«Γη χωρίς τέλος»: Στον λαβύρινθο του μυαλού

Τα λεπτά όρια του ανθρώπινου και του μη ανθρώπινου πραγματεύεται το μυθιστόρημα Γη χωρίς τέλος, του Σκωτσέζου Martin MacInnes, το οποίο απέσπασε εξαιρετικές κριτικές, κέρδισε το Somerset Maugham Award το 2017 και επιλέχθηκε από τον Guardian ως το καλύτερο βιβλίο της χρονιάς, χαρακτηρίζοντάς το ως μια «Μπορχεσιανή ιστορία μυστηρίου. Μια εντυπωσιακή και λεπτοδουλεμένη εμφάνιση. Ο λαβύρινθος του μυαλού μας μεταφερμένος σε ένα μυθιστόρημα». 

«Παράξενο, υπέροχο, μοναδικό»
Justine Jordan, The Guardian

Η ιστορία διαδραματίζεται σε κάποια άγνωστη χώρα της Νότιας Αμερικής. Μια ημέρα ενός αποπνικτικού καλοκαιριού, μια οικογένεια προσκαλείται σ’ ένα εστιατόριο και στα μισά του δείπνου ο 29χρονος Κάρλος εξαφανίζεται. Την υπόθεση αναλαμβάνει ένας έμπειρος συνταξιούχος επιθεωρητής. Αρχικά έμοιαζε με έρευνα ρουτίνας, όμως ο επιθεωρητής στην προσπάθειά του να βρει τον Κάρλος, ανακρίνοντας μάρτυρες και βάζοντάς τους να του δείχνουν τι συνέβη, ακολουθεί τα στοιχεία, τα οποία τον οδηγούν έξω από την πόλη, στην καρδιά ενός τροπικού δάσους. Και εκεί έρχεται αντιμέτωπος με τον τρόμο αλλά και το θαύμα.

«Παράξενο, στοιχειωμένο, πολυεπίπεδο»
Ian Rankin

Στο κεφάλαιο «Τι συνέβη με τον Κάρλος – Υποψίες, φήμες, συνδέσεις», ο αναγνώστης αρχίζει να αναρωτιέται τι είναι αληθινό και τι όχι απ' όλα αυτά που διαβάζει. Ο MacInnes παραθέτει διάφορες εικασίες σχετικά με την εξαφάνιση του 29χρονου, όλες πειστικά δοσμένες και όλες αντικρουόμενες. «Ο Κάρλος είναι ο Κάρλος; Έχει εξαφανιστεί ή είναι θύμα μιας αιφνίδιας και τεράστιας μοριακής παραμόρφωσης. Ο Κάρλος είναι εδώ, δεν έχει φύγει», αναφέρει η 29η εικασία. Ενώ η 5η καταγγέλει απερίφραστα ότι «η έρευνα δεν θα μπορούσε να είναι τίποτα περισσότερο από μια επιεική και νοσηρή φαντασίωση που δημιουργήθηκε από έναν μεσήλικα άντρα με θλίψη για τη νεκρή του σύζυγο».

«Μια εξωπραγματική ιστορία μυστηρίου αλλά και μια περιπλάνηση στον εύθραυστο και μοναχικό τρόπο ζωής των ημερών μας»  
Saltire Literary Awards»

Ο συγγραφέας του Devil’s Garden, Έντουαρντ Ντοκ, γράφει στον Guardian πως το μυθιστόρημα Γη χωρίς τέλος «βρίσκεται βαθιά σε μια Μποχερσιανή περιοχή, κινείται σε έναν αλληγορικό λαβύρινθο του νου, όπου αυτό που συνέβη μπορεί ή δεν μπορεί να συνέβη πραγματικά. Τα όρια μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίωσης είναι δυσδιάκριτα και όλα είναι τόσο αλήθεια όσο και ψέμα».

«Με μια επιδέξια… αδεξιότητα ο MacInnes βγαίνει κερδισμένος από την πλοκή αυτού του μυθιστορήματος», λέει ο Ντοκ και προτείνει έναν εναλλακτικό τρόπο να διαβάσουν οι αναγνώστες το βιβλίο: «ως διαλογισμό σχετικά με τη φύση της ανθρώπινης ψυχής υπό την έντονη πίεση της απώλειας και της απομόνωσης».

«Ο MacInnes δημιουργεί επιδέξια την ατμόσφαιρα μιας σκοτεινής απειλής. Η αφήγησή του αναστατώνει και προκαλεί. Ένα βαθιά υποβλητικό μυθιστόρημα»
Kirkus Reviews

Ο επιθεωρητής, σχεδόν στο μέσο της αφήγησης, χάνεται στην χωρίς όνομα πόλη και φαίνεται να μην αντιλαμβάνεται τι συμβαίνει γύρω του όταν παρασύρεται στη δίνη του ενθουσιασμού κάποιων ανθρώπων, οι οποίοι βρίσκονται στην περιφέρεια ενός συμβάντος αλλά, «δεν είχε καν παρατηρήσει ότι βρισκόταν στο μέσο του… ότι είχε περάσει μέσα από αυτό χωρίς να δει και να μάθει κάτι».

Το ύφος στην αφήγηση του MacInnes, δημιουργεί μια απόσταση από το σήμερα, σαν όλα αυτά να συμβαίνουν σε μια άλλη εποχή. Για παράδειγμα σε ένα σημείο στο δάσος, ενώ άλλοι είχαν κάμερες ο «δερμάτινος θύλακας» του επιθεωρητή περιέχει «τη δική του σειρά οπτικών φακών», γράφει χαρακτηριστικά ο Martin MacInnes. Οι λέξεις που επιλέγει προσδίδουν έναν επιδέξιο, λεπτοδουλεμένο ρυθμό σε όλη την αφήγηση. Επίσης, ξεχωρίζει η περιγραφή των εικόνων που δημιουργεί, χρησιμοποιώντας έναν πρωτότυπο, ακριβή και κάποιες φορές αλλόκοτο τρόπο.

Ο Martin MacInnes σε παρουσίαση του βιβλίου του στο Waterstones.

Το τελευταίο μέρος του μυθιστορήματος ονομάζεται «Το δάσος», και ο συγγραφέας ξεχειλίζει από λυρισμό σαν να βρισκόμαστε σε όνειρο. Ακριβώς γι' αυτό το σημείο έχει γράψει ο Guardian: «μακράν εκεί υπάρχει η καλύτερη γραφή στο βιβλίο».

«Το μυθιστόρημα είναι γεμάτο με στιγμές απαράμιλλης και απόκοσμης ομορφιάς. Αντιλαμβάνεται κανείς τις επιρροές από τους Τζ. Γκρ. Μπάλαρντ, Κλαρίσε Λισπέκτορ, Σέζαρ Άιρα, Χόρχε Λουίς Μπόρχες, αλλά στο τέλος ο συγγραφέας έχει κατορθώσει να διαμορφώσει τη δική του εντελώς ξεχωριστή φωνή».  
Bomb Magazine

Στην εισαγωγή του βιβλίου θα συναντήσουμε μια αναφορά στο βιβλίο της βραζιλιάνας Κλαρίσε Λισπέκτορ, Τα κατά Α.Γ. πάθη (μτφρ. Μάριος Χατζηπροκοπίου, εκδ. Αντίποδες). Η Λισπέκτορ με τη μορφή ενός εφιαλτικού μονολόγου, περιγράφει μια υπαρξιακή κρίση ύστερα από την τυχαία συντριβή μιας κατσαρίδας. Η σύνδεση με τον Κάφκα και τη Μεταμόρφωση είναι κάτι παραπάνω από... εντομολογική. Γι' αυτό και το περιοδικό Library Journal κάνει λόγο για «ένα λαμπρό και απρόβλεπτο μυθιστόρημα που θυμίζει Κάφκα και Μπόρχες».

Ένα τελευταίο χαρακτηριστικό απόσπασμα: «Το μόνο που τον κρατούσε στη ζωή ήταν ο φόβος. Συνέχισε να τρέχει, φανταζόταν ότι ξέσκιζαν το δικό του κορμί, λαχταρούσε το νερό, το ποτάμι. Η βροχή έπεφτε. Δεν είχε άλλη ανάσα για να τρέξει. Το αίμα και η μυρωδιά ξεπλύθηκαν αποπάνω του. Έφτασε όσο πιο μακριά μπορούσε και τότε κατέρρευσε. Έκλεισε τα μάτια και άνοιξε διάπλατα το στόμα του. Εκείνη τη νύχτα δεν κοιμήθηκε».

Ο Martin MacInnes ζει στο Εδιμβούργο γεννήθηκε όμως στο Ίνβερνες της Σκοτίας το 1983. Έχει λάβει μέρος σε διεθνή επιστημονικά και λογοτεχνικά φεστιβάλ και έχει διακριθεί με τα βραβεία Manchester Fiction Prize και Scottish Book Trust Writers Award, ενώ έργα του έχουν δημοσιευτεί σε πολλά περιοδικά. Το μυθιστόρημά του Γη χωρίς τέλος επιλέχτηκε ως καλύτερο βιβλίο της χρονιάς από τον Guardian, τους Irish Times, τη Herald και άλλα έντυπα, ενώ κέρδισε το Somerset Maugham Award από τη Society of Author’s το 2017.

* Η ΣΤΕΦΑΝΙΑ ΤΖΑΚΩΣΤΑ είναι δημοσιογράφος.