Είδαμε το ντοκιμαντέρ «ΝΑΖΑ» (κριτική) – Σκληρά ερωτήματα για τον «πιο ηθικό στρατό στον κόσμο»

Το ντοκιμαντέρ των Γιουβάλ Αμπραχάμ και Ρέιτσελ Σορ «ΝΑΖΑ», που εξετάζει τις πρακτικές που εφαρμόζει ο ισραηλινός στρατός στη Γάζα, έχει συγκεντρώσει ήδη όλα τα βλέμματα πάνω του, αποσπώντας πρόσφατα το Ειδικό Βραβείο Κριτικής Επιτροπής στη Βενετία και ξεσηκώνοντας σφοδρές αντιδράσεις από την ισραηλινή πλευρά.

Τι πάει να πει «ΝΑΖΑ»; Είναι ο όρος που χρησιμοποιείται εντός του ισραηλινού στρατού για να υπολογιστούν οι παράπλευρες απώλειες. Δεν έχει σημασία εάν το θύμα είναι αθώο -αν και, όπως εξηγούν οι συνεντευξιαζόμενοι στο ντοκιμαντέρ, στο Ισραήλ καλλιεργείται μια κουλτούρα σύμφωνα με την οποία κανείς Παλαιστίνιος δεν είναι θύμα, επειδή κανείς δεν είναι αθώος- είναι παιδί ή ενήλικας: όλοι αξιολογούνται, από συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης, ως ΝΑΖΑ.

Οι σκηνοθέτες Ρέιτσελ Σορ και Γιουβάλ Αμπραχάμ τιμήθηκαν με το Ειδικό Βραβείο Κριτικής Επιτροπής στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας

Από αυτή και μόνο την περιγραφή φαίνεται πως η απανθρωποποίηση των κατοίκων της Γάζας είναι ζητούμενο. Και πράγματι, αυτό το αίσθημα ενισχύεται από τις συνεντεύξεις στρατιωτών του ισραηλινού στρατού (IDF), που κατά κύριο λόγο αποτελούν αυτό το πολύ κατατοπιστικό και, γι' αυτόν τον λόγο, ανατριχιαστικό ντοκιμαντέρ – οι οποίες συμπληρώνονται από ντοκουμέντα από παλαιότερες εποχές, καθώς και από ένα καταληκτικό πλάνο, τραβηγμένο από κινητό, στη Γάζα. Οι στρατιώτες δηλώνουν πως χειρίζονται τα drones σαν να παίζουν βιντεοπαιχνίδια, ενώ ακούγεται και η φράση πως η Γάζα αποτελεί «εργοστάσιο στόχων», και πως μετά από την επέλαση του ισραηλινού στρατού στη Λωρίδα, είναι σαν «να μην υπήρχε ποτέ ίχνος πολιτισμού» εκεί. Γλώσσα που χρησιμοποιείται συχνά σε τέτοιες περιπτώσεις.

Οι Ισραηλινοί στρατιώτες ομολογούν πως η πρόκληση παράπλευρων απωλειών είναι στην ουσία κάτι που επιθυμούν τα μεγάλα κεφάλια των ισραηλινών ενόπλων δυνάμεων και όσοι εκτελούν τις εντολές τους, ενώ ένας από αυτούς, όταν ερωτάται εάν θεωρεί πως αυτό που συμβαίνει στη Γάζα είναι γενοκτονία, απαντά θετικά.

Στο ντοκιμαντέρ εξηγείται ο τρόπος που εντοπίζονται τα μέλη της Χαμάς -μέσω των κινητών τηλεφώνων τους-, αλλά και το πώς η θέση τους στην οργάνωση αξιολογείται από συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης, και στη συνέχεια πώς υλοποιούνται τα χτυπήματα – ο ισραηλινός στρατός, όπως λένε οι συνεντευξιαζόμενοι, προτιμά να στοχεύει τους στόχους του όταν επιστρέφουν σπίτι τους, μια πρακτική που μπορεί να έχει επιπλέον θύματα, όπως, π.χ., στην περίπτωση που κάποιο μέλος της Χαμάς έχει ξεχάσει το κινητό του στο σπίτι του. Οι Ισραηλινοί στρατιώτες ομολογούν πως η πρόκληση παράπλευρων απωλειών είναι στην ουσία κάτι που επιθυμούν τα μεγάλα κεφάλια των ισραηλινών ενόπλων δυνάμεων και όσοι εκτελούν τις εντολές τους, ενώ ένας από αυτούς, όταν ερωτάται εάν θεωρεί πως αυτό που συμβαίνει στη Γάζα είναι γενοκτονία, απαντά θετικά.

Αισθητική αξία στην καταγραφή του πολέμου

Οι συνεντεύξεις πραγματοποιούνται στις ταράτσες πολυκατοικιών στο Τελ Αβίβ, τη νύχτα. Τα πρόσωπα των συνεντευξιαζόμενων παραμένουν στο σκοτάδι -θολώνεται, επίσης, η γραφή τους όταν αποτυπώνουν στο χαρτί τα σχέδια δράσης τους, για να μην φανεί ο γραφικός τους χαρακτήρας-, κάτι που συμβαίνει και για την προστασία τους, αλλά αποκτά και αισθητική αξία – οι στρατιώτες μοιάζουν με σκιές, ενώ σε ένα πλάνο, καθώς ένας από αυτούς μιλά γυρισμένος προφίλ, στο ύψος του στόματός του υπάρχει από πίσω ένας προβολέας, σαν να φωτίζεται η ομιλία του.

Ήχοι, χαμηλής έντασης, από δρόμους και πλάνα από τα πίσω κτήρια, όπου οι ισραηλινοί κυκλοφορούν στα διαμερίσματά τους το βράδυ, συνήθως με μια τηλεόραση ανοιχτή, κάνουν τον θεατή να αναρωτιέται πόσο εύκολα μπορεί η ζωή να διαταραχθεί ξαφνικά, αλλά και να συνεχιστεί, απέχοντας λίγα μόλις χιλιόμετρα από τη βαρβαρότητα. Οι σκηνοθέτες ενίοτε αξιοποιούν και τις σιωπές που μεσολαβούν μεταξύ των «δύσκολων» ερωτήσεων και των απαντήσεών τους.

Το «ΝΑΖΑ», λοιπόν, αποκαλύπτει σημαντικά στοιχεία που μας βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα πιθανά εγκλήματα πολέμου, αλλά και την ανθρώπινη αδιαφορία απέναντί τους, και συγχρόνως έχει μια αφήγηση που κρατά τον θεατή καθηλωμένο.

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τους δημιουργούς

Ο Yuval Abraham είναι σκηνοθέτης και ερευνητής δημοσιογράφος. Η Rachel Szor είναι κινηματογραφίστρια και διευθύντρια φωτογραφίας. Είναι δύο από τους τέσσερις σκηνοθέτες του βραβευμένου με Όσκαρ ντοκιμαντέρ «Καμιά άλλη γη» (2024).

Ο James Wilson είναι παραγωγός, υποψήφιος για Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας και δύο φορές βραβευμένος με BAFTA.

Ο Jonathan Glazer (εκτελεστικός παραγωγός του «ΝΑΖΑ») είναι σεναριογράφος και σκηνοθέτης, βραβευμένος με Όσκαρ και δύο φορές με BAFTA (Sexy Beast, Birth, Under the Skin, Η Ζώνη Ενδιαφέροντος). Το 2024 η ταινία των Glazer και Wilson «Η ζώνη ενδιαφέροντος» κέρδισε το Όσκαρ Καλύτερης Διεθνούς Ταινίας.