«Ο Μάγος του Κρεμλίνου» του Ολιβιέ Ασαγιάς, ένα πολιτικό φιλμ για το περιβάλλον του Πούτιν, από έναν σημαντικό Γάλλο σκηνοθέτη.
Γράφει ο Θόδωρος Σούμας
Αυτή την εβδομάδα προβάλλεται η ταινία Ο Μάγος του Κρεμλίνου, του σπουδαίου Γάλλου σκηνοθέτη Ολιβιέ Ασαγιάς, δημιουργού με μεγάλη, πετυχημένη κι ευρεία φιλμογραφία, συχνά κοινωνικοπολιτικών ταινιών. Θέμα της, η σχέση του Μπαράνοφ, συμβούλου του Πούτιν, με τον αυταρχικό, επονείδιστο Ρώσο δικτάτορα, στην αρχή της πολιτικής καριέρας του. Το βασικό πρόσωπο της ταινίας δεν είναι ο μοχθηρός Πούτιν, μα το πρόσωπο του συμβούλου Μπαράνοφ, εμπνευσμένου ελεύθερα από τον πραγματικό σύμβουλο κι επικοινωνιολόγο του Πούτιν, τον Βλάντισλαβ Σούρκοφ. (Στον χαρακτήρα του οποίου βασίστηκε ο συγγραφέας Τζουλιάνο Ντα Έμπολι γράφοντας το ομώνυμο ευπώλητο μυθιστόρημα).
Στη μετασοβιετική εποχή, επί της προεδρίας του προβληματικού αλκοολικού Γέλτσιν, ο Μπαρόνοφ, ένας πρώην θεατρικός σκηνοθέτης και τηλεοπτικός παραγωγός γίνεται ο στενότερος πολιτικός σύμβουλος και διαμορφωτής εικόνας του ύπουλου Βλαντιμίρ Πούτιν. Μιλάει για την κυριαρχική, κατευθυνόμενη, ανελεύθερη και ψεύτικη δημοκρατία που πρέπει, σε συμφωνία με τον Πούτιν, να εγκαθιδρυθεί κατά τη διάρκεια της αυταρχικής διακυβέρνησης του σκληροπυρηνικού, πρώην πράκτορα της σοβιετικής KGB.
Ο Ασαγιάς εισάγει στη μυθοπλαστική ταινία του γνωστά υπαρκτά, ιστορικά πρόσωπα, όπως τον ολιγάρχη Μπερεζόφσκι, που αρχικά στήριξε τον Πούτιν, μετά αυτοεξορίστηκε στη Δύση και στράφηκε κατά του δικτάτορα, ο οποίος σηματοδοτούσε την επιστροφή στο νεοσταλινικό καθεστώς προ του Γκορμπατσόφ. Τον Πριγκόζιν, αρχηγό του τυχοδιωκτικού τάγματος μισθοφόρων Βάγκνερ, που αρχικά υπηρετούσε τον Πούτιν και κατόπιν στράφηκε εναντίον του (μέχρι που το αεροπλάνο του ανατινάχτηκε στον αέρα). Και τον Ε. Λιμονόφ, ιδιόμορφο, εκκεντρικό, εθνικιστή αριστερό που αρχικά έκανε αντιπολίτευση στον Πούτιν, μα με τη στρατιωτική, επεκτατική εισβολή στην Ουκρανία μεταστράφηκε και τον υποστήριξε. Φυσικά όσοι, θεατές ή κριτικοί, δεν είχαν ιδέα από πολιτική και ιστορία, χάθηκαν στους αφηγηματικούς μαιάνδρους του πολύπλοκου νοηματικά, ιδεολογικά, αφηγηματικά και πολιτικά, έργο του περισπούδαστου μυαλού του Ολιβιέ Ασαγιάς. Βρήκαν «πολλά» τα πρόσωπα της διπλής πολιτικής βιογραφίας των δυο απολυταρχικών Ρώσων ηρώων και μπερδεμένη τη μυθοπλασία (1).
Περιγράφει κυρίως τη διαδρομή του κεντρικού προσώπου του, ενός κυνικού οπορτουνιστή, ενός αριβίστα χαμαιλέοντα, μερικές φορές με κάποια συμπάθεια στις ανθρώπινες στιγμές του.
Η πολιτική μυθοπλασία του Ασαγιάς και του συνσεναριογράφου του Εμμ. Καρέρ είναι σύνθετη, χωρίς υπερτονισμούς, δογματισμούς, σχηματικότητες και φανατισμούς. Περιγράφει κυρίως τη διαδρομή του κεντρικού προσώπου του, ενός κυνικού οπορτουνιστή, ενός αριβίστα χαμαιλέοντα, μερικές φορές με κάποια συμπάθεια στις ανθρώπινες στιγμές του. Δηλαδή ο πολιτικοποιημένος Ασαγιάς δεν μας δίνει έτοιμο, μασημένο, πολιτικό «φαΐ», μα ένα διαλεκτικά πολυσύνθετο φιλμ που απομυθοποιεί ευφυώς, με μετριοπάθεια, διαύγεια κι οξυδέρκεια, την εποχή, το ρωσικό καθεστώς, τις καταστολές και τις δολοφονίες της πουτινικής επικυριαρχίας (εξού και το κυριαρχική ή illiberal δημοκρατία της διακυβέρνησής του).
H αφηγούμενη ιστορία περιλαμβάνει μια πολύ ενδιαφέρουσα από κοινωνικοπολιτική άποψη εισαγωγή 45 λεπτών, καθόλου αβανταδόρικη κι εφετζίδικη, που περιγράφει με ψυχραιμία κι ενάργεια την προ του Πούτιν εποχή και κατάσταση στη Ρωσία, επί Γκορμπατσόφ και επί γελοίου χάους του Γέλτσιν... Η δραματουργία είναι συγκροτημένη, μάλλον ήπια και εξελισσόμενη χωρίς «φωνασκίες», κραυγαλέα επεισόδια (άλλο στοιχείο της ταινίας που ίσως δεν έθελξε) και ακρότητες.
Ολιβιέ Ασαγιάς: Ποιος είναι, οι γνωστότερες ταινίες του
Ο 71 ετών, Ολιβιέ Ασαγιάς είναι καλύτερος και πιο πετυχημένος σκηνοθέτης στα κοινωνικά ή κοινωνικοπολιτικά φιλμ του, το εξαίρετο Mετά τον Μάη (2012, εννοεί μετά τον Μάη του ΄68), το Κάρλος (πολύ καλό, βιογραφικό πολιτικό φιλμ περί τρομοκρατίας και αξιοπρόσεχτη πολιτική σειρά), τον Μάγο του Κρεμλίνου, το αξιοσημείωτο L'heure d'été (Καλοκαιρινή ώρα, 2018), Les destinées sentimentales (2000), Κρύο νερό (1994) και Désordre (1986).
Ο Ασαγιάς είναι ένας ταλαντούχος, πολύ αξιόλογος και προικισμένος Γάλλος σκηνοθέτης, που παίζει στα δάχτυλα την κινηματογραφική γλώσσα και τα μέσα της, με δεξιοτεχνία και γνώση. Η μεγάλη κινηματογραφική, καλλιτεχνική κι εμπορική επιτυχία του Ασαγιάς υπήρξε ο Κάρλος, του 2010.
Ο κινηματογραφιστής και πρώην κριτικός κινηματογράφου των Cahiers du Cinéma, Ασαγιάς θέλει να υπηρετεί διαφορετικά είδη και κατηγορίες ταινιών –πολιτικό φιλμ κοινωνικό, αστυνομικό, ερωτική μυθοπλασία, οικογενειακή μυθοπλασία, φανταστικό σινεμά–, έχει δηλαδή ευρεία κινηματογραφική γκάμα (2). Τα φιλμ του αστυνομικού είδους (ουκ ολίγα...) και οι κοινωνικές, οικογενειακές ή ερωτικές μυθοπλασίες που έχει σκηνοθετήσει, έχουν ξεχωριστό ενδιαφέρον.
Αρκετές ταινίες του εμπεριέχουν, διαπερνώνται από την ερωτική θεματογραφία που τον αφορά και τον ενδιαφέρει άμεσα, L'enfant de l'hiver (1989), Paris s'éveille (1991), L'eau froide (1994), Fin Août, début Septembre (1998), Les destinées sentimentales και Demonlover (γυρισμένα το 2002) και Boarding gate (2007).
Τον έχει, ακόμη, απασχολήσει επιτυχώς η οικογενειακή θεματική [Paris s'éveille, Une nouvelle vie,1993, Clean,2004, L'heure d'été (Καλοκαιρινή ώρα), Doubles vies]. Τα αστυνομικά του φιλμ του είναι τα Idol's eye (2018), Demonlover, Désordre. Ακόμη, έχει γυρίσει τα κατασκοπικά πολιτικά θρίλερ Αβάνα, η πόλη των κατασκόπων (Wasp network) και Κάρλος.
Η ταινία φανταστικής διάστασης, Personal Shopper: Η βοηθός είναι λιγότερο σημαντική, αν και βέβαια καλογυρισμένη. Να αναφέρουμε επίσης την αξιόλογη, κινηματογραφόφιλη, λίγο φανταστική, ψυχογραφική κι ατμοσφαιρική Irma Vep, του 1996, που το 2022 γυρίστηκε από τον Ασαγιάς ως αξιοσημείωτη σειρά. Ψυχολογικό και θεατρόφιλο είναι το φιλμ του 2014, Τα σύννεφα του Σιλς Μαρία, με την Ζ. Μπινός.
Στην ταινία του 2020, Αβάνα, η πόλη των κατασκόπων (Wasp network), ο Ασαγιάς διηγείται μια πολύπλοκη ιστορία διπλών κατασκόπων στο συγκρουσιακό, πολιτικό παιχνίδι Κούβας–ΗΠΑ–Κουβανών, αυτοεξόριστων αντιφρονούντων. Η αφήγηση του φιλμ εξελίσσεται στρωτά και γραμμικά μέχρι να μας αποκαλυφθεί πως οι δύο αυτομολήσαντες, αντιφρονούντες πιλότοι της κουβανικής αεροπορίας είναι στην πραγματικότητα πιστοί κομμουνιστές, με αποστολή τη διείσδυση στις οργανώσεις των αντιπάλων του καθεστώτος του Κάστρο.
Οι οργανώσεις των αντιπολιτευόμενων αντικαθεστωτικών ποικίλλουν σε δραστηριότητες, άλλοι μαζεύουν από τη θάλασσα όσους θαλασσοπνίγονται για να φύγουν από τη φτωχή, ανελεύθερη Κούβα, άλλοι κάνουν τρομοκρατικές επιθέσεις στις τουριστικές παραλίες της Κούβας, γιατί η οικονομία της βασίζεται πια στον τουρισμό και άλλοι ανακατεύονται και με το λαθρεμπόριο ναρκωτικών. Άλλες οργανώσεις συνεργάζονται με το FBI και άλλες καταδιώκονται από αυτό, ως ναρκέμποροι ή τρομοκράτες. Η μυθοπλασία του Ασαγιάς συν τω χρόνω μπερδεύεται, αποκτά έναν τόνο πιο ψυχρό και ντοκιμαντερίστικο και γίνεται πιο ενδιαφέρουσα και πιο σύνθετη πολιτικά κι αφηγηματικά. Προκύπτει, όμως, κάτι που ενοχλεί τον μέσο θεατή, ότι ο Ασαγιάς δεν υιοθετεί μια σαφή πολιτική θέση υπέρ ή κατά του κομμουνιστικού καθεστώτος του Κάστρο ή της εύπορης, καταναλωτικής ζωής στις ΗΠΑ και των αυτοεξόριστων, αντικαθεστωτικών Κουβανών που την προτιμούν. Ο Ασαγιάς κρατά ίσες αποστάσεις από όλους, προτιμώντας να ενστερνιστεί ένα απροκατάληπτο, κατά το δυνατόν “αντικειμενικό”, ντοκιμαντερίστικο βλέμμα, που είναι δυνατόν να παρεξηγηθεί από τους οπαδούς της μίας ή της αντίθετης παράταξης ή τέλος πάντων να μη τους ικανοποιήσει. Ο Γάλλος σκηνοθέτης περιορίζεται στο να δείξει τη φτώχεια και την ανελευθερία του καστρικού καθεστώτος, τη δολιότητα και τον ψευτοφιλελευθερισμό των αντιφρονούντων και τη λογική των ΗΠΑ πως καλό και σωστό είναι, απλά, ό,τι τους συμφέρει και συμβαδίζει, συγκλίνει με τα πολιτικά συμφέροντά τους και τη στρατηγική τους. Από κει και πέρα ο θεατής καλείται να βγάλει άκρη όπως μπορεί, ανάλογα με την κοσμοαντίληψή του...
Το Doubles vies, ελληνικός τίτλος Παιχνίδια ζευγαριών (2018), του Ασαγιάς, έχει δυο, συνδεδεμένες μεταξύ τους πλευρές: Είναι ταινία διαλογική και ταινία πάνω στους έρωτες των παντρεμένων ζευγαριών, το γαϊτανάκι και τα ερωτικά μπερδέματα (εξωσυζυγικές σχέσεις) των παντρεμένων.
Oι κύριοι χαρακτήρες είναι πέντε: Ο εκδότης (Γκιγιόμ Κανέ) και η ηθοποιός γυναίκα του (Ζυλιέτ Μπινός), ο συγγραφέας των εκδόσεων και εραστής της συζύγου (Βενσάν Μακέν), η γυναίκα του, πολιτικός σύμβουλος, και η νεαρή υπάλληλος κι ερωμένη του εκδότη. Η ανεκτικότητα των Γάλλων διανοουμένων και καλλιτεχνών είναι, εκ παραδόσεως, μεγάλη απέναντι στις ερωτικές αναζητήσεις και απιστίες των ανθρώπων.
Τα πιο πολλά δεδομένα περνούν, επιτυχώς, μέσα από πολύ προσεγμένους και εμβριθείς διαλόγους: Διαλόγους όχι μόνο για τον έρωτα, αλλά και για τη λογοτεχνική γραφή, το βιβλίο, τον εκδοτικό χώρο και τη σχέση τους με το διαδίκτυο, σε ψηφιακή μορφή. Επίσης, διάλογοι για την πολιτική. Το ένα θέμα του φιλμ είναι λοιπόν οι ερωτικές σχέσεις των έγγαμων και το δεύτερο, η καθοριστική στη σημερινή κοινωνία, ύπαρξη, λειτουργία και επίδραση του ίντερνετ και το πώς επηρεάζει τη γραφή, το βιβλίο και τις εκδόσεις. Έχει μέλλον το τυπωμένο βιβλίο; Θα το υπερκεράσουν τα e-books και τα βιβλία που βρίσκονται αποθηκευμένα στις διάφορες πλατφόρμες και ιστοσελίδες του διαδικτύου, που ολοένα αυξάνονται; Η γραφή και κατά συνέπεια η ανάγνωση μειώνονται με την εξάπλωση του διαδικτύου ή αυξάνονται; Η ερωμένη και υπάλληλος του εκδότη υποστηρίζει πως όσα γράφονται στα social media και τα blogs αποτελούν ένα είδος γραφής και συντείνουν στη δημοκρατικοποίησή της, έστω και αν η ποιότητά τους κυμαίνεται από το μέτριο ή κακό γράψιμο ως το αξιόλογο. Ο εραστής της εκδότης, μεγαλύτερός της και γκριζαρισμένος, και ακόμη περισσότερο η γυναίκα του, είναι σχετικά σκεπτικιστές ως προς το αν τα κειμενάκια και κείμενα που γράφονται στα blogs, στα sites και στα social media αποτελούν πραγματική κι αξιοπρόσεχτη γραφή. Οι γαλλικοί εκδοτικοί οίκοι, όμως, έχουν ήδη στραφεί στα ηλεκτρονικά ή και ακουστικά (όπου το κείμενο διαβάζεται από ηθοποιό) βιβλία. Αυτός είναι ο δρόμος του μέλλοντος, όπως ισχυρίζεται η νέα ερωμένη του εκδότη, δρόμο στον οποίο τελικά θα επικρατήσει το ψηφιοποιημένο βιβλίο; Μήπως αυτός ο δρόμος, αυτή η επιλογή αποτελεί ένα ρίσκο, ένα στοίχημα, το οποίο θα βγάλει νικητή το τυπωμένο, υλικό και μυρωδάτο χαρτί και το βιβλίο, όπως υποδεικνύουν για το μέλλον ορισμένα πρόσωπα και κάποιες στατιστικές;
Αν και ο διανοουμενισμός του εγχειρήματος θα δυσκολέψει αρκετούς θεατές, το γαϊτανάκι του Ασαγιάς με τους έρωτες και τις ιδέες, πλέκεται αληθινά γοητευτικά, κωμικά και έξυπνα.
………………………………………………………………..
(1). Ελπίζω τουλάχιστον οι «παραξενεμένοι» να ξέρουν, μες στον «προοδευτισμό» τους, πως ο Βλαντιμίρ Πούτιν είναι ένας αντιδημοκρατικός, αδίστακτος χασάπης (σαν, ας πούμε, τους Χαμενεΐ και Χομενεΐ).
(2). Την εποχή που σκηνοθετούσε ο Ασαγιάς, γύριζαν ταινίες και άλλοι καλοί Γάλλοι σκηνοθέτες, οι Φρανσουά Οζόν, Ζακ Ντουαγιόν, Μπενουά Ζακό, Λεό Καράξ, Αμπντελατίφ Κεσίς, Λοράν Καντέ, Mισέλ Οντιάρ, Αρνό Ντεπλεσέν, Κριστόφ Ονορέ, Ρομπέρ Γκεντιγκιάν, Μπρυνό Ντυμόν, Σεντρίκ Κλαπίς και οι Γαλλίδες σκηνοθέτιδες Κλερ Ντενί, Κατρίν Κορσινί, Κατρίν Μπρεγιά, Αν Φοντέν, κ.α.
