Για την ταινία «Άμνετ» της Κλόι Ζάο, τη σχέση της με τα έργα του Σαίξπηρ, τη δύναμη της τέχνης, μα και κάποιους αναχρονισμούς που απλοποιούν την εικόνα μας για τον μεγάλο δραματουργό.
Γράφει ο Αντώνης Γουλιανός
Η ταινία «Άμνετ» σε σκηνοθεσία της Κλόι Ζάο βασίζεται στο ομώνυμο μυθιστόρημα της Μάγκι Ο' Φάρελ η οποία και συνεργάστηκε με την σκηνοθέτιδα στην συγγραφή του σεναρίου. Η Ό Φάρελ δεν ακολουθεί με πιστότητα τις ιστορικές πληροφορίες της ζωής του Σαίξπηρ (για παράδειγμα επιλέγει να ονομάσει την γυναίκα του Agnes, αντί για Anne) και επιλέγει να αναπτύξει την υπόθεση πως ο Σαίξπηρ έγραψε τον Άμλετ λόγω του πένθους για το χαμό του γιου του, Άμνετ. H συγκεκριμένη εικασία έχει αναπτυχθεί από διάφορους ερευνητές που υποστηρίζουν ότι ο Σαίξπηρ έγραψε τις περισσότερες τραγωδίες του μετά τον θάνατο του γιου του, ξεκινώντας από τον Άμλετ. Ωστόσο αυτό διαψεύδεται από άλλους ερευνητές που υπενθυμίζουν ότι οι μεγαλύτερες κωμωδίες του Σαίξπηρ γράφτηκαν στα ύστερα χρόνια του.
Επειδή έχουμε λίγα στοιχεία για την προσωπική ζωή του Σαίξπηρ, η 'Ο Φάρελ βασίζει σε μεγάλο βαθμό τη σχέση του ζευγαριού σε έργα του Σαίξπηρ, όπως το Ημέρωμα της Στρίγκλας, αλλά και τον Ρωμαίο και Ιουλιέτα, κάτι που υιοθετείται εξαρχής και στην ταινία...
Η ταινία, οπως και το βιβλίο, εστιάζει περισσότερο στην Άγκνες και στον τρόπο που εκείνη επικοινωνεί με τη φύση και αναπτύσσει τις ικανότητές της μεταξύ άλλων στη θεραπευτική βοτανολογία. Επειδή έχουμε λίγα στοιχεία για την προσωπική ζωή του Σαίξπηρ, η 'Ο Φάρελ βασίζει σε μεγάλο βαθμό τη σχέση του ζευγαριού σε έργα του Σαίξπηρ, όπως το Ημέρωμα της Στρίγκλας (The taming of the shrew), αλλά και τον Ρωμαίο και Ιουλιέτα (Romeo and Juliet), κάτι που υιοθετείται εξαρχής και στην ταινία (η άρνηση της Άγκνες να πει το όνομά της στον Σαίξπηρ παραπέμπει στη σκηνή του μπαλκονιού στο Ρωμαίος και Ιουλιέτα και στον διάλογο για την απαξία των ονομάτων).
Αρκετά από τα στοιχεία αυτά, όπως ο έντονος συμβολισμός των φυσικών στοιχείων (επί παραδείγματι στον Μάκβεθ και στην Τρικυμία) δεν είναι ξένα με το έργο του Σαίξπηρ, τόσο στα θεατρικά του όσο και στα σονέτα του. Ακόμα και το μαγικό στοιχείο του δάσους, όπως αποτυπώνεται στο Όνειρο θερινής νυκτός είναι επίσης συμβατό με την κοσμοθεωρία που αποτυπώνεται στα έργα του Σαίξπηρ.
Η ταινία εστιάζει στο πένθος και των δύο γονιών μετά τον θάνατο του γιου τους Άμνετ, και ιδιαιτέρως στους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους αντιμετωπίζουν τη θλίψη. Το ζευγάρι συμφιλιώνεται με την απώλεια μέσα από διαφορετικά μονοπάτια και, στο τέλος, όταν η Άγκνες παρακολουθεί την παράσταση του Άμλετ, κατανοεί το πώς ο Σαίξπηρ πόνεσε τον χαμό του γιου του, ενώ μέχρι τότε φαινόταν αδιάφορος. Ο Σαίξπηρ, αποφάσισε, κατά το σενάριο της ταινίας και την, μάλλον ανεδαφική για πολλούς ερευνητές υπόθεση συσχέτισης μεταξύ του γιου του και του έργου του, να τον παρουσιάσει ως έναν Δανό πρίγκιπα που μάχεται κατά της διαφθοράς του θείου του και παράλληλα να χαρίσει στον ίδιο έναν συμβολικό αποχαιρετισμό στη σκηνή, μιας και ο Σαίξπηρ φέρεται να υποδύεται το φάντασμα του δολοφονημένου πατέρα του Άμλετ. Στην τελική σκηνή η Άγκνες όπως και το υπόλοιπο πλήθος που παρακολουθεί την παράσταση, λυτρώνεται από την δύναμη της τέχνης και του τρόπου που η τραγωδία, κατά την Αριστοτελική θέση, προσφέρει την κάθαρση.
Αντιθέτως, η μελέτη του έργου του αποκαλύπτει πως ο ίδιος ήταν δεινός αναγνώστης και πολλές ιδέες πάρθηκαν από προγενέστερά έργα και μύθους που όμως ο ίδιος εξέλιξε και τελειοποίησε με την ποιητική του τέχνη.
Παρόλα αυτά, η ταινία αποτυγχάνει να αποδώσει ορθώς ένα πιστό πορτρέτο του Σαίξπηρ. Η μεγαλοφυία του Σαίξπηρ δεν περιοριζόταν σε μεμονωμένα βιώματα και ερεθίσματα. Αντιθέτως, η μελέτη του έργου του αποκαλύπτει πως ο ίδιος ήταν δεινός αναγνώστης και πολλές ιδέες πάρθηκαν από προγενέστερά έργα και μύθους που όμως ο ίδιος εξέλιξε και τελειοποίησε με την ποιητική του τέχνη.
Στο πρόσωπο της Άγκνες
Ορισμένοι κριτικοί επαινούν την ταινία επειδή επικεντρώνεται κυρίως στο πρόσωπό της Άγκνες. Κάποιοι θυμούνται τη Βιρτζίνια Γουλφ και το Ένα δικό της δωμάτιο που μιλάει για μια υποθετική αδερφή του Σαίξπηρ που δεν θα είχε το προνόμιο να γράψει λόγω της θέσης της γυναίκας. Παρόλα αυτά η ταινία είναι μάλλον ανδροκεντρική αφού η Άγκνες παρουσιάζεται ως ένα απλό ερέθισμα στην φαντασία του Σαίξπηρ που τον εμπνέει. Παραμένει ωστόσο παθητική δημιουργικά και, αν δώσουμε βάση στους συμβολισμούς της ταινίας, συνδέεται αρχετυπικά με τη γη και τη φύση, ακολουθώντας το στερεότυπο της γυναίκας αποκλειστικά ως καρποφορούσας μάνας. Ο χαρακτήρας της Άγκνες δεν καταφέρνει να ξεχωρίσει και να αναδειχθεί ως μια άλλη «χαμένη αδερφή του Σαίξπηρ».
Άλλωστε η ίδια η πλοκή της ταινίας δεν είναι ακριβώς πρωτότυπη. Ανάλογο εγχείρημα, με διαφορετικούς όρους, ως ρομαντική κωμωδία, είχαμε και στην ταινία Ερωτευμένος Σαίξπηρ (1998) σκηνοθετημένη από τον John Madden, σε σενάριο των Marc Norman και Tom Stoppard. Εκεί ο Σαίξπηρ παρουσιάστηκε επίσης ως ένας δημιουργός που βρίσκεται σε δημιουργικό τέλμα, όπως και ο Σαίξπηρ του Άμνετ. Ο έρωτάς του για την Viola de Lesseps (ένα πρόσωπο ανύπαρκτο ιστορικά) τον εμπνέει ώστε να τελειώσει τον Ρωμαίο και την Ιουλιέτα, και μετά, όταν εκείνη φεύγει από τη ζωή του να αρχίσει να γράφει την Δωδεκάτη Νύχτα, ονομάζοντας την ηρωίδα Βιόλα. Οι ομοιότητες μεταξύ των ταινιών είναι πολλές. Παρακολουθούμε και στις δύο ταινίες μια υποθετική δημιουργική διαδικασία του Σαίξπηρ, υπαρκτά αλλά και επινοημένα πρόσωπα και στο τέλος επέρχεται η κάθαρση μέσω της τέχνης. Μάλιστα υπάρχει ακριβώς μια ίδια σκηνή κορύφωσης όταν παίζεται στο κοινό το Ρωμαίος και Ιουλιέτα, με ανάλογη συγκινησιακή φόρτιση όπως και στο Άμνετ. Η διαφορά των δύο ταινιών είναι πως η μία επικεντρώνεται στο θέμα του Έρωτα (Ερωτευμένος Σαίξπηρ) και την άλλη στο πένθος (Άμνετ). Ωστόσο και από φεμινιστική σκοπιά η ταινία Ερωτευμένος Σαίξπηρ επιτυγχάνει επαρκέστερα να αποτυπώσει ένα δυναμικό γυναικείο πρότυπο την εποχή του Σαίξπηρ, τόσο στο υπαρκτό πρόσωπο της Βασίλισσας Ελισάβετ όσο και στην επινοημένη Βιόλα, που αποφασίζει να παραβεί κρυφά μεταμφιεσμένη σε αγόρι τον κανόνα που απαγόρευε στις γυναίκες να παίζουν θέατρο (όπως είδαμε και στο Άμνετ, οι γυναικείοι ρόλοι ενσαρκώνονταν από νεαρά αγόρια). Στην ταινία Ερωτευμένος Σαίξπηρ χρησιμοποείται εύστοχα η αντιστροφή των έμφυλων ρόλων που είναι σημείο πλοκής σε πολλά από τα έργα του Σαίξπηρ και μεταφέρει, παραδόξως, αφού γυρίστηκε την δεκαετία του 90', έναν πιο σύγχρονο αέρα σε σχέση με την ταινία Άμνετ.
Ο Σαίξπηρ, επίσης, παρότι δεν γνωρίζουμε κανένα προσωπικό του γραπτό που να φανερώνει τον χαρακτήρα του (δεν έχει βρεθεί κάποιο ημερολόγιο ή επιστολή), αποκλείεται να ήταν αυτός ο μουντός χαρακτήρας που απεικονίζεται στην ταινία Άμνετ.
Η υπόθεση πως ο Σαίξπηρ στιγματίστηκε τόσο πολύ από τον θάνατο του γιου του δεν είναι πιθανό να ευσταθεί, μιας και η θνησιμότητα των παιδιών εκείνη την εποχή ήταν στατιστικά αναμενόμενη και πολλά από τα παιδιά που γεννιόντουσαν δεν ενηλικιώνονταν ποτέ. Ο Σαίξπηρ, επίσης, παρότι δεν γνωρίζουμε κανένα προσωπικό του γραπτό που να φανερώνει τον χαρακτήρα του (δεν έχει βρεθεί κάποιο ημερολόγιο ή επιστολή), αποκλείεται να ήταν αυτός ο μουντός χαρακτήρας που απεικονίζεται στην ταινία Άμνετ. Με βάση την μελέτη των έργων του, ο Σαίξπηρ έγραψε για ένα μεγάλο φάσμα των ανθρώπινων εμπειριών, εμπνεύστηκε από ιστορικές φιγούρες (ο Άμλετ λέγεται ότι βασίστηκε σε έναν σχετικό μεσαιωνικό μύθο) και δεν υπήρξε ποτέ ένα σημείο στροφής στα έργα του, τα οποία, έτσι όπως έχουν χρονολογηθεί από τους ερευνητές, εναλλάσσονται από κωμωδίες και τραγωδίες. Δεν φαίνεται δηλαδή να υπήρξε μια περίοδος που ο Σαίξπηρ να βίωσε δημιουργικά μια «σκοτεινή» φάση.
Τόσο το μυθιστόρημα όσο και η ταινία Άμνετ επενδύουν στη φιγούρα ενός τραυματισμένου ψυχικά Σαίξπηρ προσπαθώντας να τον «φέρουν στο σήμερα» μέσω ενός ασύμβατου με την πραγματικότητα βιογραφικού ντετερμινισμού που αναλύει την ψυχοσύνθεση ενός δημιουργού με βάση αποκλειστικά ένα του έργο.
Παρά αυτά τα μειονεκτήματα, η ταινία παραμένει συμπαγής και καλοδουλεμένη, με καλή φωτογραφία και έντονα συμβολικά πλάνα. Το τέλος είναι και η κορύφωση της ταινίας και δείχνει το πώς η τέχνη μάς βοηθά να κατανοήσουμε και να ξεπεράσουμε τα προσωπικά μας τραύματα. Σε τελική ανάλυση η ταινία αφορά περισσότερο εμάς και την εποχή μας -εποχή επεξεργασίας του τραύματος στον δημόσιο λόγο- παρά μια πιστή ή σχετική απεικόνιση του Σαίξπηρ και της Άνν.
* Ο ΑΝΤΩΝΗΣ ΓΟΥΛΙΑΝΟΣ είναι συγγραφέας και αρθρογράφος.
