axelos

Μια ολόκληρη εποχή έκλεισε με το θάνατο στο Παρίσι του τελευταίου μεγάλου Έλληνα φιλοσόφου Κώστα Αξελού. Μια εποχή που, συμβολικά, ξεκίνησε πάνω από μισό αιώνα πριν, στο κατάστρωμα του πλοίου «Ματαρόα».

Του Κώστα Κατσουλάρη

Τότε, εν έτει 1945, με ευθύνη του διευθυντή του Γαλλικού Ινστιτούτου Οκτάβιου Μερλιέ, το πλοίο απέπλευσε  με κατεύθυνση τη νότιο Ιταλία, προσφέροντας έξοδο διαφυγής, συχνά και σωτηρίας, σε πολλές δεκάδες ελληνόπουλα, που έμελλε να εξελιχθούν σε μείζονες προσωπικότητες της τέχνης, των γραμμάτων και της επιστήμης. Ανάμεσα στους Σβορώνο, Προβελέγγιο, Κρανάκη, Κουλεντιανό, Χατζηλαζάρου, Ξενάκη, Κύρου και πολλούς άλλους, βρίσκονταν και τρεις άντρες στα είκοσι και κάτι τους χρόνια οι οποίοι, με ορμητήριο τη γαλλική πρωτεύουσα, επηρέασαν τις επόμενες δεκαετίες σημαντικά την ευρωπαϊκή σκέψη και φιλοσοφία: Ο Κορνήλιος Καστοριάδης (1922-1997), ο Κώστας Παπαϊωάννου (1925-1981) και ο Κώστας Αξελός (1924-2010), παρά τις σημαντικές μεταξύ τους διαφορές, στήριξαν το έργο τους στη μελέτη και ανανέωση της αρχαιοελληνικής παρακαταθήκης, προτείνοντας πρωτότυπες απαντήσεις σε θεμελιώδη πολιτικά και φιλοσοφικά προβλήματα.

Και οι τρεις ήταν αριστεροί, ενταγμένοι σε αντιστασιακές οργανώσεις, κινδύνεψαν, φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν, αλλά σύντομα διαχώρισαν τη θέση τους από το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος και γενικότερα από τον Σταλινισμό.

Και οι τρεις ήταν αριστεροί, ενταγμένοι σε αντιστασιακές οργανώσεις, κινδύνεψαν, φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν, αλλά σύντομα διαχώρισαν τη θέση τους από το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος και γενικότερα από τον Σταλινισμό. Η στάση τους αυτή, την οποία κράτησαν με συνέπεια μέσα στα χρόνια, σε συνδυασμό με την αίγλη που απέκτησαν ζώντας, διδάσκοντας και γράφοντας στη Γαλλία, υπήρξε φάρος και για πολλούς νεότερους Έλληνες στοχαστές, φιλοσόφους, πολιτικούς επιστήμονες, που βρέθηκαν στο Παρίσι τη δεκαετία του 60 και του 70, συντείνοντας έτσι, απρογραμμάτιστα, στη δημιουργία ενός ισχυρού αντισταλινικού αριστερού ρεύματος, το οποίο και διέσωσε την τιμή της ελληνικής, σοβιετόφιλης και σκληροπυρηνικά σταλινικής Αριστεράς.

Ειδικότερα ο Αξελός, παρότι γεννημένος σε αστική οικογένεια, ανήλικος ακόμη, πήρε μέρος στην Αντίσταση, ως μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος, διακηρύσσοντας ότι «ο πραγματικός κομμουνιστής πρέπει να κρατάει στο ένα χέρι το όπλο και στο άλλο τα βιβλία του Ρίλκε». Το 1944, στα Δεκεμβριανά, έζησε εικονική εκτέλεση στα κρατητήρια της Ασφάλειας, φυλακίστηκε σε στρατόπεδο και τελικά απέδρασε, με αποτέλεσμα να καταδικαστεί ερήμην του σε θάνατο από κάποιο στρατοδικείο. Λίγο καιρό μετά διεγράφη από το Κομμουνιστικό Κόμμα.

Ο νεαρός Αξελός εκδήλωσε από πολύ νωρίς τα φιλοσοφικά και στοχαστικά του ενδιαφέροντα, μελετώντας Νίτσε, Ηράκλειτο αλλά και κλασική λογοτεχνία. Από τα πρώτα χρόνια της παρουσίας του στο Παρίσι, το ανήσυχο και ιδιαίτερο πνεύμα του δεν άργησε να ξεχωρίσει. Από το 1950 έως το 1957 εργάστηκε στο Εθνικό Κέντρο Ερευνών της Γαλλίας, το περίφημο CNRS, ενώ δύο χρόνια μετά υποστήριξε στη Σορβόννη το διδακτορικό του πάνω στον Ηράκλειτο και τον Μαρξ, κείμενα που αποτέλεσαν δύο από τα τρία βιβλία της πρώτης του τριλογίας «Η εκδίπλωση της περιπλάνησης» (1961-1964). Το τελευταίο, μαζί με τις τριλογίες «Η εκδίπλωση του παιχνιδιού» (1969-1977) και «Η εκδίπλωση μιας αναζήτησης» (1969-1979) αποτελούν τους τρεις πυλώνες ενός πολυσχιδούς και, ακόμη και σήμερα, πρωτοποριακού φιλοσοφικού στοχασμού που έχει ως κεντρικό του άξονα την έννοια του παιχνιδιού και της στοχαστικής διερώτησης.

Από το 1962 μέχρι το 1973 δίδαξε φιλοσοφία στην Σορβόννη, ενώ από το 1956 ήταν συνεργάτης, συντάκτης κι αργότερα αρχισυντάκτης της επιθεώρησης Arguments (Επιχειρήματα) που είχαν ιδρύσει την ίδια χρονιά οι Εντγκάρ Μορέν και Ζαν Ντιβινιό. Παράλληλα, συνέστησε και διεύθυνε την ομώνυμη σειρά στις Εκδόσεις του Μεσονυχτίου, μέσα από την οποία έκανε γνωστά στη Γαλλία πολλά σημαντικά ονόματα της σύγχρονης σκέψης και στην οποία ενέταξε κι ο ίδιος τα περισσότερα από τα βιβλία του. Έχει επίσης μεταφράσει, από τα γερμανικά στα γαλλικά, σημαντικά έργα των Χάιντεγκερ και Λούκατς.

Το έργο του Αξελού, ιδιότυπο, μοναχικό και ηθελημένα «περιθωριακό», παρότι μεταφρασμένο σε δεκάξι γλώσσες, αποτελούμενο από 24 βιβλία και πλήθος άλλων κειμένων, είναι αδύνατον να συνοψιστεί σε μερικές φράσεις, τόσο εξαιτίας του όγκου του όσο κυρίως λόγω της θεμελίωσής του εκτός των γνωστών ιδεολογικών και φιλοσοφικών συστημάτων. 

Το έργο του Αξελού, ιδιότυπο, μοναχικό και ηθελημένα «περιθωριακό», παρότι μεταφρασμένο σε δεκάξι γλώσσες, αποτελούμενο από 24 βιβλία και πλήθος άλλων κειμένων, είναι αδύνατον να συνοψιστεί σε μερικές φράσεις, τόσο εξαιτίας του όγκου του όσο κυρίως λόγω της θεμελίωσής του εκτός των γνωστών ιδεολογικών και φιλοσοφικών συστημάτων. Ο ίδιος όριζε τον εαυτό του ως «στοχαστή» ή «μεταφιλόσοφο», «έξω από όλα τα κυκλώματα ή τα αντικυκλώματα, που δεν προσπαθεί να ιδρύσει σχολές και να έχει οπαδούς», θεωρώντας την καθαυτήν φιλοσοφία ξεπερασμένη και απονεκρωμένη – όπως και κάθε κλειστό σύστημα σκέψης που αναζητά μία και μόνη «αλήθεια». Ο Ηράκλειτος, ο Νίτσε, ο Μαρξ και ο Φρόιντ, οι μεγάλοι ρομαντικοί ποιητές Ρεμπό και Χάιντερλιν, ο Ντοστογιέφσκι, υπήρξαν σταθεροί συνοδοιπόροι στους στοχασμούς του, που τείνουν συχνά, όλο και συχνότερα με την πάροδο των χρόνων, περισσότερο προς τη διατύπωση ποιητικών και ρηξικέλευθων ερωτημάτων, παρά στην αναζήτηση απαντήσεων.

Τα τελευταία τριάντα χρόνια σύντροφος της ζωής του ήταν η δημοσιογράφος, ευρωβουλευτής και πεζογράφος Κατερίνα Δασκαλάκη, η οποία και μετέφρασε στα ελληνικά σημαντικό μέρος του έργου του. Οι σχέσεις του με την Ελλάδα, λιγοστές μέχρι τη Μεταπολίτευση, αναθερμάνθηκαν τις τελευταίες δύο δεκαετίες, καθώς και οι σχέσεις του με την ελληνική ακαδημαϊκή κοινότητα η οποία άργησε να αναγνωρίσει το μέγεθος και την προσφορά του. Έτσι, το 1992 αναγορεύθηκε διδάκτορας του Παντείου Πανεπιστημίου, το 2000 επίτιμος διδάκτωρ Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, ενώ στις 5 Μαρτίου του 2009 αναγορεύθηκε επίτιμος διδάκτωρ του τμήματος Φιλοσοφίας & Παιδαγωγικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Αυτή ήταν η τελευταία φορά που ο Κώστας Αξελός επισκέφτηκε τη χώρα μας.

Από τις Εκδόσεις της Εστίας, που έχουν εκδώσει τα περισσότερα από τα έργα του, αναμένεται να κυκλοφορήσουν προσεχώς δύο ακόμη βιβλία του, το παλιότερο «Παιχνίδι του κόσμου» (1969), καθώς και το τελευταίο του «Αυτό που επέρχεται» (2009). Βιβλία με σκέψεις, ομιλίες ή συνεντεύξεις του κυκλοφορούν ακόμη από τις εκδόσεις Καστανιώτη, Νεφέλη, Εξάντας. Ας σημειωθεί ότι τα βιβλία που συνθέτουν τις τρεις τριλογίες του, τον κύριο δηλαδή όγκο του έργου του, είναι στο μεγάλο μέρος τους ακόμη αμετάφραστα. Η κηδεία του Κώστα Αξελού θα γίνει την προσεχή Πέμπτη, 11 Φεβρουαρίου, στο κοιμητήριο του Μονπαρνάς στο Παρίσι. 

Η διαμάχη του με τον Σαρτρ

Γνωστή στους παρισινούς κύκλους είναι η αντίθεση του Κώστα Αξελού με τον Ζαν-Πολ Σαρτρ, τον οποίο κατηγορούσε για αναμάσημα ήδη γνωστών φιλοσοφικών σκέψεων, ενώ η μομφή που του απεύθυνε ο Γάλλος φιλόσοφος ήταν ότι εγκατάλειψε τον Κομμουνισμό. Από τα πιο γνωστά μεταξύ τους περιστατικά είναι αυτό που έλαβε χώρα στο Παρίσι το 1964, σε μια δημόσια συζήτηση που οργάνωνε η Ένωση Κομμουνιστών Φοιτητών με θέμα την εξουσία της λογοτεχνίας. Τότε, ο Ζαν Πολ Σαρτρ απαίτησε τη μη συμμετοχή του Κώστα Αξελού. Η απαίτηση αυτή του Σαρτρ, ενδεικτική της κακής σχέσης των δύο ανδρών, είχε ως αποτέλεσμα να αρνηθεί να συμμετάσχει στη συζήτηση και ο Κλοντ Σιμόν, ο συγγραφέας που δύο δεκαετίες αργότερα τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Η αντίθεση του Αξελού με τον Σαρτρ, παρότι συχνά αποδιδόταν σε διαφορές φιλοσοφικής και θεωρητικής χροιάς, ήταν ριζικά πολιτική, κι οφειλόταν στην ξεκάθαρη αντίθεση του Αξελού, όπως και πολλών άλλων γάλλων διανοητών (π.χ. Μπαρτ, Φουκώ), στον σταλινισμό. Είχε άλλωστε προηγηθεί η επέμβαση της Σοβιετικής Ένωσης στην Ουγγαρία το 1956, γεγονός ορόσημο που έκανε πολλούς κομμουνιστικές διανοούμενους να αναθεωρήσουν τις απόψεις τους για τον «υπαρκτό σοσιαλισμό».

* Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.
Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Στο στήθος μέσα χάλκινη καρδιά» (εκδ. Μεταίχμιο). 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΑΞΕΛΟΥ

politeia-link

 

 

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι υποδέχονται θετικά τις εξαγγελίες για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας στα γυμνάσια και λύκεια

Συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι υποδέχονται θετικά τις εξαγγελίες για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας στα γυμνάσια και λύκεια

«Με ιδιαίτερη χαρά υποδεχόμαστε τις εξαγγελίες του ΥΠΑΙΘΑ για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας και τη διδασκαλία τουλάχιστον δύο ολόκληρων λογοτεχνικών έργων, από τη νέα σχολική χρονιά», σημειώνουν συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι, με αφορμή πρόσφατες εξαγγελίες του ΥΠΑΙΘΑ.

Επιμέλεια: Book Press...

«Βίος και Πολιτεία»: Η Βίβιαν Στεργίου έρχεται στο Υπόγειο

«Βίος και Πολιτεία»: Η Βίβιαν Στεργίου έρχεται στο Υπόγειο

Στο 47ο επεισόδιο της σειράς συζητήσεων στο Βιβλιοπωλείο της Πολιτείας με ανθρώπους από το χώρο του βιβλίου και της σκέψης, o Κώστας Κατσουλάρης συνομιλεί με τη συγγραφέα και αρθογράφο Βίβιαν Στεργίου. Η συζήτηση θα μεταδοθεί, την Πέμπτη, 18 Ιουλίου, στις 7.00μμ.

Επιμέλεια: Book Press

...
To 7ο Θερινό Βιβλιοστάσιο έρχεται στη Δημοτική Αγορά Κυψέλης

To 7ο Θερινό Βιβλιοστάσιο έρχεται στη Δημοτική Αγορά Κυψέλης

To 7o Θερινό Βιβλιοστάσιο θα πραγματοποιηθεί την Παρασκευή 19, το Σάββατο 20 και την Κυριακή 21 Ιουλίου, στη Δημοτική Αγορά Κυψέλης. Κεντρική εικόνα από το περσινό επιτυχημένο 6ο Θερινό Βιβλιοστάσιο στον Κήπο Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων.

Επιμέλεια: Book Press

To 7o Θερινό Βι...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Επίδαυρος: «Πλούτος» του Αριστοφάνη, σε σκηνοθεσία Γιάννη Κακλέα (κριτική)

Επίδαυρος: «Πλούτος» του Αριστοφάνη, σε σκηνοθεσία Γιάννη Κακλέα (κριτική)

Για την παράσταση του Κρατικού Θέατρο Βορείου Ελλάδος «Πλούτος» του Αριστοφάνη, σε σκηνοθεσία του Γιάννη Κακλέα, η οποία παρουσιάστηκε στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου στις 19 & 20 Ιουλίου.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Το 388 π.Χ. με τον «Πλούτο» ο Αρ...

«Ετυμολογίες» του Ευθύμη Φιλίππου και της Αγγελικής Παπούλια στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική)

«Ετυμολογίες» του Ευθύμη Φιλίππου και της Αγγελικής Παπούλια στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική)

Για την παράσταση «Ετυμολογίες» σε κείμενο του Ευθύμη Φιλίππου και σκηνοθεσία του Ευθύμη Φιλίππου και της Αγγελικής Παπούλια, η οποία θα παρουσιαστεί στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών & Επιδαύρου, στο κτήριο της Παλαιάς Βουλής για 4 ακόμη παραστάσεις (20, 21 –δύο παραστάσεις–, 22 Ιουλίου).

Γράφει ο ...

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα, όπως ψηφίστηκαν από 503 μυθιστοριογράφους, συγγραφείς μη μυθοπλαστικών έργων, ποιητές, κριτικούς και άλλους βιβλιόφιλους – με την επιμέλεια των συντακτων του Book Review των Νew Υork Τimes. Έκπληξη; Οι γυναίκες συγγραφείς είναι, οριακά, περισσότερες από τους άντρες. 

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα, όπως ψηφίστηκαν από 503 μυθιστοριογράφους, συγγραφείς μη μυθοπλαστικών έργων, ποιητές, κριτικούς και άλλους βιβλιόφιλους – με την επιμέλεια των συντακτων του Book Review των Νew Υork Τimes. Έκπληξη; Οι γυναίκες συγγραφείς είναι, οριακά, περισσότερες από τους άντρες. 

...
50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Πώς να περάσεις «απέναντι»: 10 βιβλία που βοηθούν να αλλάξεις νοοτροπία και στόχους

Πώς να περάσεις «απέναντι»: 10 βιβλία που βοηθούν να αλλάξεις νοοτροπία και στόχους

Γίνεται να αλλάξουμε τη ζωή μας αντιμετωπίζοντας τους φόβους, τα τραύματα του παρελθόντος και να αγαπήσουμε πραγματικά; Επιλέγουμε δέκα βιβλία που μας παρέχουν πρακτικές συμβουλές για να δούμε τον εαυτό μας κάτω από ένα νέο φως. 

Γράφει ο Λεωνίδας Καλούσης 

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ