Τρεις μέρες με τον Βιμ Βέντερς στη Στέγη: Η συζήτηση, το masterclass, οι ταινίες

Βιμ Βέντερς, θρύλος και όνειρο της νεότητάς μας. Ποιες αποτυπωμένες μνήμες είναι εντονότερες; Τα υπέροχα soundtrack, από την κορυφαία μουσική του Ράι Κούντερ για το Paris, Texas, έως τις μουσικές του Λου Ριντ και των Velvet Underground, του Νικ Κέιβ, των U2 , των Kinks και της Νίνα Σιμόν στην τελευταία του ταινία «The Perfect days» (2020); Η γλυκειά μορφή της Ναστάζια Κίνσκι, ο επιβλητικός Μαξ φον Σύντοφ ή ο Μπρούνο Γκαντζ με φτερά και καπαρντίνα να παρατηρεί το Βερολίνο από ψηλά, από την κορυφή του Siegessäule;

Το αφιέρωμα της Στέγης Ιδρύματος Ωνάση στον Βιμ Βέντερς ξεκίνησε την Παρασκευή 14 Νοεμβρίου στην κεντρική σκηνή στις 20.00 με μια ωριαία συζήτηση του Βιμ Βέντερς με την Αφροδίτη Παναγιωτάκου, και ακολούθησε η προβολή του φιλμ «Παρίσι, Τέξας», που του χάρισε τον Χρυσό Φοίνικα το 1984.

Στο παρακάτω βίντεο που ανάρτησε η Στέγη Ιδρύματος Ωνάση, ο Βέντερς διαβάζει στα αγγλικά από τη μετάφραση του Ντέιβιντ Κόνολι, το ποίημα «Η Πόλις» του Κ.Π. Καβάφη. 

«Μου αρέσει πολύ που μπήκα στον κόσμο του Καβάφη σήμερα. Τα ποιήματά του πραγματικά με συνεπήραν», επεσήμανε ο Βιμ Βέντερς κατά τη συζήτησή του με την καλλιτεχνική διευθύντρια του Ιδρύματος Ωνάση, Αφροδίτη Παναγιωτάκου, στην κεντρική σκηνή της Στέγης. Αμέσως μετά, πρότεινε να διαβάσει στα αγγλικά ένα από τα ποιήματα του Καβάφη, την «Πόλι», «που το ξέρω ήδη σχεδόν απέξω», από την ανθολογία ποιημάτων του Αλεξανδρινού ποιητή σε μετάφραση του Ντέιβιντ Κόνολι.

Ολοκληρώνοντας την απαγγελία, άφησε ένα αυθόρμητο επιφώνημα θαυμασμού: «Wow» και απέσπασε το παρατεταμένο χειροκρότημα του κοινού. «Είναι ωραίο να ζεις μέσα στη γλώσσα σου», συνέχισε. «Και πραγματικά την πόλη σου την παίρνεις μαζί σου. Μεταφορικά, όπου και αν πας, την πόλη σου κουβαλάς».

Masterclass - η θεματική της οικογένειας

Το Σάββατο 15 Νοεμβρίου στις 17:00 παρακολούθησα με μεγάλη συγκίνηση ένα ωριαίο masterclass του Βέντερς σε επαγγελματίες του σινεμά, φοιτητές σχολών κινηματογράφου και στο ευρύ κοινό που ενδιαφέρεται για το έργο του. Η ομιλία του επικεντρώθηκε στον θεματικό άξονα που ο ίδιος προέκρινε ως τη βάση (το DNA, όπως χαρακτηριστικά είπε) του κινηματογράφου: τις οικογενειακές σχέσεις.

Ο Βέντερς, εντυπωσιάζοντας τους πάντες με την απλότητα των επιχειρημάτων του (ίδιον των σοφών και μεγάλων ανδρών), σχεδίασε τη σύντομη παρουσίαση και προβολή αποσπασμάτων από τις τρεις δικές του ταινίες που θέμα τους είχαν τις οικογενειακές σχέσεις.

Η καθημερινότητα της οικογενειακής ζωής είναι τόσο ελάχιστα θεαματική, συχνά φτάνει να είναι και βαρετή, είπε ο Βέντερς, όμως αποτυπώνει όλη τη γκάμα των ανθρώπινων συναισθημάτων: τη χαρά, τη λύπη, την αγάπη, τον έρωτα, το μίσος, τα συγκρουσιακά αισθήματα, την τάση φυγής, τη μοναξιά, την εκδικητικότητα, καθώς και τα κορυφαία συναισθήματα/κλειδιά που σχετίζονται με τη γέννηση και τον θάνατο. «Ασφαλές λιμάνι των συναισθημάτων» χαρακτήρισε την οικογένεια, που διαμορφώνει υποσυνείδητα τους ανθρώπινους χαρακτήρες-και αυτό έχει καταγραφεί στα μεγάλα αριστουργήματα του αρχαιοελληνικού και του σαιξπηρικού θεάτρου, στο σύνολο της θεατρικής παραγωγής, των σεναρίων του κινηματογράφου, έως και στις σαπουνόπερες της εποχής μας. Ο μεγάλος δημιουργός επισήμανε το γεγονός ότι το σινεμά ελάχιστα περιέλαβε τις οικογενειακές σχέσεις στο δημοφιλές θεματολόγιό του- με σπάνιες εξαιρέσεις, όπως αυτή του Ιάπωνα σκηνοθέτη Yasujiro Ozu: ο Όζου έφτιαξε τριάντα πέντε βωβές ταινίες και τις ομιλούσες Ο μοναχογιός (1936), Επίσκεψη στο Τόκυο (1953), Η γεύση τού πράσινου τσαγιού και τού ρυζιού (1952), Ukigusa (1959) και Φθινοπωρινό απόγευμα (1962), που κατά κύριο λόγο πραγματεύονται το πατρικό, το μητρικό και το υϊκό αρχέτυπο.

Έπειτα ο Βέντερς, εντυπωσιάζοντας τους πάντες με την απλότητα των επιχειρημάτων του (ίδιον των σοφών και μεγάλων ανδρών), σχεδίασε τη σύντομη παρουσίαση και προβολή αποσπασμάτων από τις τρεις δικές του ταινίες που θέμα τους είχαν τις οικογενειακές σχέσεις: από το «Παρίσι, Τέξας» με την έντονα ψυχαναλυτική σχέση μάνας-γιου, από το «Μέχρι το τέλος του κόσμου» και από την τελευταία του ταινία, «Υπέροχες μέρες».

Το «Παρίσι, Τέξας» που όλοι αγαπήσαμε απεικονίζει την προσωπική τραγωδία του ήρωά του μέσα από την αντιπαράθεση του ευρωπαϊκού πνεύματος (Παρίσι) και των ελεύθερων εκτάσεων αναζήτησης του αμερικανικού ονείρου (Τέξας), ένα φιλμ για την έλλειψη ουσιαστικής επαφής ανάμεσα στον Τράβις (Χάρι Ντιν Στάντον) και τη Τζέιν (Ναστάζια Κίνσκι) αλλά και για τη σκληρή μοναξιά που πηγάζει μετά τον χωρισμό τους. Ο Βέντερς άρχισε να γράφει το σενάριο με θέμα τα ενδόμυχα μιας σχέσης μεταξύ ενός άντρα και μιας γυναίκας όταν διάβασε ένα ποίημα του Σαμ Σέπαρντ που βρίσκεται στη συλλογή «Τα χρονικά των μοτέλ».

Τέλος, στο «Μέχρι το τέλος του κόσμου», το road movie που συνδυάζει ένα οδοιπορικό σαν αυτό του Οδυσσέα με την επιστημονική φαντασία (το έτος 2000 φάνταζε μακρινό μέλλον ακόμα), επανεπεξεργάζεται τις οικογενειακές σχέσεις. Ο προσφερόμενος χρόνος του masterclass δεν του επέτρεψε δυστυχώς να ολοκληρώσει την παρουσίασή του, ωστόσο όλοι καταγράψαμε κάποιες πολύτιμες πληροφορίες: επί παραδείγματι, ότι το «Παρίσι, Τέξας» ήταν αφιερωμένο στην εβραϊκής καταγωγής γιαγιά του Lotte Eisner και ότι ο εκπληκτικός ρόλος της Ζαν Μορώ στο «Μέχρι το τέλος του κόσμου» ήταν εμπνευσμένος από τη θεία του Edith, που αν και τυφλή υπήρξε θιασώτης των ταινιών του και τρυφερό αποκούμπι για τον ίδιο σε όλη του τη ζωή.

«Δωμάτιο 666» και Μεγάλη Ρετροσπεκτίβα

Μια ώρα αργότερα παρακολούθησα το 50λεπτο «Δωμάτιο 666» που ο Βέντερς γύρισε «χειροποίητα» αμέσως μετά την «Κατάσταση των πραγμάτων», τον Μάιο του 1982, κατά τη διάρκεια του Φεστιβάλ Καννών. Εδώ συνομιλεί με τον Ζαν-Λικ Γκοντάρ, με τον Μικελάντζελο Αντονιόνι, με τον Ράινερ Βέρνερ Φασμπίντερ, με τον Γιλμάζ Γκιουνέι, με τον Μαρούν Μπαγκνταντί, με τον Ρόμπερτ Κρέιμερ, κ.ά. για το μέλλον του κινηματογράφου: εμβληματικές μορφές του σινεμά που μπήκαν, καθένας ξεχωριστά, στο ίδιο δωμάτιο ξενοδοχείου (με τον προκλητικό- για τους προληπτικούς- αριθμό 666) για να απαντήσουν στην ίδια ερώτηση σχετικά με το μέλλον του κινηματογράφου, ενώ κινηματογραφούνταν με κάμερα 16 χιλιοστών και ηχογραφούνταν με ηχογραφητή Nagra.

Ακολούθησε η προβολή της ταινίας «Τα φτερά του έρωτα» και «Ενας Αμερικανός φίλος» (σπουδή πάνω στον Τόμας Ρίπλεϊ της Πατρίσια Χάισμιθ). Την Κυριακή 16 Νοεμβρίου το αφιέρωμα ολοκληρώνεται με την προβολή στις 17.00 του ασπρόμαυρου road movie «Η Αλίκη στις πόλεις» (1974), του φιλμ «Λάθος κίνηση» (το σενάριο του Πέτερ Χάντκε βασίστηκε στο μυθιστόρημα του Γκαίτε «Τα χρόνια της μαθητείας του Βίλχελμ Μάιστερ») και του φιλμ «Στο πέρασμα του χρόνου» (ένα έργο προς τιμή του Φριτς Λανγκ), καθώς και των μικρού μήκους ταινιών του Βέντερς και του director’s cut της ταινίας «Μέχρι το τέλος του κόσμου». Τέλος, στο φουαγιέ του 3ου ορόφου παρουσιάστηκε μια τρισδιάστατη φιλμική εγκατάσταση εμπνευσμένη από τον Αμερικανό ζωγράφο Έντουαρντ Χόπερ με τίτλο «Δύο τρία πράγματα που ξέρω για τον Έντουαρντ Χόπερ».

Ο Βέντερς γεννήθηκε το 1945 στο Ντίσελντορφ, από μικρός είδε τα αμερικανικά νουάρ και σπούδασε Ιατρική και Φιλοσοφία, έφυγε στο Παρίσι, με όνειρο να γίνει ζωγράφος και ανακάλυψε το σινεμά στη Cinémathèque, βλέποντας πέντε και έξι ταινίες τη μέρα. Το 1967 γράφτηκε στη Σχολή Κινηματογράφου του Μονάχου, ενώ παράλληλα εργαζόταν ως κριτικός κινηματογράφου για το Der Spiegel. Στα τέλη της δεκαετίας του 1960 ο νέος γερμανικός κινηματογράφος είχε ήδη να επιδείξει την πτυχιακή του ταινία «Καλοκαίρι στην πόλη» (1970), γυρισμένη σε ασπρόμαυρο φιλμ 16 mm. Ακολούθησαν: «Η αγωνία του τερματοφύλακα πριν από το πέναλτι», βασισμένο στο ομώνυμο βιβλίο (1970) του Πέτερ Χάντκε και στον «Ξένο» του Αλμπερ Καμί, η «Αλίκη στις πόλεις» (1974), η «Λάθος Κίνηση» (1975), «Το πέρασμα του χρόνου» (1976), «Ο Αμερικανός φίλος» (1977), το «Paris, Texas» (1984), «Τα φτερά του έρωτα» (1987), το «Μέχρι το τέλος του κόσμου» (1991), το σήκουέλ του «Faraway, So Close!» (1997), το «Lisbon Story» (1994) και «Το τέλος της βίας» (1997). Ακολούθησαν, το 2011, η σκηνοθεσία της όπερας του Βάγκνερ «Δαχτυλίδι των Νιμπελούνγκεν», στο θέατρο Bayreuth και το 2017 της όπερας «Αλιείς Μαργαριταριών» του Μπιζέ στην Κρατική Όπερα του Βερολίνου (Staatsoper).

Η πιο φιλόδοξη, αναμφίβολα, ταινία της καριέρας του, το «Μέχρι το τέλος του κόσμου», δυστυχώς κατέληξε σε εμπορική αποτυχία και σε συρρικνωμένη εκδοχή δύο ωρών. Οριστικά καθιερώθηκε ως κλασικός σκηνοθέτης με τα ντοκιμαντέρ «Willie Nelson at the Teatro» (1998), «Vill passiert», «A Trick of the Light», «A Black Jesus» και «Buena Vista Social Club». Και επανήλθε δριμύτερος, ωριμότερος και πιο αφαιρετικός από ποτέ, απόλυτα φιλοσοφημένος και ανθρώπινος με τις «Υπέροχες μέρες», την τελευταία του ταινία του 2023.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Το τριήμερο αφιέρωμα στον Βιμ Βέντερς στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση ολοκληρώνεται, σήμερα, Κυριακή 16 Νοεμβρίου με το ακόλουθο πρόγραμμα:

Μικρή Σκηνή
17:00 | Η Αλίκη στις πόλεις (1974), Διάρκεια: 1 ώρα και 50 λεπτά, Προλογίζει ο Αλέξανδρος Βούλγαρης (The Boy), σκηνοθέτης και μουσικός

19:00 | Λάθος κίνηση (1975), Διάρκεια: 1 ώρα και 43 λεπτά, Προλογίζει ο Νεκτάριος Σάκκας, programmer

21:00 | Στο πέρασμα του χρόνου (1976), Διάρκεια: 2 ώρες και 55 λεπτά, Προλογίζει η Λήδα Γαλανού, κριτικός κινηματογράφου

- 1 / Είσοδος ελεύθερη με απαραίτητη προκράτηση θέσης
18:30 | Προβολή ταινιών μικρού μήκους του Βιμ Βέντερς, Διάρκεια: 1 ώρα

Reverse Angle (1982)
Same Player Shoots Again (1967)
Invisible Crimes (2007)
some body comes into the light (2023)
20:00 | Μέχρι το τέλος του κόσμου (1994, Director’s Cut), Διάρκεια: 5 ώρες, Προλογίζει ο Γιάννης Βεσλεμές, σκηνοθέτης και μουσικός

Στο φουαγιέ του 3ου / Είσοδος ελεύθερη με απαραίτητη προκράτηση θέσης
3D Short Film / Installation, Διάρκεια: 14 λεπτά

Slots: 18:30, 19:00, 19:30, 20:00, 20:30, 21:00, 21:30, 22:00, 22:30, 23:00

Two or three things I know about Edward Hopper

[Δυο τρία πράγματα που ξέρω για τον Έντουαρντ Χόπερ]