείται για να κατορθώσουν οι άνθρωποι να συνυπάρχουν, ανεχόμενοι την ιδιαιτερότητα του άλλου. Η επιμονή (persistence, perseverance) είναι σχεδόν συνώνυμη με την προέκταση/συνέχιση των προσπαθειών και στο μέλλον (continuance), προϋποθέσεις για την εξασφάλιση συμβιωτικότητας και συμπερίληψης. Σε κάποιες περιπτώσεις, είναι σχεδόν ταυτόσημη με την ανοχή (tolerance).

Επιμένοντας στη συλλογικότητα της δημιουργίας

Την 1η Ιουνίου η Σοφία Εξάρχου (σκηνοθέτις), η Λένια Ζαφειροπούλου (ποιήτρια, μεταφράστρια και λυρική τραγουδίστρια), η Ξένια Ντάνια (ηθοποιός), η Εύα Πλιάκου (επιμελήτρια εκδόσεων και συνεκδότρια του περιοδικού «Βλάβη»), ο Ανδρέας Χατζηδάκης (καθηγητής μάρκετινγκ και καταναλωτικής κουλτούρας), ο Royal Holloway (καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου και μέλος του Care Collective) και η Francesca Zaccone (μεταφράστρια και ερευνήτρια στο πανεπιστήμιο της Ρώμης Sapienza) συζήτησαν επί του θέματος στον άξονα της δημιουργίας: από τη στρογγυλή αυτή τράπεζα απορρέει ότι η επιμονή είναι προϋπόθεση για τη θέσπιση ενός καλλιτεχνικού ύφους, μιας κοινωνικής παρέμβασης, της κριτικής εν γένει, της διαδικασίας της μετάφρασης, της σκηνοθεσίας ως λειτουργίας, της ατομικής εξέλιξης του περφόρμερ κ.ο.κ., πάντα στην αναζήτηση της διαπροσωπικής επαφής, της ανταλλαγής απόψεων και της συλλογικότητας.

Αντίστοιχα, στις 15 Ιουνίου, η συζήτηση έδωσε έμφαση στο τρίπτυχο σώμα-βίος-βιογραφία. Οι σύγχρονες «βιοπολιτικές» αντιμετωπίζουν (και χειρίζονται) το ανθρώπινο σώμα ως πεδίο αναπαραγωγής (και εξέλιξης των τεχνικών) της εξουσίας. Όμως, αυτό το ίδιο σώμα εγκολπώνεται και την επιμονή στην έγερση αντιρρήσεων, στην αντίσταση, στην ανατροπή, στην υποστήριξη του κοινωνικού περιθωρίου και στη χειραφέτηση των θυμάτων του ρατσισμού. Η επιμονή προσεγγίστηκε ως η τάση του υποκειμένου να διατηρεί τα κίνητρα και τους στόχους που απαιτούνται για να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της δημιουργίας. Στη συζήτηση δόθηκε έμφαση στην τάση να γράφονται βιογραφίες και αυτοβιογραφίες, καθώς και θεατρικές μορφές γραφής που θα συστεγάζονταν υπό τον όρο «βιο-γραφές». Συνομίλησαν η Πατρίσια Απέργη (χορογράφος), η Αμαλία Αρσένη (ηθοποιός, διδακτωρ νεοελληνικής φιλολογίας), η Έφη Γιαννοπούλου (μεταφράστρια και κριτικός λογοτεχνίας), o Αμαλία Μουχταρίδης (τραγουδοποιός), ο Ορέστης Τζιρτζιλάκης (ερευνητής πολιτισμικών σπουδών του πανεπιστημίου της Οξφόρδης) και ο Μάριος Χατζηπροκοπίου (ποιητής, μεταφραστής, ερευνητής του πανεπιστημίου Θεσσαλίας).

Τεχνοκρατισμός, τεχνητή νοημοσύνη: ο meta-άνθρωπος

Στις 19 Ιουνίου συνομίλησαν ο σκηνοθέτης Σπύρος Αγγελόπουλος, ο καθηγητής Ιστορίας της Επιστήμης και Τεχνολογίας Στάθης Αραποστάθης, η συγγραφέας Ιωάννα Μπουραζοπούλου, ο κριτικός κινηματογράφου Αλέξανδρος Παπαγεωργίου, ο δημοσιογράφος Γιάννης-Ορέστης Παπαδημητρίου και η σκηνοθέτις, περφόρμερ και θεωρητικός (ομάδα Geopoetics) Άννα Τζάκου: η συζήτηση έθεσε το θέμα της επιμονής (αυτή τη φορά ως «αντοχής») του πλανήτη να αντιστέκεται στις καταναλωτικές και κερδοσκοπικές υπερβολές του ανθρώπου. Επικεντρώθηκε, επίσης, στις προοπτικές που διανοίγονται στην εξέλιξη του είδους μας και τις μορφές απόλυτης εξουσίας που επαπειλούν το μέλλον. Εδώ το ζήτημα της επιμονής εστιάζει, όπως είναι αυτονόητο, στα κοινωνικά κινήματα για την αφύπνιση του πολίτη.

Στις 29 Ιουνίου (παράλληλα με την παράσταση της «Αντιγόνης» του Ράσε στην Επίδαυρο), η στρογγυλή τράπεζα για την Επιμονή περιλάμβανε την Αθηνά Αθανασίου, καθηγήτρια κοινωνικής ανθρωπολογίας, πολιτισμικής θεωρίας και σπουδών φύλου στο Πάντειο πανεπιστήμιο, την Ειρήνη Αμπουμόγλι, ηθοποιό και ερευνήτρια κοινωνιολόγο στο Πανεπιστήμιο της Κρήτης, τη Δήμητρα Ανδρίτσου, ερευνήτρια, μέλος των Forensis/Forensic Architecture Initiative Athens (FAIA), τον Μπίλη Μητσικάκο, φιλόλογο, ερευνητή στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, τη συγγραφέα Βίβιαν Στεργίου και την Έλενα Τζελέπη, αν. καθηγήτρια Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλίας και επιστημονική υπεύθυνο του ερευνητικού προγράμματος «Αντιγόνες».

Ποιες πολιτικές διαδικασίες δημιουργούν, μακροπρόθεσμα, οι πολιτικές της μνήμης και του πένθους; Το να απαιτείς τεκμήρια υπόμνησης των απωλειών σου (φωτογραφίες, φιλμ, ντοκουμέντα, αποδεικτικά στοιχεία, αναμνηστικά αντικείμενα) δεν είναι μια απλή συναισθηματική επίδοση, αλλά ένα ανοικτό αίτημα. Σε κάθε περίπτωση, η αξίωση της μνήμης περιλαμβάνει και τα συναισθήματα της υπερβολής, του πόνου και του θυμού. Η επιμονή των ζωντανών να αναθυμούνται τους νεκρούς τους (βλ. σοφόκλεια Αντιγόνη) και να τους τιμούν, είναι παράγοντας εγρήγορσης, αφύπνισης, και απαιτεί υπερβολικό θάρρος και ευρηματικότητα. Πέραν, λοιπόν, της απλής σκέψης, το πένθος περιλαμβάνει την επίμονη διαδικασία επιστράτευσης των ανθρώπινων δυνάμεων διεκδίκησης.

Δημήτρης Παπανικολάου: «ο επιμένων νικά».

Η επιμονή, ένα είδος δύναμης που είναι βαθιά ριζωμένη μέσα μας, είναι η αδιάκοπη επιδίωξη ενέργειας για την υπέρβαση των εμποδίων και την επίτευξη μακροπρόθεσμων φιλοδοξιών ή βραχυπρόθεσμων στόχων. Μεγαλώνουμε και μαθαίνουμε όταν υπομένουμε παλεύοντας έξω από τη «ζώνη άνεσής» μας. Κάπως μέσα μας κάτι αλλάζει όταν το πάθος, το σθένος και η επιμονή μας υπερνικούν τις δυνάμεις καταστολής και τις πολιτικές τακτικές χειραγώγησης. Με αυτήν την πεποίθηση ο Δημήτρης Παπανικολάου διοργάνωσε τις «στρογγυλές τράπεζες» αυτών των συζητήσεων, ώστε να αναδείξει την αξία της «σωστής επιμονής», αυτής που υπερβαίνει τις αποτυχίες και τους φόβους και πραγματοποιεί συχνά αποτελέσματα που στους περισσότερους ανθρώπους φαντάζουν αδύνατα.

Ο Δημήτρης Παπανικολάου είναι Καθηγητής Νεοελληνικών και Πολιτισμικών Σπουδών και εταίρος του κολεγίου St. Cross στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, όπου διδάσκει από το 2004. Σπούδασε ελληνική και συγκριτική φιλολογία στα πανεπιστήμια Αθηνών και Λονδίνου (UCL). Υπήρξε ερευνητής του προγράμματος Andrew G. Mellon στο UCL και έχει συνεργαστεί ως επισκέπτης καθηγητής ή ερευνητής με τα πανεπιστήμια Princeton, Columbia και NYU. Έχει επίσης εργαστεί ως δημοσιογράφος στην εφημερίδα Επενδυτής και στην Ελληνική Υπηρεσία του BBC και ως τακτικός αρθρογράφος με σειρά περιοδικών και εφημερίδων, μεταξύ των οποίων «Tα Νέα» και το «Unfollow». Βιβλία του: «Singing poets: Literature and popular music in France and Greece» (Legenda, 2007), Σαν κ’ εμένα καμωμένοι: Ο ομοφυλόφιλος Καβάφης και η ποιητική της σεξουαλικότητας (Πατάκης, 2014) και Κάτι τρέχει με την οικογένεια: Έθνος, πόθος και συγγένεια την εποχή της κρίσης (Πατάκης, 2018). Το βιβλίο του Greek Weird Wave: A cinema of biopolitics κυκλοφόρησε από το Edinburgh University Press το 2021.

Η έρευνα του Δημήτρη επικεντρώνεται στους τρόπους με τους οποίους η σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία ανοίγει έναν διάλογο με άλλες πολιτισμικές μορφές (ιδιαίτερα την ελληνική λαϊκή κουλτούρα). Το άλλο σημαντικό σκέλος της έρευνάς του επικεντρώνεται στη θεωρία των queer πολιτισμών και στα κοινωνικά κινήματα. Είναι αφοσιωμένος στη θεωρία του φύλου και στις νέες προοπτικές που αυτή διανοίγει για τη μελέτη της λογοτεχνίας, του πολιτισμού και της κοινωνίας και για τη θέσπιση συμπεριληπτικού κοινωνικού διαλόγου. Στο τελευταίο βιβλίο του, Κάτι τρέχει με την οικογένεια, και με άξονα δέκα σύγχρονα έργα από τη λογοτεχνία, το θέατρο και τον κινηματογράφο -μεταξύ αυτών, των σκηνοθετών Οικονομίδη, Λάνθιμου και Αβρανά- προσεγγίζει την οπτική σύγχρονων καλλιτεχνών πάνω στην «οικογένεια-βραχυκύκλωμα» ώστε να αναδείξει οικείες καταστάσεις που μας αρέσει να αποκαλύπτονται στην τέχνη, αλλά στην ιδιωτική μας ζωή τις κρύβουμε «κάτω από το χαλί».

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου και χορού.