alt

Για την ταινία «Η ψυχή και το σώμα» σε σκηνοθεσία της Ίλντικο Ενιέντι.

Του Νίκου Ξένιου

«Η ψυχή και το σώμα» της Ίλντικο Ενιέντι: ένα αστικό ποιμενικό δοκίμιο για τη μελαγχολία, μια ποιητική μεταφορά για τη σπανιότητα και τον αδιέξοδο χαρακτήρα του έρωτα, δοσμένη με μαγικό ρεαλιστικό χιούμορ και στυλιζαρισμένο αισθησιασμό. Δύο μοναχικές ψυχές έρχονται σε επαφή σε ένα σκληρό, ακατανόητο κόσμο βίας με έναν άκρως αισθητιστικό τρόπο. Οι εσωτερικές, στυλάτες ερμηνείες της Αλεξάντρα Μπορμπέλι και του Γκέζα Μορτσάνι υλοποιούν το βλέμμα της σκηνοθέτιδας.

Το σφαγείο του σώματος

Δεν μπορείς να ξεχωρίσεις το σώμα από την ψυχή: αυτό θα έλεγαν οι vegan Ευαγγελιστές, αυτό θα έλεγε κάθε χορτοφάγος, αυτό όμως λέει και η κοινή αίσθηση κοσμικής δικαιοσύνης.

Μια γυναίκα (που θα μπορούσε να πάσχει από αυτισμό) ψάχνει μιαν απομονωμένη γωνιά στην τραπεζαρία. Είναι αυστηρά προσηλωμένη στους κανονισμούς, στα νούμερα και στα δεδομένα, έχει δαιμόνια μνήμη και –ως ελεγκτής ποιότητας– σημειώνει ως ακατάλληλη κάθε παραπανίσια ίντσα λίπους στο κρέας του σφαγείου. Αποκρούει κάθε ερωτική προσέγγιση, πλην της πλατωνικής που επιχειρεί ο μεγαλύτερος σε ηλικία και ανάπηρος προϊστάμενός της, που της αφυπνίζει μια βραδύκαυστη λίμπιντο.

Μια άκρως καταθλιπτική σφαγή ζώων και ένας ωμός αποκεφαλισμός αγελάδας σε ένα σύγχρονο σφαγείο εμπορικής εκμετάλλευσης μπορούν να γίνουν αντικείμενα αισθητικής θέασης, με την προϋπόθεση να παραπέμπουν στη βία που η γυναίκα ασκεί στον ίδιον της τον εαυτό. Όμως, δεν μπορείς να ξεχωρίσεις το σώμα από την ψυχή: αυτό θα έλεγαν οι vegan Ευαγγελιστές, αυτό θα έλεγε κάθε χορτοφάγος, αυτό όμως λέει και η κοινή αίσθηση κοσμικής δικαιοσύνης. Μήπως η συνεχής ανατροφοδότηση του σώματος παρεμποδίζει την άνθηση της ψυχής; Μήπως το σώμα είναι το «σήμα» (ο τάφος) της ψυχής, μήπως είναι αυτό που ο Πλάτων πραγματεύεται στον «Φαίδωνα»;

Tο θέμα της ταινίας επικεντρώνει στο σεξ: εδώ έχουμε μια σαρκαστική επινόηση για τη χρήση φαρμακευτικών ουσιών σεξουαλικής διέγερσης και την κλοπή των ουσιών αυτών λόγω της ερωτικής ζήλειας. Κάθε εργαζόμενος στο σφαγείο θα περάσει από ψυχολογικό έλεγχο ως πιθανός κλοπέας της διεγερτικής ουσίας. Μια ιδιαίτερα ελκυστική ψυχολόγος (την υποδύεται θαυμάσια η Ρέκα Τένκι) θα φτάσει σε αδιέξοδο, καθώς η έρευνά της θα την φέρει ενώπιον του παραδόξου. Όπως θα’λεγε και η Λίνα Νικολακοπούλου: Τις νύχτες μπαίνεις στα όνειρά μου/ λες κι ήρθες σε δικό σου κήπο...

Η επιστήμη σηκώνει ψηλά τα χέρια: εδώ πρόκειται για κάτι το μεταφυσικό και τα στοιχεία είναι μη πειστικά. Καθένας μόνος στο διαμέρισμά του κλείνει τα μάτια και, σαν βγαλμένος από πίνακα του Έντουαρντ Χόππερ, βυθίζεται στο όνειρο της ποθητής συνάντησης διατηρώντας αναλλοίωτα τα γνωστά μας σεξιστικά στερεότυπα [1].

Το παγερό, χιονισμένο τοπίο της ψυχής

Σεναριακά σχεδιασμένη η σύγχρονη μοναξιά αποδίδεται με αμιγώς γυναικείο βλέμμα: η ταινία της Ίλντικο Ενιέντι με παραπέμπει διακειμενικά στο διήγημα «Λαπίν και Λαπίνοβα» της Βιρτζίνια Γουλφ.

Σεναριακά σχεδιασμένη η σύγχρονη μοναξιά αποδίδεται με αμιγώς γυναικείο βλέμμα: η ταινία της Ίλντικο Ενιέντι με παραπέμπει διακειμενικά στο διήγημα «Λαπίν και Λαπίνοβα» της Βιρτζίνια Γουλφ: «Του έριξε μια λοξή ματιά. Λοιπόν, όταν έτρωγε φρυγανιά, έμοιαζε με κουνέλι. Όταν έτρωγε, η μύτη του σούφρωνε ανεπαίσθητα. Έτσι, έγινε το χαϊδεμένο της κουνέλι. (...) "Λάπιν" φώναξε θριαμβευτικά, μ’ ένα μικρό ξεφωνητό, σαν να ’χε βρει επιτέλους τη λέξη που γύρευε. "Λάπιν, Λάπιν, βασιλιάς Λάπιν" επανέλαβε. Φαινόταν να του πηγαίνει γάντι· δεν ήταν ο Έρνεστ, ήταν ο βασιλιάς Λάπιν» [2].

Αίφνης, ένα αρσενικό μεγαλόπρεπο ελάφι κινείται με αυτοκρατορική επισημότητα σ’ ένα έρημο χιονισμένο, αντιπροσωπευτικά κεντροευρωπαϊκό τοπίο με ψυχρό φως. Απέναντί του, μέσα από τις φυλλωσιές, ένα θηλυκό ελάφι αναζητά την τροφή του. Μικρές επικοινωνιακές κινήσεις, που θα έλεγε κανείς ότι κινούνται από το ένστικτο, μια κίνηση συντροφικότητας με τις οπλές να τσαλαβουτάνε στο νερό μιας ιδιαίτερα μικρής λίμνης.

»Κανείς δεν υποψιαζόταν την ύπαρξη ενός τέτοιου τόπου, κι αυτό έκανε βέβαια τα πράγματα ακόμα πιο διασκεδαστικά. Τους έκανε να νιώθουν ενωμένοι απέναντι στον υπόλοιπο κόσμο πιο βαθιά απ’ τα περισσότερα νιόπαντρα ζευγάρια. Όταν οι άλλοι μιλούσαν για κουνέλια, δάση, παγίδες και κυνήγια, εκείνοι αντάλλασσαν πονηρές ματιές, ή έκλειναν το μάτι στα κρυφά όταν η θεία Μαίρη έλεγε στο τραπέζι ότι δεν άντεχε στη θέα ενός λαγού σερβιρισμένου στο πιάτο – έμοιαζε τόσο πολύ με μωρό» [3].

Απόδραση στο συλλογικό ασυνείδητο

Στη βραβευμένη ταινία της Ίλντικο Ενιέντι η ιδιοσυγκρασιακά ιδιότυπη –έως πάσχουσα– ηρωίδα κατασκευάζει το «προσωπικό» της δάσος, όπου θα συναντηθεί φαντασιωσικά με τον εραστή της. Αντίστοιχα, έχοντας οριστικά ξεκόψει από την πραγματικότητα, η ηρωίδα της Βιρτζίνια Γουλφ πάσχει και αυτή από μια μορφή αυτισμού, καθώς προσπαθεί να πείσει τον σύζυγό της πως το δάσος της συνύπαρξής τους συνεχίζει να είναι δραστικό:

«Να δεις τι μου 'τυχε απόψε» άρχισε, μόλις εκείνος βολεύτηκε στο κάθισμά του με τα πόδια τεντωμένα στη φωτιά.
«Πέρναγα απ’ το ρυάκι, και...»
«Τι ρυάκι;» την έκοψε ο Έρνεστ.
«Το ρυάκι που ’ναι στο τέλος του δάσους μας, εκεί που αρχίζει το μαύρο δάσος» διευκρίνισε εκείνη.
Ο Έρνεστ απόμεινε για μια στιγμή τελείως ανέκφραστος.
«Μα τι στον κόρακα κάθεσαι και μου λες;» ρώτησε» [4].

Το φιλμ ως μελέτη αξιοποιεί τη θεωρία του Γιουνγκ πάνω στο συλλογικό ασυνείδητο, και στο πώς ερχόμαστε σε επαφή με αυτό μέσα από τα όνειρα.

Η απομυθοποίηση του έρωτα

Ο ουμανιστικός προβληματισμός τύπου Ρόι Άντερσον εξελίσσεται σε αλληγορία της αυτοχειρίας στο δεύτερο μέρος της ταινίας, εκεί όπου η μουσική σταματά και η κατάθλιψη παίρνει τα ηνία. «Begged him to stay in my cold wooden grip/ Begged him to stay by the light of this ship» [5].

Η ιδέα της ανικανότητας επίτευξης μιας πραγματικής επαφής και η συναισθηματική απάθεια της ηρωίδας θυμίζουν τη δραματική εξέλιξη στο διήγημα της Βιρτζίνια Γουλφ, σε σημείο να πιστεύω ενδομύχως πως η όμορφη ταινία προέκυψε από την ανάγνωση του συγκεκριμένου διηγήματος:

«Πήγε σπίτι, κάθισε κοντά κοντά στη φωτιά, δίχως φως, και προσπάθησε να φανταστεί ότι ήταν έξω, μονάχη στο βαλτοτόπι· υπήρχε κι ένα ορμητικό ρυάκι· και πέρα απ’ το ρυάκι ένα σκοτεινό δάσος. Δεν μπορούσε όμως να περάσει το ρυάκι. Τελικά, ξάπλωσε κατάχαμα στην όχθη, πάνω στο βρεγμένο χορτάρι, κουλουριάστηκε στην καρέκλα της με τα χέρια να κρέμονται αδειανά και τα μάτια ν’ αστράφτουν σα γυάλινα στη φωτιά. Έπειτα ακούστηκε ένα τουφέκι να οπλίζει... Αναπήδησε σα να την είχαν πυροβολήσει. Δεν ήταν παρά το κλειδί που γύρισε στην πόρτα ο Έρνεστ» [6].

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.


[1] Σχόλιο του συγγραφέα: από τον ουγγρικό κινηματογράφο δεν θα περίμενα μια ταινία λιγότερο σεξιστική.
[2] Βιρτζίνια Γουλφ, Λάπιν και Λαπίνοβα, μτφρ. Δέσποινα Κερεβάντη – Γιάννης Βαλούρδος
[3] ο.π.
[4] ο.π.
[5] Laura Marling, «What He Wrote»
[6] Βιρτζίνια Γουλφ, Λάπιν και Λαπίνοβα, μτφρ. Δέσποινα Κερεβάντη – Γιάννης Βαλούρδος

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Πιέρ Πάολο Παζολίνι: «Αυτό που μετράει είναι το πάθος που βάζω στα πράγματα»

Πιέρ Πάολο Παζολίνι: «Αυτό που μετράει είναι το πάθος που βάζω στα πράγματα»

Συνέντευξη του Pier Paolo Pasolini στον δημοσιογράφο και ιστορικό Jon Halliday, η οποία μεταφράστηκε από τον Γιάννη Η. Παππά και δημοσιεύεται για πρώτη φορά στα ελληνικά.

Του Τζον Χάλιντεϊ

Έχετε γράψει αρκετά για το πόσο σημαντική ήταν για...

Το διαφορετικό, ανεξάρτητο βλέμμα του Ρίτσαρντ Λινκλέιτερ

Το διαφορετικό, ανεξάρτητο βλέμμα του Ρίτσαρντ Λινκλέιτερ

Σκέψεις και κρίσεις για το ιδιαίτερο έργο του Αμερικανού σκηνοθέτη Richard Linklater. Κεντρική εικόνα: Ο σκηνοθέτης με την πρωταγωνίστρια της ταινίας του Dazed and Confused, Joey Lauren Adams.

Του Θόδωρου Σούμα

ΣΟ Ρίτσαρντ Λινκλέιτερ έχει σκηνοθετ...

Σινεμά στη μεγάλη και στη μικρή οθόνη

Σινεμά στη μεγάλη και στη μικρή οθόνη

Η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση προτείνει δύο ντοκιμαντέρ βασισμένα σε θεατρικές παραστάσεις της: ένα στο You Tube κανάλι του Ιδρύματος και ένα στον θερινό κινηματογράφο «Στέλλα». Κεντρική εικόνα: Η Μαρία Διακοπαναγιώτου από την παράσταση «Όρνιθες» του Νίκου Καραθάνου.

Επιμέλεια: Book Press ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Ερωταποκρίσεις από παλαιότερες συνομιλίες και συνεντεύξεις με ποιητές και μεταφραστές.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Πώς επιλέγουμε τα κείμενα που μεταφράζουμε;

Με ποικίλους τρόπους και για όλους τους δυνατ...

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

«Η Καγκελάριος» είναι μια καθηλωτική πολιτική βιογραφία και ταυτόχρονα μια προσωπική ανθρώπινη ιστορία ενός αουτσάιντερ: μιας χημικού, κόρης πάστορα, η οποία μεγάλωσε στην Ανατολική Γερμανία και κατάφερε να γίνει η άτυπη ηγέτιδα της Δύσης. Στα ελληνικά θα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Ψυχογιός στις 21 Οκτωβρίου...

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού στις «Προσωπικότητες» Σεπτεμβρίου 2021 παρουσιάζει τον Στέλιο Ράμφο.

Επιμέλεια: Book Press

Στέλιος Ράμφος: κορυφαίος στοχαστής, πολυγραφότατος συγγραφέας και από τους πλέον επιδραστικούς σύγχρονους φιλοσόφους.

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ