Στις 27 Μαΐου 1963 κατέληξε στη Θεσσαλονίκη ο βουλευτής Γρηγόρης Λαμπράκης, ο οποίος είχε δεχθεί δολοφονική επίθεση το βράδυ της 22ας Μαΐου καθώς έβγαινε από το ξενοδοχείο Κοσμοπολίτ όπου είχε διοργανωθεί εκδήλωση της «Επιτροπής για τη Διεθνή Ύφεση και Ειρήνη».
Επιμέλεια: Ελένη Κορόβηλα
Η επίθεση που είχε σαν στόχο τον ειρηνιστή βουλευτή, παρουσιάστηκε από την αστυνομία σαν «τροχαίο ατύχημα». Ο Λαμπράκης δέχθηκε επίθεση από τρίκυκλο, το οποίο οδηγούσε ο παρακρατικός Σπύρος Γκοτζαμάνης και επέβαινε ο επίσης παρακρατικός Εμμανουήλ Εμμανουηλίδης. Πάνω από 50 χρόνια μετά, τα βιβλία που φωτίζουν την υπόθεση Λαμπράκη που προκάλεσε διεθνή κατακραυγή και συγκλόνισε την Ελλάδα δεν είναι τόσα πολλά όσα θα φανταζόταν ίσως κανείς. Κορυφαίο κι αξεπέραστο ανάγνωσμα για να εισαχθεί κανείς στο πνεύμα της ταραγμένης εποχής παραμένει το Ζ του Βασίλη Βασιλικού.
«Η πολιτική δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη έγινε την ώρα που βάδιζε σχεδόν μόνος -τον συνόδευαν ελάχιστοι «Φίλοι της Ειρήνης»- σ' ένα χώρο όπου βρίσκονταν εκατοντάδες παρακρατικοί, 180 άντρες της χωροφυλακής, όλη η τοπική ηγεσία του σώματος: από το στρατηγό Μήτσου μέχρι το διευθυντή της αστυνομίας Ευθύμιο Καμουτσή και τον υποδιευθυντή Μιχ. Διαμαντόπουλο και από το διοικητή Εθνικής Ασφαλείας ταγματάρχη Κωνσταντίνο Δόλκα μέχρι τους υπομοιράρχους Εμμ. Καπελώνη και Δημήτριο Κατσούλη -από τα μεγάλα ονόματα της υπόθεσης Λαμπράκη.
Μέχρι σήμερα δεν ξέρουμε -και ίσως δεν θα μάθουμε ποτέ- ποιοι άλλοι ήταν εκεί από αυτούς που θα μπορούσαν να παίξουν ρόλο στη δολοφονία και ποιοι δούλευαν για ποιον εκείνη την άγρια νύχτα στη Θεσσαλονίκη», γράφει στο βιβλίο του «Πολιτική Δολοφονία: Υπόθεση Λαμπράκη» (Ποντίκι, 1995, εξαντλημένο) ο δημοσιογράφος Κώστας Παπαϊωάννου.
Το μυθιστόρημα που δεν είναι ακριβώς μυθιστόρημα
Αν πρέπει όμως κανείς να διαβάσει ένα βιβλίο για την πολιτική δολοφονία που σημάδεψε την ταραγμένη δεκαετία του '60 αυτό είναι το "non fiction novel" μυθιστόρημα Ζ του Βασίλη Βασιλικού.
Λίγο καιρό μετά τα γεγονότα που συντάραξαν την Ελλάδα και προκάλεσαν αλυσιδωτές πολιτικές εξελίξεις, ο Βασίλης Βασιλικός έγραψε εν θερμώ το «Ζ», ένα βιβλίο που έγινε σύμβολο για τον αγώνα υπέρ της δημοκρατίας και αποτελεί σταθμό για τη μεταπολεμική πεζογραφία. Συνδυάζοντας επίσημα ντοκουμέντα, στοιχεία της δημοσιογραφικής έρευνας και μυθιστορηματική πλοκή ο Βασίλης Βασιλικός συνέθεσε το μυθιστόρημα μιας τραγικής στιγμής για την πολιτική ιστορία της Ελλάδας. Ο ίδιος υποβάθμιζε τη λογοτεχνικότητα του βιβλίου που όπως έχει πει «από όταν γράφτηκε η πρώτη φράση, το βιβλίο γράφτηκε σε 21 μέρες».
Το Ζ κυκλοφόρησε το 1966 από τις εκδόσεις Θεμέλιο με την επεξήγηση «Το φανταστικό ντοκιμαντέρ ενός εγκλήματος». Επανακυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Διόπτρα το 2011. Ο Βασιλικός εξηγεί: «Είναι κάτι ανάλογο με το χαρακτηρισμό -μη μυθιστορηματικό μυθιστόρημα- "non fiction novel" που λανσάρισε στο "Εν Ψυχρώ" ο Τρούμαν Καπότε. Σημαίνει, με άλλα λόγια, μια περίπτωση, που θα ήταν, κάτω από άλλες περιστάσεις, φανταστική ή μυθιστορηματική αλλά συμβαίνει να 'ναι εκατό τα εκατό πραγματική και μη μυθιστορηματική. Δηλαδή το Ζ υπακούει στους νόμους ενός έργου φαντασίας, έχει δική του νομοτέλεια, αυτόνομη, μόνο που τυχαίνει όλα αυτά να μην είναι διόλου φανταστικά, αλλά μια πιστή και υπεύθυνη αντιγραφή της πραγματικότητας». Τρία χρόνια αργότερα ο Κώστας Γαβράς θα γυρίσει την ταινία Ζ, βασισμένη στο βιβλίο του Βασιλικού με πρωταγωνιστή τον Υβ Μοντάν (στο ρόλο του άτεγκτου ανακριτή, που δεν ήταν άλλος από τον Σαρτζετάκη). Η ταινία περιλαβάνεται στην ειδική συλλεκτική έκδοση του 2011.
Το υλικό που αποτέλεσε τη βάση για το μυθιστόρημα
Λϊγους μήνες πριν την έκδοση του Ζ, κυκλοφορεί το βιβλίο του δημοσιογράφου της εφημερίδας Αυγή Γιάννη Βούλτεψη «Υπόθεση Λαμπράκη, Η μάχη: Θεσσαλονίκη 1963». Ο Βούλτεψης, μαζί με τους δημοσιογράφους Γιώργο Ρωμαίο (δημοσιογράφος τότε της εφημερίδας Το Βήμα) και Γιώργο Μπέρτσο (της εφημερίδας Ελευθερία), είχε αποκαλύψει το σχέδιο δολοφονίας του Λαμπράκη και είχε ξεσκεπάσει την οργάνωση των παρακρατικών «Καρφίτσα». Το βιβλίο δεν θα έχει την ίδια τύχη με αυτό του Βασιλικού. Αν και το υλικό του, όπως είχε συνταχθεί από τον Βούλτεψη ως προϊόν της δημοσιογραφικής έρευνας σε συνδυασμό με την εκτενέστατη δικογραφία, αποτελούσε το «Κοράνι» όπως το αποκαλούσαν οι παράγοντες της δίκης για την υπόθεση Λαμπράκη, «αποκηρύχθηκε» από την ΕΔΑ ενώ λίγους μήνες αργότερα αποσύρθηκε από τη χούντα και πολτοποιήθηκε. Το βιβλίο επανακυκλοφόρησε το 1998 από τις εκδόσεις Αλκυών μαζί με τον δεύτερο τόμο που περιέχει τα συμπεράσματα του συγγραφέα από τη δίκη: «Υπόθεση Λαμπράκη, 1963-1967: Η πορεία, η δίκη, η καταγωγή, η προβοκάτσια». Ο Γιάννης Βούλτεψης έχει πει πως ο Βασιλικός είχε κι εκείνος παραλάβει ένα αντίτυπο του λεγόμενου «Κορανίου».
Και άλλα πέντε βιβλία για τον Λαμπράκη και την ταραγμένη δεκαετία του '60
Στην επέτειο των 50 χρόνων από τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη κυκλοφόρησε το βιβλίο του Πάνου Τριγάζη Ο Λαμπράκης και το κίνημα ειρήνης (Ταξιδευτής, 2013). Ο συγγραφέας αποπειράται να συστήσει στους αναγνώστες τον Λαμπράκη από το ξεκίνημα της ζωής του, στο χωριό Κερασίστα της Αρκαδίας, στις σπουδές της Ιατρικής και τη ζωή στον Πειραιά όπου το 1961 εξελέγη βουλευτής συνεργαζόμενος με την ΕΔΑ. Ο Λαμπράκης υπήρξε ιδρυτικό μέλος και αντιπρόεδρος της «Ελληνικής Επιτροπής για τη Διεθνή Ύφεση και Ειρήνη». Στο βιβλίο που είναι αφιερωμένο στο κίνημα Ειρήνης εκείνης της περιόδου ο Λαμπράκης ουσιαστικά αυτοβιογραφείται μέσα από εκτενή αποσπάσματα των προσωπικών του ημερολογίων.
Στο βιβλίο του Υπόθεση Λαμπράκη, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Προσκήνιο το 1995, ο καθηγητής πολιτικής και συνταγματικής ιστορίας Παύλος Β. Πετρίδης (1947-2000), είχε συγκεντρώσει όλο το προανακριτικό υλικό της υπόθεσης, την εισαγγελική πρόταση προς το Συμβούλιο εφετών και τα πρακτικά της δίκης που έγινε στο Κακουργιοδικείο Θεσσαλονίκης. Ένα βιβλίο εργαλείο για όποιον θέλει να αναβιώσει μέσα από τα δικαστικά έγγραφα το κλίμα της εποχής.
Κυκλοφορεί επίσης, το βιβλίο Παρασύνθημα Λαμπράκης (Τυπωθήτω, 2003) των Μαρία Αρβανίτη - Σωτηροπούλου και Πάνου Τριγάζη. Ένα βιβλίο που έχει ως θέμα τον Μαραθωνοδρόμο της Ειρήνης Λαμπράκη και το ειρηνευτικό κίνημα στην Ελλάδα.
Μια ανασύνθεση της εξαιρετικά κρίσιμης περιόδου που σημαδεύτηκε από τη σύγκρουση των ανακτόρων με τον Καραμανλή έκαναν οι δημοσιογράφοι Μιχάλης Ιγνατίου και Κώστας Παπαϊωάννου στο βιβλίο τους Ποιος επιτέλους κυβερνά αυτό τη χώρα; (Λιβάνης, 2014). Η δημοσιογραφική έρευνα στα Αρχεία των ΗΠΑ έφερε στη δημοσιότητα, για πρώτη φορά, μια σειρά αποκαλυπτικά έγγραφα τα οποία φωτίζουν τα γεγονότα: πώς τα είδαν τότε οι Αμερικανοί, ποιες ήταν οι πρώτες αντιδράσεις τους, τι τους εξέπληξε, τι τους τρόμαξε - ενώ επιχειρούν να δώσουν μια απάντηση γιατί όλα αυτά μας ενδιαφέρουν σήμερα.
Τέλος, με τα μεγάλα πολιτικά εγκλήματα που οργανώθηκαν και εκτελέστηκαν στη Θεσσαλονίκη κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα σε σκοτεινές περιόδους της νεότερης ιστορίας της, και με το γεγονός πως τα περισσότερα εξ αυτών ελάχιστα εξιχνιάστηκαν και οι ηθικοί τους αυτουργοί τους δε βρέθηκαν ποτέ, ασχολείται ο Σπύρος Κουζινόπουλος στο βιβλίο του Οι μεγάλες πολιτικές δολοφονίες (Ιανός, 2013).
Ο Βασιλιάς Γεώργιος ο Α', ο Αμερικανός δημοσιογράφος Τζορτζ Πολκ, το ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ, πρώην υπουργός Γιάννης Ζεύγος, οι βουλευτές της ΕΔΑ Γρηγόρης Λαμπράκης και Γιώργης Τσαρουχάς και ο αγωνιστής του αντιδικτατορικού αγώνα Γιάννης Χαλκίδης, ήταν τα θύματα αυτών των εγκληματικών ενεργειών. Ο συγγραφέας υποστηρίζει πως η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε τόσο κατά τη διάπραξη, όσο και τη συγκάλυψη των φυσικών και ηθικών αυτουργών, παρέμενε σχεδόν η ίδια. Στο βιβλίο παρουσιάζει στοιχεία, μαρτυρίες αλλά και αδημοσίευτες φωτογραφίες.
