sacred deer 700

Κριτική ανάλυση και αποτίμηση της ταινίας «Ο θάνατος του ιερού ελαφιού» του Γιώργου Λάνθιμου.

Του Νίκου Ξένιου

Η κριτική στάθηκε δύσπιστη –και απορώ γιατί– απέναντι στην τελευταία ταινία του Γιώργου Λάνθιμου «Ο θάνατος του ιερού ελαφιού» (προσωπικά θα το απέδιδα στα ελληνικά ως: «Τι πάει να πει να σκοτώνεις ένα ιερό ελάφι»). Μια ταινία-σταθμό, κατά την άποψή μου, στην ιστορία του σύγχρονου κινηματογράφου. Κάποιοι μίλησαν για «δυσοίωνη αμηχανία», που παράγεται τόσο από τις επίπεδες φόρμες στην εκφορά του λόγου, όσο και από τις έντονες μεταπτώσεις της μουσικής: Λιγκέτι, το «Κατά Ιωάννην» του Μπαχ, το «Στάμπατ Μάτερ» του Σούμπερτ και Έλι Γκούλντινγκ, τη στιγμή που ο αρχαίος μύθος αρδεύει το σενάριο των Λάνθιμου-Φιλίππου. Άλλοι έγραψαν για «αδιαφανές φολκλόρ» εμφυτευμένο σε μοντέρνο σκηνικό, για «κλειστοφοβικό δοκίμιο» ή για «ιδιοσυγκρασιακό ψυχολογικό θρίλερ». 

Γενειοφόρος πατριάρχης της ασημαντότητας

Το γενειοφόρο πρόσωπο του Κόλιν Φάρελ σχεδιάζει ένα υποκατάστατο (αγαμεμνόνειου;) πατέρα που έχει λόγο στη ζωή και στον θάνατο των παιδιών του, που ρυθμίζει τα του οίκου του με γνώμονα την απόλυτη λογική.

Ο Κόλιν Φάρελ υποδύεται έναν ναρκισσευόμενο, επιτυχημένο –και πρώην αλκοολικό– καρδιοχειρουργό με γκρίζα γένια και η Νικόλ Κίντμαν την κομψή, παγερή σύζυγό του, που είναι οφθαλμίατρος. Σε άψογο, προαστειακό περιβάλλον οικίας και εργασίας, απολύτως ρυθμισμένο στην προοπτική της ευζωίας και μονότονο σαν ζυμάρι, στον αντίποδα του νεαρού Μάρτιν, που ζει σε υποβαθμισμένη συνοικία, ορφανός και αβοήθητος, μαζί με τη χήρα μητέρα του. Το γενειοφόρο πρόσωπο του Κόλιν Φάρελ σχεδιάζει ένα υποκατάστατο (αγαμεμνόνειου;) πατέρα που έχει λόγο στη ζωή και στον θάνατο των παιδιών του, που ρυθμίζει τα του οίκου του με γνώμονα την απόλυτη λογική. Ο Μπάρυ Κίγκαν στον ρόλο του Μάρτιν, συνάπτει μιαν ακατανόητη σχέση με τον πατέρα-καρδιοχειρουργό. Ο Λάνθιμος αφήνει παιδεραστικά υπονοούμενα ή ψυχαναλυτικές νύξεις της «απουσίας πατρικού προτύπου», ώστε να κρατήσει αυτήν την εκβιαστική σχέση σε ένα νεφέλωμα ασάφειας χρονομετρώντας και αναβάλλοντας, όμως μέχρις ενός σημείου: γιατί η σεναριακή πανουργία παραμονεύει τον θεατή στη γωνία για να παραγάγει τον απόλυτο τρόμο. Ο σύζυγος δεν απατά τη σύζυγο, όμως σαφέστατα την εξαπατά.

Sacred Deer 2

Αποστασιοποιημένοι από το συναίσθημά τους και τονίζοντας στον εαυτό τους πως παίζουν σε μιαν υπαρξιακή κωμωδία, οι ηθοποιοί του Λάνθιμου ανακινούν δριμύτεροι την αποστειρωμένη, αλληγορική και μεταψυχολογικά δομημένη Ιερά Οικογένεια του «Κυνόδοντα», για να εδραιώσουν τον απόλυτο παραλογισμό στους διαλόγους της καθημερινής ασημαντότητας. «Ο Κυνόδοντας συνέβαλε στην απελευθέρωση μιας ιστορικά κρίσιμης δυναμικής» (κρατώ τη φράση του κριτικού Αλέξανδρου Παπαγεωργίου από το luben.tv), που τώρα αποκτά παλμό ζωής, δίνοντας έμφαση σε μιαν υπόρρητη τραγικότητα: με διακριτική αλλά κινητικότατη λήψη, διευρύνοντας την προοπτική του χώρου και αφήνοντας μια δαμόκλειο σπάθη να επικρέμαται κάθε λεπτό, που στιγμές στιγμές εκρήγνυται σε ήχους παραξενιστικούς. H πατρική ενοχή αποκαλύπτεται σαν τη χιονοστιβάδα του «Force Majeure», της εκπληκτικής ταινίας του Ruben Östlund. Οι ωμοί πυροβολισμοί ρώσικης ρουλέτας που θα λύσουν την «ύβριν» κομίζονται απευθείας από το «Μπάρυ Λύντον» του Κιούμπρικ.

Με το σβέρκο στον βωμό

Ο θεατής αναγκάζεται να προβάλει στην κατανόησή του της ταινίας τις προσωπικές του παραστάσεις, τις θυσίες στις οποίες έχει προβεί, να φωτίσει τη σκοτία στο τρίγλυφο των καταναγκασμών που έχει υποστεί. Αναγκάζεται να σκεφτεί τι προτίθενται και τι δεν προτίθενται να κάνουν οι –κατατονικοί και παράλληλα εκστατικοί– ήρωες της ταινίας. Μπορούν να εκθέσουν τις ικανότητές τους, ακαδημαϊκές, κινητικές, μουσικές, καλλιτεχνικές, επιστημονικές; Μπορούν να είναι αποτελεσματικοί στη ρομποτική κίνηση εναπόθεσης των μελών τους πάνω στα έπιπλα; Μπορούν να έχουν αυτοέλεγχο των κινήσεων στο σεξ; Μπορούν να εμπλέκονται συναισθηματικά χωρίς την έγκριση του pater familiae; Μπορούν να κόψουν τα μαλλιά τους, να διαλέξουν ποιο φόρεμα θα βάλουν, να πείσουν με τις εκφράσεις του προσώπου τους, να ανταλλάξουν δώρα, να ποτίσουν τα φυτά και να βγάλουν τον σκύλο περίπατο; Μήπως δεν μπορούν να ζήσουν όρθιοι, δεν μπορούν να φάνε, αλλά έρπουν και «ρυμουλκούνται» από τον πατέρα τους; Ο πάτερ φαμίλιας δεν αποδέχεται το νοσηρό στοιχείο, θέλει να το ερμηνεύσει ως ψυχοσωματική νόσο και παίζει με τον γιο του το παιχνίδι του «θα σου πω ένα μυστικό για να μου πεις κι εσύ»: το παιδί, υποφέροντας από την απόρριψη του πατέρα, απαντά αθώα πως «δεν έχει μυστικό», διατρανώνοντας την αθωότητα του σφαγίου σε έντονη αντιπαραβολή προς τη βέβαιη ενοχή του θύτη. Μήπως με την αυταπάρνηση και τον εθελούσιο θάνατό του προεξοφλεί την επιβίωση των υπολοίπων, στην κορνίζα ενός πολιτισμού απόλυτης ενοχής;

Ο εισβολέας από το «Θεώρημα» του Π.Π.Παζολίνι έρχεται τώρα, όχι ως εραστής όλων των μελών της οικογένειας, αλλά ως διαβολέας της οικογενειακής ευταξίας και ως άγγελος του κακού.  

Η βίαιη, «πειραγμένη» εκδοχή πραγματικότητας του Λάνθιμου εξελίσσεται σε προσωπικό ύφος. Ο σκηνοθέτης αξιοποιεί την «ξηρότητα» στην ερμηνεία των ηθοποιών για να υποτάξει την πεπατημένη εκδοχή δραματικότητας στην προσωπική του αιγίδα. Επιλέγει το παραξένισμα του αδιάφορου Midwest αφήνοντας το σενάριο ανοιχτό σε ερμηνείες και ποντάροντας σε κλίμα ελευθερίας κατά τα γυρίσματα (το δηλώνουν οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές του στις συνεντεύξεις τύπου). Τέλεια συνεργασία μιας ομάδας εκλεκτών επαγγελματιών με τον Γιώργο Μαυροψαρίδη στο μοντάζ και τον Θύμιο Μπακατάκη στη φωτογραφία, όπως και με εκπληκτικές μουσικές επιλογές του Λάνθιμου για την ταινία. Θαυμαστό πάντρεμα έμπειρων, ώριμων ηθοποιών και νέων, πρωτότυπων ερμηνευτικών εκδοχών από νέα παιδιά: η Ράφι Κάσιντι στον ρόλο της κόρης που θέλγεται ερωτικά από το υπερφυσικό είναι η αγγλοσαξονική εκδοχή της Τατιάνας Παπαμόσχου του Κακογιάννη, ο Σάνι Σούλτζικ στον ρόλο του γιου είναι εφιαλτικός και ιδιότυπος, συγκινητικός και νεκρικά χλωμός σαν το παιδί από τη «Λάμψη». Η Αλίσια Σίλβερστοουν στον ρόλο της μητέρας του Μάρτιν κάνει ένα πέρασμα αξιοσημείωτο κομίζοντας μια κωμική νεύρωση ως στοιχείο επιτατικό της έντασης, ο δε Μπιλ Καμπ στον ρόλο του αναισθησιολόγου δεν είναι παρά ένας Αίγισθος που ζητά τα επίχειρα της προδοσίας του: ψεύδεται ασυστόλως λέγοντας πως «ένας αναισθησιολόγος ποτέ δεν σκοτώνει έναν ασθενή». Πως «μόνον ένας χειρουργός μπορεί να σκοτώσει έναν ασθενή». Δηλαδή το ακριβώς αντίστροφο από αυτό που δηλώνει με το εύθραυστο ανδρικό εγώ του ο Κόλιν Φάρελ στη σύζυγό του, φέροντας το βάρος μιας ενοχής γενικευμένης στο σύνολο της αγγλοσαξονικής κοινωνίας.

Sacred Deer 3

«Είναι συμβολικό, είναι μια μεταφορά»

Ο εισβολέας από το «Θεώρημα» του Π.Π. Παζολίνι έρχεται τώρα, όχι ως εραστής όλων των μελών της οικογένειας, αλλά ως διαβολέας της οικογενειακής ευταξίας και ως άγγελος του κακού. Ένα πανάρχαιο αρχέτυπο θυσιαστικής υφής που ξεκινά από το προϊστορικό σφάγιον και την παιδο/πατρο/μητροκτονία, περνά από τον πειθαναγκασμό του γενάρχη των Εβραίων και το φάσγανο στο σβέρκο του Ισαάκ, εξελίσσεται σε ένα είδος οικογενειακής κατάρας, κομίζοντας ως προσωπική κλήση ένα αξιακό σύστημα αυτοδικίας που εγγράφεται στην «πολιτεία» της Ιφιγένειας και υπερτονίζει τον μετωνυμικό χαρακτήρα του οικογενειακού δράματος. Ως από μηχανής, ως αυτόκλητος φορέας μιας βούλησης υπερκόσμιου δικαίου, περνά στο πεδίο της μυθικής αφήγησης μέσα σε δευτερόλεπτα, επιδεικνύοντας δυνάμεις που αντλούνται από μιαν υποσυνείδητη, βαθύτατα παγανιστική δεξαμενή. Τις ίδιες του τις σάρκες τρώει καταματωμένος ο δαιμονικός νέος ηθοποιός Μπάρυ Κίγκαν ως πράκτορας του θείου, με ιδιότυπη, παγερή ματιά και έκφυλη έκφραση στο πρόσωπο, ενώ ανακρίνεται για κάτι που υπερβαίνει τις ανθρώπινες δυνάμεις, καθώς υπερτονίζει, όπως ο Ιησούς στις αμφίσημες παραβολές του, πως η παρουσία του, το μήνυμα που κομίζει, το τελεσίδικο της πραγμάτωσης του θανάτου, όλα είναι μεταφορικά.

sacred deer

Όμως τι είναι αυτό που ο θεατής θα χρησιμοποιήσει ως εφαλτήριο για να κλάψει ή να γελάσει; Πώς θα αποκωδικοποιήσει τις κηλίδες αίματος που ο Λάνθιμος προβάλλει σαν ψυχολογικό τεστ Ρόρσαχ; Η ιδέα της απομυθοποίησης των παραδοσιακών αξιών, της αφ-ιεροποίησης των οσίων και των ιερών του δυτικού πολιτισμού, της αποειδωλοποίησης της Επιστήμης, της αποπροσωποποίησης των σχέσεων, της αποηρωοποίησης των προτύπων, αυτή η ιδέα είναι τόσο παλιά όσο και το σινεμά της Βερτμύλερ, του Παζολίνι, του Γκοντάρ, του Κιούμπρικ, του Φερέρι, του Ταρκόφσκι, του Σκορσέζε, και τόσο πρόσφατη όσο το σινεμά του Χάνεκε, του Ινιαρίτου, του Κλιντ Ήστγουντ, του Ξαβιέ Ντολάν. Όμως στο έργο του Λάνθιμου ο θεατής είναι συνένοχος, γιατί το ανθρώπινο είδος δεν εξιλεώνεται μέσω της κοσμικής δικαιοσύνης, αλλά παραμένει στον ενοχικό ορίζοντα του «οφθαλμόν αντί οφθαλμού» και τον αποδέχεται με τυφλή, φαταλιστική πίστη και μαζοχιστικό αισθησιασμό σπογγίζοντας με συγκινητική τρυφερότητα δολοφόνου το αίμα που βγαίνει από τα μάτια του υποψήφιου θύματος. Έτσι, το καρτεσιανό οικοδόμημα, για μια φορά ακόμη μετά τον «Αστακό», εκπίπτει σε ένα κακέκτυπο επικοινωνιακής Βαβέλ, εξορθολογίζοντας το παράλογο τίμημα του αίματος. Οι αμφίσημες έννοιες της δικαιοσύνης, του ηθικού διλήμματος, της επιλογής, της ζωώδους, κανιβαλικής φύσης του πολιτισμού, όλα αυτά υποτάσσονται σε μιαν αδηφάγο, περιπλανώμενη ματιά créateur/auteur, που με τετριμμένες, κοινότοπες φράσεις της καθημερινότητας εκφερόμενες με απάθεια χτίζει στη βάση του πανικού και του ανοίκειου το οικοδόμημα του πάθους, χαμογελώντας σαρκαστικά.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Πιέρ Πάολο Παζολίνι: «Αυτό που μετράει είναι το πάθος που βάζω στα πράγματα»

Πιέρ Πάολο Παζολίνι: «Αυτό που μετράει είναι το πάθος που βάζω στα πράγματα»

Συνέντευξη του Pier Paolo Pasolini στον δημοσιογράφο και ιστορικό Jon Halliday, η οποία μεταφράστηκε από τον Γιάννη Η. Παππά και δημοσιεύεται για πρώτη φορά στα ελληνικά.

Του Τζον Χάλιντεϊ

Έχετε γράψει αρκετά για το πόσο σημαντική ήταν για...

Το διαφορετικό, ανεξάρτητο βλέμμα του Ρίτσαρντ Λινκλέιτερ

Το διαφορετικό, ανεξάρτητο βλέμμα του Ρίτσαρντ Λινκλέιτερ

Σκέψεις και κρίσεις για το ιδιαίτερο έργο του Αμερικανού σκηνοθέτη Richard Linklater. Κεντρική εικόνα: Ο σκηνοθέτης με την πρωταγωνίστρια της ταινίας του Dazed and Confused, Joey Lauren Adams.

Του Θόδωρου Σούμα

ΣΟ Ρίτσαρντ Λινκλέιτερ έχει σκηνοθετ...

Σινεμά στη μεγάλη και στη μικρή οθόνη

Σινεμά στη μεγάλη και στη μικρή οθόνη

Η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση προτείνει δύο ντοκιμαντέρ βασισμένα σε θεατρικές παραστάσεις της: ένα στο You Tube κανάλι του Ιδρύματος και ένα στον θερινό κινηματογράφο «Στέλλα». Κεντρική εικόνα: Η Μαρία Διακοπαναγιώτου από την παράσταση «Όρνιθες» του Νίκου Καραθάνου.

Επιμέλεια: Book Press ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Ερωταποκρίσεις από παλαιότερες συνομιλίες και συνεντεύξεις με ποιητές και μεταφραστές.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Πώς επιλέγουμε τα κείμενα που μεταφράζουμε;

Με ποικίλους τρόπους και για όλους τους δυνατ...

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

«Η Καγκελάριος» είναι μια καθηλωτική πολιτική βιογραφία και ταυτόχρονα μια προσωπική ανθρώπινη ιστορία ενός αουτσάιντερ: μιας χημικού, κόρης πάστορα, η οποία μεγάλωσε στην Ανατολική Γερμανία και κατάφερε να γίνει η άτυπη ηγέτιδα της Δύσης. Στα ελληνικά θα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Ψυχογιός στις 21 Οκτωβρίου...

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού στις «Προσωπικότητες» Σεπτεμβρίου 2021 παρουσιάζει τον Στέλιο Ράμφο.

Επιμέλεια: Book Press

Στέλιος Ράμφος: κορυφαίος στοχαστής, πολυγραφότατος συγγραφέας και από τους πλέον επιδραστικούς σύγχρονους φιλοσόφους.

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ