Είδαμε τo «Η θάλασσα το χειμώνα», του Νίκου Κορνήλιου – Μελαγχολική ματιά στην ενηλικίωση που δεν ήρθε

Είδα, στην κινηματογραφική λέσχη «Λαḯς», την ευαίσθητη, ώριμη ταινία «Η θάλασσα τον χειμώνα» του Νίκου Κορνήλιου. Τέσσερεις χαρακτήρες έχει αυτό το κοινωνικό έργο, που γυρίστηκε μέσα σε δύο μήνες στον βιομηχανικό ξερότοπο του Λαυρίου, αφού προηγήθηκε ένας ολόκληρος χρόνος προβών: η Ναντίν (Αδελαḯδα Κατσίδε), εικοσιεπτά χρονών, που κατάγεται από οικογένεια Gastarbeiter και εκπονεί μια μεταπτυχιακή εργασία στο Γεωλογικό Μουσείο του Λαυρίου. Ο εξηντάχρονος Χρήστος (Βαγγέλης Ρόκκος) που κατάγεται από οικογένεια αριστερών μεταλλωρύχων και εργάζεται, τα τελευταία εικοσιεπτά χρόνια, ως φύλακας της ΔΕΗ. Η Κατερίνα (Παρθενόπη Μπουζούρη), κάτοικος Λαυρίου που ασχολείται με το ψάρεμα στην ανοιχτή θάλασσα. Συγκατοικεί με τον ηλικιωμένο πατέρα της, πρώην αλιέα, που πάσχει από άνοια (Δημήτρης Παπαγιάννης).

Ένα μουσείο καταγραφής της χρονικότητας

Για τη νεαρή Ναντίν, τα πολύχρωμα, μυστηριώδη ορυκτά, τα εργαλεία, τα μηχανήματα που παίρνουν μπρος και επαναλειτουργούν σε μια σκηνή μαγικού ρεαλισμού, οι φωτογραφίες, τα κείμενα κάποιων ποιητών και η βιογραφία της Ρόζαλιντ Φράνκλιν, αγγλίδας βιοφυσικού που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην ανακάλυψη της διπλής έλικας του DNA, αλλά παραγνωρίστηκε από την Ιστορία, όλα χρονομετρούν τη μνήμη της σε ανεπτυγμένη κλίμακα. Έτσι όπως ταξινομείται και εκτίθεται, σε μουσειακό επίπεδο, η διαστρωμάτωση των πετρωμάτων (γαληνίτης, σφαλερίτης, αιματίτης, κερουσίτης, θορικοσίτης, λαυριονίτης κοκ) φαίνεται ότι το καθένα απ’αυτά προκύπτει από μια προγενέστερη μορφή του, χαμένη σε απύθμενο χρονικό βάθος. Αντίθετα, η βραχύχρονη ιστορία του Λαυρίου και το αγωνιστικό παρελθόν των απεργών που της αφηγείται ο Χρήστος δεν φαίνεται να την ενδιαφέρει, καθώς είναι προσωπικά επιβαρημένη από ένα ιστορικό αυτοκτονίας του πατέρα της και οικογενειακής εγκατάλειψης.

Το θυσιαστικό (τραγικό) μοτίβο που διέκρινα στην ταινία ενισχύεται από το γεγονός ότι η νεαρή Ναντίν παραδέχεται ότι τη ζωή της την κινούν νήματα πέραν της προσωπικής της βούλησης- ότι δεν μπορεί η ίδια να νοηματοδοτήσει τη ζωή της, ως εκπρόσωπος μιας γενεάς που φέρει βαρύτατο οικογενειακό φορτίο και που, τρόπον τινά, θαυμάζει τον Χρήστο και την Κατερίνα για τη δική τους εκδοχή νοηματοδότησης της ζωής. Προς επίρρωσιν του θυσιαστικού μοτίβου έρχονται οι (ντοκιμαντερίστικες, ως έναν βαθμό) αφηγήσεις του Χρήστου για τους αγώνες των προγόνων του, για την καταστολή των εξεγέρσεων, για τις θυσίες στον βωμό των κοινωνικών ιδεωδών, για τους βασανισμούς των αριστερών εξορίστων στη Μακρόνησο, για όλες τις κατατεθειμένες μαρτυρίες σφαγίων. Ο ‘άχρονος’ τρόπος αντίληψης της Ναντίν έρχεται σε έντονη αντίθεση με τη σφραγίδα ανεξίτηλης χρονικότητας που φέρει το τοπίο-έτσι ίσως εξηγείται και η διαρκής αποξένωσή της απ’αυτό, η δυσκολία του αγγίγματος, ο επαναλαμβανόμενος αυνανισμός, η αίσθηση του «παράταιρου» και διαφορετικού που έχει για τον εαυτό της, ακόμη και το father issue, ένα σύνδρομο Ηλέκτρας που ενεργοποιείται στη γνωριμία της με τον Χρήστο.

Η επανεύρεση της επαφής

Κυρίως, όμως, η Ναντίν δεν έχει επαφή με το συναίσθημά της: το πέτρωμα είναι παγερό, πώς να εξορύξεις συναίσθημα από το πέτρωμα; Μήπως μόνον όταν αυτό πέφτει και γίνεται κομμάτια; Δεν είναι τυχαίο ότι, μετά τη θραύση του πολύτιμου πετρώματος (αραγωνίτης), η Ναντίν, ο Χρήστος και η Κατερίνα επιτέλους συναντιούνται σε σεναριακό επίπεδο. Ωστόσο, η μυθοπλασία εδώ επιτρέπει να κάνουμε τις υποδόριες συνδέσεις: η Ναντίν είναι μια νεανική εκδοχή, ένα alter ego της Κατερίνας, η δε ηλικία της (27 χρονών) συμπίπτει με τον χρόνο μοναχικής διαβίωσης της Κατερίνας μετά τον χωρισμό της από την πολυετή σχέση της με τον Χρήστο. Η συνύπαρξη, επί τρεις σχεδόν δεκαετίες, των δύο αυτών στο ίδιο σκηνικό χωρίς κάποια συνάντηση ή κάποιο άνοιγμα επικοινωνιακό μεταξύ τους συνιστά το κεντρικό «τραύμα» του σεναρίου: σε αυτό το κενό έρχεται σαν οπτασία η Ναντίν να γεφυρώσει τα αγεφύρωτα, και μάλιστα με απλό τρόπο: μετατρεπόμενη σε αντικείμενο/υποκατάστατο αναζήτησης του Χρήστου. Πιο συγκεκριμένα: το ερωτικό στοιχείο που αιωρείται, τα πλάνα με τον αυνανισμό της Ναντίν, η γειτνίασή της σε δυο κρεβάτια εκστρατείας με τον Χρήστο, το «παρ’ολίγον» άγγιγμά τους, αλλά και το «παρ’ολίγον» άγγιγμά της με την Κατερίνα, συνθέτουν ένα (ιψενικό δεν θα το ονόμαζα) τρίγωνο αμοιβαίων αλληλεξαρτήσεων που υποστηρίζονται άψογα από τις ερμηνείες των ηθοποιών.

Για έναν κινηματογραφιστή που ενδιαφέρεται πρωτίστως για τον άνθρωπο, αυτό είναι αυτονόητο: η αγάπη, η τρυφερότητα, η εμπιστοσύνη, είναι τα μόνα που νοηματοδοτούν την ανθρώπινη ζωή, ενώ το ζοφερό και ελαφρώς απειλητικό θαλασσινό τοπίο (...) είναι το μοναδικό σκηνικό που θα μπορούσε να φιλοξενεί το ώριμο άγγιγμα μιας γυναίκας που τη διακρίνει η «ανοιχτότητα» χαρακτήρα.

Η διάσταση της ιστορικότητας είναι χλωμή- οι μοναχικοί αυτοί ήρωες θα μπορούσαν να κινούνται, με τον ίδιον ακριβώς τρόπο στη δεκαετία του ’80, όπου δεν υπήρχαν κινητά τηλέφωνα να χτυπούν κάθε λίγο: το ποιητικό ύφος της ταινίας του Κορνήλιου θεμελιώνεται σκόπιμα σ’αυτήν την υπεράνω χρονικότητας καταγραφή των προσώπων, τη «χορογράφησς» των κινήσεών τους, την αποτύπωση των ευαίσθητων ρυτίδων τους, την καταγραφή των πιο άδηλων, απαρατήρητων αντιδράσεών τους. Για έναν κινηματογραφιστή που ενδιαφέρεται πρωτίστως για τον άνθρωπο, αυτό είναι αυτονόητο: η αγάπη, η τρυφερότητα, η εμπιστοσύνη, είναι τα μόνα που νοηματοδοτούν την ανθρώπινη ζωή, ενώ το ζοφερό και ελαφρώς απειλητικό θαλασσινό τοπίο (συνδεδεμένο άρρηκτα με τη γιουνγκιανή έννοια της θηλυκότητας) είναι το μοναδικό σκηνικό που θα μπορούσε να φιλοξενεί το ώριμο άγγιγμα μιας γυναίκας που τη διακρίνει η «ανοιχτότητα» χαρακτήρα. Η Κατερίνα δηλώνει απερίφραστα πως δεν πιστεύει, αλλά ούτε και ενδιαφέρεται να μάθει την πραγματική καταγωγή της Ναντίν. Η ίδια δηλώνει πως «κατάγεται από τη θάλασσα», και αυτή είναι μια βαρύνουσα δήλωση του σεναρίου. Προτού αναγκαστεί να βάλει τον πατέρα της σε Οίκο Ευγηρίας, ζει από ένα δύσκολο, μοναχικό, ανθυγιεινό επάγγελμα που συνήθως το ασκούν άντρες και που της χαρίζει την ελευθερία που χρειάζεται, την απαλλάσσει δηλαδή από τις συμβάσεις που συνήθως ακολουθούν οι άνθρωποι της ηλικίας της.

Ύφος και ατμόσφαιρα

Αξιοποιώντας τη φαινομενικά στάσιμη καθημερινότητα των τριών βασικών ηρώων, τα πλάνα της ταινίας αναδεικνύουν το υποβλητικό σκηνικό της χειμερινής ελληνικής θάλασσας. Πολλά θα μπορούσαν να γραφούν για το ιστορικό παρελθόν του συγκεκριμένου θαλασσινού τοπίου, ο σκηνοθέτης όμως επιλέγει να υπογραμμίσει την ιστορικότητα των απεργιών που τάραξαν το Λαύριο κατά τη διάρκεια των Λαυρεωτικών και να σχολιάσει με θλίψη την κακουργία του ανθρώπου εις βάρος του συνανθρώπου του, δραττόμενος από τη θέα της Μακρονήσου: του γνωστού νησιού πολιτικής εξορίας που αντικρύζει κανείς από το Λαύριο. Υπό αυτό το πρίσμα, η μνήμη του παρελθόντος (συλλογική και ατομική) λίγο ως πολύ σκιαγραφεί την ιστορία της Ελλάδας του προηγούμενου αιώνα. Εάν σε αυτό προστεθεί και η βαρύνουσα αρχαιολογική αξία του τοπίου, η φόρτιση της εικόνας ενισχύεται: εδώ, στον μόχθο των δούλων των συγκεκριμένων μεταλλείων, βασίστηκε όλος ο λαμπρός κλασικός πολιτισμός της αρχαίας Αθήνας.

Όσο δε για το μέλλον, η ίδια η ιδιοσυστασία και εγκατάλειψη του τοπίου το προδιαγράφουν δυσοίωνο: η μελαγχολία είναι το κυρίαρχο συναίσθημα της ταινίας, που με μιαν υγρή αναπόληση (τα νερά μιας χειμερινής θάλασσας, η μπόρα σε μια παραθαλάσσια εργατική συνοικία, η τελετουργική ψαρόσουπα, η θέα που ανακόπτεται από την ανάδυση ενός νησιού, η προοπτική όλων των άλλων νησιών που κρύβονται από τη θέα αυτήν, το πέταγμα των γλάρων και το λίκνισμα μέσα στη βάρκα, η γαλήνη του λιμανιού, η υγρή μαρμαρυγή του σχιστόλιθου κοκ) ψηλαφεί τα τραύματα των ηρώων που θα μείνουν ανεπούλωτα. Δεν είναι, λοιπόν, μόνο το βάρος της μνήμης, αλλά και το υδαρές τοπίο που αναδίδουν μιαν αγωνιώδη ανασφάλεια, μια «πλάνητα» αίσθηση αιώρησης, ένα βάρος ανάλογο με τη «Γραμμή της σκιάς» του Κόνραντ, μιαν ενηλικίωση που εκκρεμεί (ιδιαίτερα για τη Ναντίν, πρόκειται για ένα μίνι bildungsroman) και μιαν ωρίμανση που διστάζει να συντελεσθεί, μια σχέση που έμεινε ανοιχτή μαζί με μια σειρά από ερωτήματα που παραμένουν αναπάντητα. Το ονειρικό στοιχείο που φέρνει τη Ναντίν στον δρόμο της Κατερίνας και του Χρήστου σχετίζεται οργανικά με την ανάγκη επανασύνδεσης που τους διαπνέει.

Ερμηνείες, μοντάζ, ρυθμός και σκηνοθεσία

Ο Βαγγέλης Ρόκκος είναι έξοχος στον ρόλο του Χρήστου: η λιτότητα της ερμηνείας του είναι υποδειγματική, ακολουθεί τις σεναριακές υποδείξεις και χτίζει έναν στέρεο χαρακτήρα πολιτικοποιημένου και απόλυτα μοναχικού ανθρώπου. Ο χαμηλός τόνος του, ο υπαινικτικός κινησιολογικός του κώδικας, η κομψότητα στον χειρισμό του προσώπου που υποδύεται είναι μάθημα υποκριτικής, κατά την άποψή μου. Η Παρθενόπη Μπουζούρη και φυσιογνωμικά και ερμηνευτικά είναι φτιαγμένη για τον ρόλο της ανεξάρτητης Κατερίνας: βρίσκεται, σε αυτήν την ταινία, σε ένα σημείο κορύφωσης της ερμηνευτικής της καριέρας. Αποδίδει με εσωτερικότητα το συναίσθημα ημιτελούς σχέσης, εγκατάλειψης που τρέφει προς τον Χρήστο, αλλά και τη διακριτικότητά της όλα αυτά τα χρόνια, ακόμη και την αυτάρκεια μιας ζωής που αναπλάθει τη ζωή του πατέρα της: όλα συντείνουν στην αίσθηση ότι πρόκειται για μιαν επαναστάτρια, αντικομφορμίστρια, ρηξικέλευθη προσωπικότητα, που μετά από τόσα χρόνια έχει την ανωτερότητα να φιλοξενήσει τον Χρήστο σαν να μην έχει περάσει ούτε μια μέρα από τον χωρισμό τους. Η Αδελαϊδα Κατσίδε έχει την αινιγματική φυσιογνωμία, την ευφυία και το ταλέντο που απαιτείται για να υποδυθεί τη νεαρή Ναντίν, χωρίς να παγιδεύει τον θεατή στο νεαρό της ηλικίας της. Μου προκάλεσε συνειρμό με τον μύθο της Ηριγόνης, της μυθικής κόρης του Ικάριου, που απαγχονίστηκε μαζί με τις άλλες παρθένες στην περιοχή του αρχαίου Δήμου Ικαριέων (σημερινού Διόνυσου Αττικής) όταν ο πατέρας της χάθηκε, μη πειθαρχώντας στις εντολές του Βάκχου. Εκ πρώτης όψεως ο συνειρμός είναι ξεκάρφωτος, όμως η γοητευτική φυσιογνωμία της συντείνει στη διάπλαση του πορτραίτου μιας παρθένας που πρόκειται να θυσιαστεί. Τέλος, ο Δημήτρης Παπαγιάννης ενσαρκώνει με ιδιαίτερα συγκινητικό τρόπο αυτόν τον υπερήλικα, ανοϊκό πατέρα που ψηλαφεί τα δίχτυα, περιστρέφει το κουπί και νοσταλγεί τη θάλασσά του.

Μια σπάνια κινηματογραφική εμπειρία, με τέσσερεις έξοχους ηθοποιούς, μια αρμονική ομάδα συνεργατών και έναν ευαίσθητο, πολιτικοποιημένο σκηνοθέτη.

Ο διευθυντής φωτογραφίας Ντομινίκ Κολάν επιλέγει αγγελοπουλικούς φωτισμούς και το ψυχρό του κάδρο αγκαλιάζει τις ευαίσθητες λεπτομέρειες που υπαγορεύει ο σκηνοθέτης: λεπτομέρειες της μοναξιάς του φύλακα στο φυλάκιό του, του ατενίσματος της Μακρονήσου και των θλιβερών σκέψεων που τη συνοδεύουν, της θαλπωρής στο κρεβάτι και στο τραπέζι με τη σούπα, της παγερής και υγρής χειμωνιάτικης νύχτας με τη βαλίτσα που πέφτει και ανοίγει μέσα στα νερά, του παραθύρου με τους ακουμπισμένους τόμους των βιβλίων και το μισοφαγωμένο μήλο, του κλειστοφοβικού μεταλλευτικού φρέατος και των υπόγειων στοών, της φρικτής εγκατάλειψης των οικοδομημάτων βασανισμού στο στρατόπεδο συγκέντρωσης της Μακρονήσου. Το μοντάζ της Μαρίας Κουνάβη επιλέγει την τμηματική αποκάλυψη των χαρακτήρων. Το ωραίο σενάριο του Νίκου Κορνήλιου, της Αναστασίας Θάνου και της Ευγενίας Παπαγεωργίου είναι λακωνικό και δίνει έμφαση στον συναισθηματικό παράγοντα. Όσο για τη μουσική του έργου, ο εξωπραγματικός, μυστηριώδης λαρυγγισμός της Σαβίνας Γιαννάτου προσδίδει ατμόσφαιρα ψυχολογικού θρίλερ. Είναι μια σπάνια κινηματογραφική εμπειρία, με τέσσερεις έξοχους ηθοποιούς, μια αρμονική ομάδα συνεργατών και έναν ευαίσθητο, πολιτικοποιημένο σκηνοθέτη.

Ο Νίκος Κορνήλιος, σεναριογράφος και μουσικός, ίδρυσε, στο Παρίσι, την εταιρία Trois Lumières Productions, με την οποία πραγματοποίησε τις ταινίες του. Το 1991 επέστρεψε στην Ελλάδα, όπου σκηνοθέτησε για το θέατρο και για τον κινηματογράφο και δίδαξε υποκριτική στη σχολή του Εθνικού Θεάτρου. Η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του, Ισημερία/Equinox πήρε τέσσερα βραβεία στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, ενώ Το Αθώο Σώμα πήρε τρία κρατικά βραβεία ποιότητας. Η ταινία Ο Κόσμος Ξανά εμφανίστηκε στο διαγωνιστικό του Κάρλοβι Βάρι. Η ταινία Η Μουσική των Προσώπων βασίστηκε στις πρόβες με τους ηθοποιούς, όπως και η ταινία Τρίτη. Aκολούθησαν οι ταινίες 11 Συναντήσεις με τον πατέρα μου, Μητριαρχία, Η Τέχνη Καταστρέφει, Τραγουδώ αν Τραγουδάς (διαβάστε εδώ κριτική μας) και Η θάλασσα το χειμώνα.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Σενάριο: Νίκος Κορνήλιος
Συνεργασία στο Σενάριο: Αναστασία Θάνου, Ευγενία Παπαγεωργίου
Σκηνοθεσία: Νίκος Κορνήλιος
Διεύθυνση Φωτογραφίας: Dominique Colin
Μοντάζ: Μαρία Κουνάβη
Πρωταγωνιστούν/Συμμετέχουν: Αδελαϊδα Κατσίδε, Βαγγέλης Ρόκκος, Παρθενόπη Μπουζούρη, Δημήτρης Παπαγιάννης
Φωνή: Σαβίνα Γιαννάτου
Κοστούμια: Λαμπρίνα Βλαχογιάννη
Σκηνικά: Αλεξάνδρα Μπαλωμένου, Αναστασία Αγάθου
Μακιγιάζ/Κομμώσεις: Σοφία Σταμέλου
Color Correction/Post- Production: Μαρία Τζωρτζάτου – AUTHORWAVE
Ηχοληψία: Άρης Παυλίδης
Sound Design/Mix: Κώστας Μπώκος – Studio 19st
Παραγωγή: Νίκος Κορνήλιος
Συμπαραγωγή: ΕΚΚΟΜΕΔ, ΕΡΤ
Οργάνωση Παραγωγής: Ξενοφών Κουτσαύφτης
Διεύθυνση Παραγωγής: Πέτρος Τσοπανάκης
Επικοινωνία – Προβολή στα Media: City Owls Communications