«Ηρακλής Μαινόμενος» σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά στο Διεθνές Φεστιβάλ Πέτρας (κριτική)

«Δίας; Ποιος είναι ο Δίας; Εγώ τον γνωρίζω μόνο από φήμες»
(Ευριπίδη Μελάνιππος)

Ο Δημήτρης Καραντζάς ανεβάζει τον «Ηρακλή Μαινόμενο» του Ευριπίδη στη μετάφραση της Μαίρης Γιόση (τελευταίο ανέβασμα του έργου έγινε το 2012 από τον Μαρμαρινό) και με έναν θίασο σπουδαίων ηθοποιών (τον Πυγμαλίωνα Δαδακαρίδη ως Ηρακλή, τον Γιώργο Γάλλο ως Αμφιτρύωνα, τη Στεφανία Γουλιώτη ως Μεγάρα, την Ηρώ Μπέζου ως Ίριδα, τον Αινεία Τσαμάτη ως Λύκο και τον Νίκο Μήλια ως Θησέα. Παίζουν, επίσης, η Άννα Καλαϊτζίδου στον ρόλο της Λύσσας, ο Γιάννης Κλίνης, ο Γκαλ Ρομπίσα, ο Μπάμπης Γαλιατσάτος, ο Θανάσης Ραφτόπουλος και ο Αντώνης Αντωνόπουλος. Συμμετέχει ο μουσικός Φώτης Σιώτας). Στο έργο αυτό γίνεται μια τολμηρή μεταστροφή του ενδιαφέροντος του Ευριπίδη προς την ατομική υπόσταση και ηθική.

Η ελπίδα για σωτηρία

Ο Αμφιτρύωνας μιλά για τα γένη των θνητών και για την «προϊστορία» της παράστασης, μιλώντας σε αφηγηματικό ενεστώτα: η ζοφερή συνθήκη είναι πως ο Λύκος, σφετεριστής του θρόνου των Θηβών, ετοιμάζεται να σκοτώσει τον Αμφιτρύωνα και μαζί –επειδή η Μεγάρα είναι κόρη του νόμιμου βασιλιά Κρέοντα– και τη σύζυγο του Ηρακλή Μεγάρα και τα παιδιά τους [1]. Η χυδαιότητα του τυράννου καταδεικνύεται από τον απλό και κατανοητό (όσο και χυδαίο) λόγο που επιστρατεύει. Στην παράσταση επικρατεί εξαρχής η κυνική βεβαιότητα ότι δεν υπάρχουν φίλοι και κανένας δεν είναι φίλος όταν μας βρίσκει η συμφορά. Ο Λύκος ενσαρκώνει τον πρώτο κύκλο εξουσίας που θα πρέπει να κατατροπώσει ο Ηρακλής: τον επίγειο. Προς στιγμήν όμως ο ήρωας δεν μπορεί να βοηθήσει την οικογένειά του, γιατί διεκπεραιώνει τον τελευταίο από τους δώδεκα άθλους του: να φέρει πίσω τον Κέρβερο που φυλάει τις πύλες του Άδη. Είναι ημίθεος; Είναι θνητός; Δεν έχει σημασία-στο έργο αυτό καταργούνται τέτοιες νοηματικές διακρίσεις.

Απαγορεύεται στους οικείους του Ηρακλή να μπουν στο παλάτι τους και τους παρακολουθεί πολύ στενά το καθεστώς του Λύκου. Οι άνδρες του Χορού συμπάσχουν, αλλά επειδή είναι γέροι, δεν μπορούν να βοηθήσουν. Ο Λύκος έρχεται να ρωτήσει σαρκαστικά πόσο καιρό θα προσπαθούν να παρατείνουν τη ζωή τους αγκαλιάζοντας τον βωμό. Ισχυρίζεται ότι ο Ηρακλής έχει σκοτωθεί στον Άδη και δεν θα τους βοηθήσει ποτέ. Δικαιολογεί τη σφαγή που σχεδιάζει, υποστηρίζοντας ότι τα παιδιά του Ηρακλή, αν ζήσουν, θα επιχειρήσουν να εκδικηθούν τον παππού τους σκοτώνοντας τον Λύκο όταν μεγαλώσουν.

Απαξιώνει τα κατορθώματα του Ηρακλή, αποκαλώντας τον δειλό επειδή χρησιμοποίησε τόξο αντί για δόρυ στους άθλους του: αυτό είναι ένα πλήγμα στις πεποιθήσεις των Ελλήνων. Αυτός ο ήρωας που νίκησε ως και τον Άδη, που ευτύχησε να δει «μυστών όργια» εκεί κάτω, μπορεί δυνάμει ν’ αποδειχθεί καλύτερος απ’ όλους τους επίγειους άρχοντες: «Καλύτερος μου φαίνεσαι από τους κακορίζικους τους βασιλείς της γης!», λέει ο Χορός. Ο Δημήτρης Καραντζάς επιλέγει να το υποστηρίξει αυτό, υπογραμμίζοντας τον ανθρώπινο παράγοντα, τον φίλιο παράγοντα της αλληλοϋποστήριξης και της συλλογικής αντίδρασης στον αυταρχισμό του status quo.

Ένα έργο ανοιχτό στην απόδοση των αντιθέσεων

Υπάρχει αντίθεση ανάμεσα στη θεομάχο διάθεση του Ηρακλή και στην ευσέβεια του Θησέα. Σώζοντας τον Θησέα, ο Ηρακλής γίνεται συνθήκη ζωογόνος, ενώ σκοτώνοντας τα παιδιά του παράγει μια συνθήκη αφανισμού. Δυο όψεις έχουν και οι θεοί. Τη λογική των έντονων αντιθέσεων ακολουθεί και η σκηνογραφία του Κωνσταντίνου Σκουρλέτη: σε αντίθεση με τη μονοχρωμία της άδειας σκηνής, ένα συγκεκριμένο «κυτίο» αυτόφωτο ορίζει τον «πίσω χώρο», τον χώρο όπου διαδραματίζονται οι σφαγές: οι εθελούσιες και οι ακούσιες. Το «κυτίο» αυτό θα φωτιστεί, με σκηνοθετική άδεια, ούτως ώστε να αναδειχθούν (σε μικρότερη κλίμακα) όλα τα τερατώδη που το κείμενο υποβάλλει. Οι φωτισμοί του Δημήτρη Κασιμάτη είναι απόλυτα εναρμονισμένοι με την ανθρώπινη διάσταση που επιδιώκει να δώσει ο Καραντζάς στο έργο, και το ίδιο συμβαίνει με τη μουσική του Φώτη Σιώτα.

Ο Χορός των πέντε ανδρών (Γιάννης Κλίνης, Γκαλ Ρομπίσα, Μπάμπης Γαλιατσάτος, Θανάσης Ραφτόπουλος, Αντώνης Αντωνόπουλος, μαζί με τον Φώτη Σιώτα και τον Δημήτρη Χατζηζήση) αναπτύσσεται στη μεγαλύτερη κλίμακα της σκηνής, ακολουθώντας τη θαυμάσια κινησιολογική διδασκαλία του Τάσου Καραχάλιου.

Ο Χορός των πέντε ανδρών (Γιάννης Κλίνης, Γκαλ Ρομπίσα, Μπάμπης Γαλιατσάτος, Θανάσης Ραφτόπουλος, Αντώνης Αντωνόπουλος, μαζί με τον Φώτη Σιώτα και τον Δημήτρη Χατζηζήση) αναπτύσσεται στη μεγαλύτερη κλίμακα της σκηνής, ακολουθώντας τη θαυμάσια κινησιολογική διδασκαλία του Τάσου Καραχάλιου και διατηρώντας εξατομικευμένα χαρακτηριστικά ερμηνείας: σαν μια παρέα ανδρών κάποιας ηλικίας που έχει ταλαιπωρηθεί από τα μύρια δεινά και πάντα περιμένει το χειρότερο. Από αυτόν τον Χορό έχει εκφωνηθεί το περίφημο: «Ου παύσομαι τας Χάριτας ταις Μούσαις συγκαταμυγνείς, ηδίστην συζυγίαν», και στον Χορό που φιλοτεχνεί ο κύριος Καραντζάς υπάρχει μια διάσταση συμπαθητικής οικειότητας καινοφανής για την ελληνική σκηνή.

Ο Αμφιτρύωνας ζητά τη χάρη απλώς να τους επιβληθεί εξορία, αντί για τον θάνατο. Απόλυτα ανάλγητος ο Λύκος (που τον αποδίδει θαυμάσια ο Αινείας Τσαμάτης) διατάζει τους άντρες του να φέρουν κορμούς, να τους στοιβάξουν γύρω από τον βωμό και να κάψουν ζωντανούς τους ικέτες. Η Μεγάρα (επιβλητική στον ρόλο η Στεφανία Γουλιώτη) ζητά την άδεια από τον Λύκο να ντύσει τα παιδιά με ρόμπα θανάτου για να αντιμετωπίσουν τους δημίους των. Μέσα στο ερμητικό «κυτίο» της σκηνογραφίας κλαίει για τις χαμένες ευκαιρίες των παιδιών της για γάμο και ευτυχία. Και, ενώ ο Αμφιτρύωνας θρηνεί για τη ματαιότητα της ζωής που έζησε, η Μεγάρα (στους στίχους 492-494) επικαλείται το θαύμα, την επανεμφάνιση του συζύγου της από τον Άδη: «άρηξον, ελθέ, και σκιά φάνηθί μου» λέει, ζητώντας την αποκατάσταση της φυσικής τάξης των πραγμάτων. Στον ρόλο του πατέρα Αμφιτρύωνα ο Γιώργος Γάλλος φτάνει σε μια από τις χαρακτηριστικές κορυφώσεις της καριέρας του, προκαλώντας ρίγη συγκίνησης με μιαν απόλυτα εσωτερική ερμηνεία.

Ο ήρωας ως μαινόμενος και η ανατροπή της ελπίδας

Όταν ο Ηρακλής μαθαίνει την ιστορία της ανατροπής του Κρέοντα και το σχέδιο του Λύκου να σκοτώσει τη Μεγάρα και τα παιδιά, αποφασίζει να πάρει εκδίκηση. («αΰθαδες ό θεός, προς δε τούς θεούς έγώ»). Όπως γράφει ο Γιαν Κοτ: «ο “αόρατος κακούργος”, ο εχθρός που θα χτυπήσει μέσα από μια ενέδρα, βρίσκεται ταυτόχρονα μέσα στον Ηρακλή και έξω από αυτόν. Ο “εξωανθρώπινος παράγοντας” εμφανίζεται με τη συνοδεία στριγκών αυλών». Ο ήρωας λέει ότι ο λόγος της μακροχρόνιας απουσίας του είναι ότι, εκτός από το ότι έφερε πίσω τον Κέρβερο από τον Άδη και τον φυλάκισε, έφερε πίσω και τον Θησέα. Με τα παιδιά κολλημένα πάνω του, μπαίνει στο παλάτι με τη Μεγάρα. Ο Λύκος επιστρέφει και μπαίνει φουριόζος στο παλάτι για να σύρει στον θάνατο και τους άλλους.

Τελικά ο Ηρακλής καταφέρνει να σκοτώσει τον Λύκο και πάνω στον θρίαμβο αυτής της πράξης, στο ξέφρενο γλέντι του λαού-Χορού επειδή νίκησε την τυραννία, εισβάλλουν η Ιριδα και η Λύττα, ως απεσταλμένες της Ήρας, για ν’ αναθέσουν στον Ηρακλή νέο, ζοφερό «άθλο»: να σκοτώσει τα παιδιά του (αυτά τα «παιδιά» που ο Καραντζάς τα μετατρέπει σε κούκλες ζωόμορφες, ώστε να εκτονώσει τη φρίκη της σκηνής). Η θεότητα θέλει αφενός να άρει τη «μεσολάβηση» του παράγοντα Ηρακλή, κι αφετέρου να εκμηδενίσει τον ίδιο τον «μεσολαβητή», κι έτσι η Ίριδα (που την ερμηνεύει πολύ ωραία η Ηρώ Μπέζου) ανακοινώνει ότι παρά τη θέλησή της θα κάνει τον Ηρακλή να σκοτώσει τα ίδια του τα παιδιά τρελαίνοντάς τον, σύμφωνα με την επιθυμία της Ήρας (η οποία μισεί τον Ηρακλή και τον τρελαίνει επειδή “λέγεται ότι είναι γιος του Δία”, κινείται δηλαδή από οργή και ζήλεια, και τα δύο ευτελή και ταπεινά ανθρώπινα συναισθήματα).

Έχει διατυπωθεί η άποψη πως ο Ηρακλής δεν μπορεί να σπιλωθεί με βάση τους μεμονωμένους ισχυρισμούς μίας θεότητας, η οποία έχει επιφορτιστεί με συγκεκριμένη αποστολή από την Ήρα.

Έχει διατυπωθεί η άποψη (Δημήτρης Γιοβανόπουλος, Ηρακλής Μαινόμενος και Hercules Furens, Ιωάννινα, 2020) πως ο Ηρακλής δεν μπορεί να σπιλωθεί με βάση τους μεμονωμένους ισχυρισμούς μίας θεότητας, η οποία έχει επιφορτιστεί με συγκεκριμένη αποστολή από την Ήρα και προφανώς δεν έχει αντικειμενική κρίση («μή σύ νουθετεί τά θ’ Ήρας κάμώ, μηχανήματα»). Η πολιτισμική αποστολή των άθλων του («έξημερώσαι γαίαν») δεν είναι να εξισώσει τους ανθρώπους με τους θεούς, αλλά να του προσφέρει ένα ασφαλέστερο περιβάλλον για να ζήσουν και να μεγαλουργήσουν.

Η παρέμβαση της Ήρας εντάσσει τα δεινά των ανθρώπων σε ένα παράλογο σύμπαν. Η Άννα Καλαϊτζίδου στον ρόλο της Λύσσας εκφράζει τη διαφωνία της, αλλ’ αυτή δεν γίνεται αποδεκτή από τους θεούς, οπότε, ακινητοποιημένη (όπως όλοι μας) αναγκάζεται να εκτελέσει αυτό που απαιτεί η θεότητα: ο Ηρακλής βγαίνει από το όριο και θέτει το καθεστώς τους υπό αμφισβήτηση, και γι’ αυτό τον συντρίβουν. Περνά, λοιπόν, στην παραίσθηση πως σκοτώνει τον Ευρυσθέα, τον βασιλιά που του ανέθεσε τους άθλους, και τους τρεις γιους εκείνου. Οι πόρτες του παλατιού ανοίγουν για να αποκαλυφθεί ο Ηρακλής, εξουθενωμένος και αποκοιμισμένος, περιστοιχιζόμενος από τα σώματα της γυναίκας και των παιδιών του. Όταν ξυπνά, ο Αμφιτρύωνας του αποκαλύπτει τι έχει κάνει (σε μια σκηνή που παραπέμπει στην «αναγνώρισιν» της Αγαύης των «Βακχών»): όπως σε κάθε μανιακό επεισόδιο («ξένωσις»), όταν ο μαινόμενος επανέρχεται στα συγκαλά του βρίσκεται σε απόλυτη άγνοια. Απόλυτα συντετριμμένος με τη συνειδητοποίηση της ανόσιας-ακούσιας πράξης του, αισθάνεται πως είναι ένα μίασμα και θέλει ν’ αυτοκτονήσει, συνειδητοποιεί τη θνητότητά του, ότι δεν μπορεί να τα βάλει με την τυραννία. Ο Πυγμαλίωνας Δαδακαρίδης είναι ένας έξοχος «ευάλωτος γίγαντας» που ταιριάζει απόλυτα με τον ρόλο του Ηρακλέους.

Το «ανόσιον ακούσιον» και ο από μηχανής θνητός/συνάνθρωπος

Στους στίχους 1263-1265 και 1341-1345 ο Ηρακλής μιλά για το πώς ο Δίας δεν μπορεί να είναι πατέρας του και για το πώς οι θεοί δεν μπορεί να υπάρχουν γιατί, αν υπήρχαν, θα έπρεπε να είναι τέλειοι. Παίζοντας με τον κλονισμό της πίστης του Ηρακλή, ο Ευριπίδης αμφισβητεί επίσης τις παραδοσιακές θεολογικές πεποιθήσεις. (E.R. Dodds, Euripides The Irrationalist, The Classical Review, Ιούλιος 1929). Δεν πρόκειται, όμως, τόσο για μια κρίση αθεḯας του Ευριπίδη, όσο για την απώλεια ταυτότητας του Ηρακλή, που έχει κατορθώσει να υποσκάψει ένα σύστημα εξουσίας εκ πρώτης όψεως απαρασάλευτο. Που τώρα μπορεί να εθιστεί στη θνητότητά του, στην αδυναμία του να ελέγξει τη βούλησή του και τις ενέργειές του. Και όλα αυτά εν όψει της απόλυτης αξίας της ανθρώπινης ζωής.

Το υπέροχο στην ευριπίδεια σύνθεση είναι ότι ο Θησέας (στον ρόλο πολύ καλός ο Νίκος Μήλιας) έρχεται για να του υπενθυμίσει τι έχει κάνει για την πόλη του και όλη την ανθρωπότητα και του υπενθυμίζει την αξία της φιλίας [2]. Η παντοδυναμία της ανθρώπινης φιλικής χειρονομίας –η μοναδική ελπίδα που μας έχει απομείνει– καθαίρει τον άμοιρο, εγκαταλελειμμένο ήρωα από το μίασμα και του προσφέρει μια προοπτική συνέχισης: αυτός ο άνθρωπος, που το ένα του πόδι βρίσκεται στον Όλυμπο και το άλλο στη γη, ο άνθρωπος με την κατάρα της διπλής (ανθρώπινης και θεϊκής) υπόστασης, τώρα μπορεί να διεκδικήσει τα πατρογονικά του δικαιώματα στην ύπαρξη: ο ευριπίδειος Ηρακλής αποκηρύσσει τον θεϊκό του πατέρα και, αντ’ αυτού, πέφτει στην αγκαλιά του ανθρώπινου πατέρα του.

Χαρακτηριστική στον Ευριπίδη είναι η διχοτόμηση μεταξύ ελπίδας και ήττας: ενώ η Μεγάρα αποδέχεται το γεγονός ότι η ίδια και τα παιδιά της πρόκειται να πεθάνουν, ο Αμφιτρύωνας συνεχίζει να ελπίζει ότι ο Ηρακλής θα επιστρέψει για να τους σώσει.

Χαρακτηριστική στον Ευριπίδη είναι η διχοτόμηση μεταξύ ελπίδας και ήττας: ενώ η Μεγάρα αποδέχεται το γεγονός ότι η ίδια και τα παιδιά της πρόκειται να πεθάνουν, ο Αμφιτρύωνας συνεχίζει να ελπίζει ότι ο Ηρακλής θα επιστρέψει για να τους σώσει. Επίσης, ενώ το θάρρος του Ηρακλή αποδεικνύεται στην πράξη, ο Λύκος τον κατηγορεί για δειλία – βεβαίως γιατί ο ίδιος αισθάνεται ότι απειλείται: ιδού πώς αποδομείται η εικόνα της εξουσίας. Η ανεπάρκεια της ανθρώπινης ύπαρξης μπροστά στη διπλή τυραννία – της εγκόσμιας και της υπερφυσικής εξουσίας, αυτή είναι η διαπίστωση του Ευριπίδη, που θέλει να υπερβεί την παλιά, ηρωϊκή εποχή, να καταργήσει τις ψευδαισθήσεις, να δώσει τέλος στο πάνθεον και να ζωγραφίσει ποιητικά τον απλό άνθρωπο.

Η εγκατάλειψη του ανθρώπου από τον θεό οδηγεί σε αδιέξοδο ανάλογο με την έλλειψη μεταφυσικής στέγασης του σύγχρονού μας ανθρώπου: αυτό μπορεί να σημαίνει αφενός τη μοναξιά του ανθρώπου στο σύμπαν, κι αφετέρου την ευθύνη της λήψης των αποφάσεών του, που την επωμίζεται μονάχος του υφιστάμενος τις οδυνηρές συνέπειες. Λόγω έντονης αμφισημίας, ο «Ηρακλής Μαινόμενος» του Δημήτρη Καραντζά δεν στοχεύει τόσο στον ήρωα/Ηρακλή καθεαυτόν, όσο στην υπεράσπιση του ανθρώπου, που όταν συνειδητοποιεί την αδυναμία του πλησιάζει την απόγνωση. Και που ως μόνη σωτήρια λέμβο έχει το χέρι που θα του τείνει ένα αγαπητό πρόσωπο, ένας φίλος/συνοδοιπόρος στην απελπιστική οδό της ζωής. Η αξία της φιλίας ως παράγοντα απόδοσης δικαιοσύνης και αποκατάστασης της διαταραγμένης ισορροπίας του ανθρώπου είναι η κεντρική αξία που πρεσβεύει η πολύ ανθρώπινη αυτή παράσταση.

Σημειώσεις
[1]. Σύμφωνα με τα λόγια του Αμφιτρύωνα, ο Λύκος ήρθε από την Εύβοια και, εκμεταλλευόμενος την πολιτική αναταραχή και τις εσωτερικές έριδες των Θηβαίων, σκότωσε τον Κρέοντα παίρνοντας την εξουσία. Μετά την επικράτησή του, που χαρακτηρίζεται από άνομίαν, δυσέβειαν και ϋβριν, πολλοί πλούσιοι έχασαν τις περιουσίες τους και οι φτωχοί είχαν οικονομική άνοδο αρπάζοντας το βιος των προηγούμενων. Ο Ευριπίδης συγκεκριμενοποιεί τους ιστορικούς παράγοντες που γέννησαν την τυραννία, και μάλιστα απευθυνόμενος σε θεατές που είχαν πικρή πείρα από τυραννικό καθεστώς.
[2]. Η Αθήνα του Ευριπίδη διακρίνεται για την ταχύτητά της, με την οποία καταφθάνει για να βοηθήσει τους συμμάχους της. Η σημασία της άφιξης του Θησέα αναδεικνύει την Αθήνα ως τη μοναδική πόλη που είναι πρόθυμη να βοηθήσει τον Ηρακλή και να εκφράσει την ευγνωμοσύνη που του οφείλει. Εξάλλου από την αρχή του έργου έχουν γίνει πολλές αναφορές για την εγκατάλειψη και την αδιαφορία ανθρώπων και πόλεων, ενώ για τον Αμφιτρύωνα η φιλία δοκιμάζεται σε περιόδους δυστυχίας. Η μορφή του Θησέα αντιπροσωπεύει την ευγενέστερη προσωποποίηση των φωτισμένων και συμπονετικών Αθηναίων ανθρωπιστών, καθώς συνοψίζει με υπέροχο τρόπο την παραδοσιακή αρετή.