«Η συγγραφή δεν είναι επάγγελμα – και ούτε θα έπρεπε»: 12 συγγραφικές συμβουλές του Ίταλο Καλβίνο

Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Ίταλο Καλβίνο προσχώρησε στην ιταλική Αντίσταση, πολεμώντας τις δυνάμεις του φασισμού. Εργάστηκε ως δημοσιογράφος, αρχικά σε μαρξιστικά έντυπα, έπειτα σε διάφορες εφημερίδες και περιοδικά. Τα πρώτα έργα του είναι ρεαλιστικά, εμπνευσμένα από τις εμπειρίες του από τον πόλεμο, ενώ στη συνέχεια ενέταξε στη γραφή του διάφορα φανταστικά και αλληγορικά στοιχεία. Συμμετείχε στο κίνημα Oulipo, γνωστό για τους λογοτεχνικούς πειραματισμούς που πραγματοποιούσαν τα μέλη του.

Τα βιβλία του κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Καστανιώτη. 

Ακολουθούν οι δώδεκα συγγραφικές συμβουλές του Ίταλο Καλβίνο, αποσπάσματα από επιστολές του προς τους φίλους του και τους ομότεχνούς του και από άλλα κείμενά του:

1. Η συγγραφή δεν είναι επάγγελμα – και ούτε θα έπρεπε να είναι

Όταν δουλεύεις εξαντλείσαι, πνίγεσαι. Δεν έχεις φίλους, δεν δημιουργείς τέχνη. Το μόνο που μπορείς να κάνεις είναι να περιπλανηθείς στους δρόμους ή να φλερτάρεις με ένα κορίτσι, κάποιο βράδυ ή κάποιο απόγευμα που θα έχεις ελεύθερο χρόνο. Αυτό είναι όλο. Εν ολίγοις, η εργασία είναι κάτι μάταιο. Δεν έχει να κάνει με τη μόρφωσή σου, αυτό εννοώ. Αλλά είναι κάτι το απαραίτητο. Δεν μπορώ -και δεν θέλω- να ζήσω τη ζωή ενός συγγραφέα, δηλαδή να γράφω για να βιοπορίζομαι. Το μυθιστόρημα που έγραφα, που για μήνες ολόκληρους μού έπινε όλο μου το αίμα (γιατί, εφόσον είμαι πεισματάρης, ήμουν αποφασισμένος να το τελειώσω, παρόλο που δεν ένιωθα πλέον πως είχε την παραμικρή αξία), είναι άψυχο, απαίσιο, γεμάτο με υπέροχα και έξυπνα τεχνάσματα που όμως είναι ανούσια και τεχνητά, δεν πρόκειται να πείσει κανέναν και δεν πρέπει να το ολοκληρώσω. Και για λίγο καιρό δεν πρέπει να γράψω τίποτα, ειδάλλως θα κάνω κι άλλα λάθη.

2. Δεν πρέπει να σας απασχολεί η φήμη

Όταν ένας συγγραφέας γίνεται δημόσιο πρόσωπο, όταν γίνεται ένας συγγραφέας-χαρακτήρας, μια προσωπικότητα που όλοι λατρεύουν, είναι κάτι το ανυπόφορο, τόσο όταν συμβαίνει στους άλλους, όσο και όταν συμβαίνει σε εμένα. Εν ολίγοις, όταν αν ένας κριτικός μιλά για ένα πρόβλημα και αναφέρεται σε ένα (ή σε περισσότερα) από τα έργα μου που σχετίζονται με αυτό το πρόβλημα, αποκτώ την αίσθηση πως η δουλειά μου είναι έστω και λίγο σημαντική. Από την άλλη, η προοπτική να στεφανωθώ με δάφνες πλάι στις άλλες προτομές στην αίθουσα των διάσημων συγγραφέων δεν με χαροποιεί καθόλου.

3. Κάποια έργα σας πρέπει να παραμείνουν αδημοσίευτα

Εδώ και επτά ή οκτώ μήνες χαζολογώ, καθώς ασχολούμαι με ένα μυθιστόρημα που ξεκίνησα σε μια στιγμή αδυναμίας και έχει αποδειχθεί πολύ κακό, με αποτέλεσμα να χάνω τον χρόνο μου. Αλλά, τουλάχιστον, έτσι θα απαλλαγώ από την επιθυμία να γράφω μυθιστορήματα για τα επόμενα τέσσερα ή πέντε χρόνια, σε αυτό ακριβώς στοχεύω, ώστε να μπορέσω να μελετήσω σοβαρά και να μάθω να γράφω αξιοπρεπώς.

4. Πρέπει να γνωρίζετε σε βάθος το κεντρικό σας θέμα

Αν θες να γράψεις για την καλή κοινωνία, θα πρέπει να τη γνωρίσεις και να τη μάθεις σε βάθος, όπως έκαναν ο Προυστ, ο Ραντιγκέ και ο Φιτζέραλντ: δεν έχει σημασία αν την αγαπάς ή αν τη μισείς, σημασία έχει να εκφράσεις με σαφήνεια τα συναισθήματά σου.

5. Με κάθε νέο βιβλίο πρέπει να ανεβάζετε τον πήχη

Το πρόβλημα που αντιμετωπίζω πλέον είναι πως θέλω να υπερβώ τα όρια μου, να διαψεύσω την πεποίθηση πως είμαι ένας συγγραφέας που γράφει περιπέτειες, παραμύθια και χιουμοριστικές ιστορίες, καθώς δεν μπορώ πλέον να εκφραστώ πλήρως ή να συνειδητοποιήσω ποιος πραγματικά είμαι.

6. Το συγγραφικό ύφος αλλάζει με τον καιρό

Είναι αλήθεια πως αισθάνομαι πως είμαι δέσμιος ενός συγκεκριμένου ύφους και είναι απαραίτητο να ξεφύγω από αυτό με κάθε κόστος: τώρα προσπαθώ να γράψω ένα εντελώς διαφορετικό βιβλίο, αλλά είναι εξαιρετικά δύσκολο. Προσπαθώ να αλλάξω τον ρυθμό και τους ήχους που χαρακτηρίζουν πάντα τις προτάσεις μου, λες και βγήκαν από προϋπάρχοντα καλούπια, προσπαθώ να εξετάσω τα γεγονότα και τους ανθρώπους πιο σφαιρικά αντί να ζωγραφίσω απλώς με χρώματα, χωρίς σκιάσεις.

7. Μην δίνετε βάση στα ταμπού του λογοτεχνικού κατεστημένου

Δεν πρέπει να δίνουμε βάση στα ταμπού όσον αφορά στα εργαλεία που χρησιμοποιούμε, αν και εφόσον η σκέψη ή οι εικόνες ή το στυλ που θέλουμε να παρουσιάσουμε δεν παραμορφώνονται από τις ιδιαιτερότητες του μέσου, αντιθέτως πρέπει να προσπαθούμε να χρησιμοποιούμε τα πιο ισχυρά και αποτελεσματικά από αυτά τα εργαλεία.

8. Η συγγραφή είναι ένας διάλογος

Μπορείτε να υποθέσετε πόσο αργά προχωράω με τη συγγραφή μυθοπλασίας αυτό το καλοκαίρι, εσείς που ξέρετε πόση κούραση, δυσαρέσκεια, εκνευρισμό κι αβεβαιότητα μου προξενεί αυτό το έργο… Ωστόσο -και αυτό είναι το νόημα- σίγουρα αξίζει τον κόπο. Ή μάλλον: δεν χωράει καμία αμφιβολία ως προς αυτό. Είμαστε άνθρωποι, δεν χωράει αμφιβολία, που υπάρχουμε μόνο όσο γράφουμε, ειδάλλως δεν υπάρχουμε καθόλου. Ακόμα κι αν δεν είχαμε πια ούτε έναν αναγνώστη, θα έπρεπε να γράψουμε. Η δουλειά μας μπορεί να γίνει πολύ μοναχική, αλλά ταυτοχρόνως η συγγραφή είναι ένας διάλογος στον οποίο συμμετέχουμε, μια συζήτηση, ένας υποτιθέμενος διάλογος με συγγραφείς του παρελθόντος, με συγγραφείς που αγαπάμε και των οποίων τις ιδέες αναγκαζόμαστε να αναπτύξουμε, αλλά και ένας διάλογος με τους συγγραφείς του μέλλοντος, τους οποίους θέλουμε να διαμορφώσουμε, μέσω της γραφής μας, με έναν συγκεκριμένο τρόπο και όχι με κάποιον άλλο.

9. Μην υπακούτε στους κανόνες

Ακόμα πιο ενοχλητικοί είναι αυτοί που θεωρητικολογούν ισχυριζόμενοι πως ένα μυθιστόρημα πρέπει να είναι έτσι ή πρέπει να είναι αλλιώς, πως ένας συγγραφέας πρέπει να γράφει με αυτόν τον τρόπο κλπ. Να πάνε στο διάολο! Πόση ενέργεια ξοδεύουμε στην Ιταλία προσπαθώντας να γράψουμε ένα μυθιστόρημα που θα υπακούει σε όλους τους κανόνες; Η ενέργεια αυτή θα μπορούσε να αξιοποιηθεί ώστε να γράψουμε πιο μέτρια αλλά πιο γνήσια πράγματα, που θα είχαν λιγότερες αξιώσεις: διηγήματα, απομνημονεύματα, σημειώσεις, μαρτυρίες ή, τέλος πάντων, βιβλία που έχουν μια ειλικρίνεια, που δεν δημιουργήθηκαν βάσει κάποιου προκαθορισμένου σχεδίου.

10. Μπορείτε να γράψετε για ό,τι θέλετε, αρκεί η ιστορία σας να έχει μια ουσία

Μου αρέσει η μυθοπλασία, γιατί μου αρέσουν οι ιστορίες με αρχή και τέλος. Προσπαθώ να τις γράφω με τον καλύτερο τρόπο, αναλόγως με το τι έχω να πω. Βρισκόμαστε σε μια εποχή που στη λογοτεχνία, ειδικά στην καθαρή μυθοπλασία, μπορεί κανείς να κάνει τα πάντα, τα πάντα, και όλα τα στυλ και οι μέθοδοι συνυπάρχουν. Αυτό που απαιτεί το κοινό (αλλά και οι κριτικοί) είναι βιβλία («ανοιχτά» μυθιστορήματα) πλούσια σε ουσία και ένταση, με πυκνή γραφή.

11. Δεν έχει καμία σημασία αν σας θεωρούν «μικρό» ή «μεγάλο» συγγραφέα

Όταν ήμουν νέος, φιλοδοξούσα να γίνω ένας «μικρός συγγραφέας». (Γιατί ανέκαθεν μου άρεσαν οι συγγραφείς που χαρακτηρίζονταν «μικροί», σε αυτούς ένιωθα πιο κοντά.) Αλλά αυτό είναι ένα ελαττωματικό κριτήριο καθώς προϋποθέτει πως υπάρχουν «μεγάλοι» συγγραφείς. Βασικά, είμαι πεπεισμένος πως όχι μόνο δεν υπάρχουν «μεγάλοι» ή «μικροί» συγγραφείς, αλλά πως γενικά οι συγγραφείς δεν υπάρχουν - ή τουλάχιστον, δεν είναι και τόσο σημαντικοί.

12. Να θίγετε σημαντικά ζητήματα με τρόπο δημιουργικό

Ένα είδος λογοτεχνίας χρειαζόμαστε σήμερα: τη λογοτεχνία που κρίνει, αλλά που είναι και δημιουργική ταυτοχρόνως.

Βρείτε τα βιβλία του συγγραφέα εδώ.