alt

Η περσόνα του Άρθουρ Φλεκ, όπως την ενσαρκώνει ο Χοακίμ Φοίνιξ, είναι εκ των πραγμάτων προσαρμοσμένη στα δεδομένα του γνωστού κόμικ με την Γκόθαμ Σίτυ του Μπάτμαν της DC. Έτσι, οποιαδήποτε αναζήτηση κοινωνικών καταστάσεων που θα παρέπεμπαν στο σήμερα, οποιοσδήποτε παραλληλισμός με ταινίες σαν το Fight Club είναι μάταιοι συσχετισμοί: σκληρό δράμα, μυστήριο, ψυχολογική διείσδυση, ψυχανάλυση και βία είναι τα συστατικά στοιχεία του έργου. Και αυτά, μαζί με έναν ήρωα που πασχίζει «να νιώσει καλύτερα», γιατί είναι πολύ πολύ άρρωστος. Κατά τα άλλα, οι αντιφατικές κριτικές που δέχτηκε προέκυψαν, προφανώς, από προσδοκίες θεατών που ματαιώθηκαν. 

Του Νίκου Ξένιου

 

Ο Κακός-πρότυπο, ο αντιήρωας

Κινούμενος ανάμεσα στην απάθεια και τη σκληρότητα, ο Άρθουρ Φλεκ της ταινίας είναι ο «κακός» του κόμικ «Batman», ο εχθρός του ίδιου του Batman, ένα σχεδόν στερεότυπο ρόλου προηγούμενες καταγραφές του οποίου όλοι ξέρουμε από τον Τζακ Νίκολσον, τον Κηθ Λέτζερ και άλλους σημαντικούς ηθοποιούς του αμερικανικού κινηματογραφικού στερεώματος. Εκδηλώσεις συναισθηματικής ανωριμότητας –πέραν της αυτονόητης ιδιοτυπίας που έχει το να συγκαλύπτεις τις γκριμάτσες του προσώπου σου πίσω από το προσωπείο του κλόουν– είναι ο κλαυσίγελως, το σπασμωδικό γέλιο που ο ήρωας «προβάρει», οι εμπνευσμένες χορευτικές του φιγούρες, το ακατάσχετο κύμα ηχηρού γέλιου που προτείνει ως «πάθηση pseudobulbar», η ανικανότητά του να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις οποιασδήποτε επαγγελματικής απασχόλησης, η σχεδόν αυνανιστική σχέση του με το γυμνό του σώμα και τον καθρέφτη, ο παρεκκλίνων ναρκισσισμός του, αλλά και η κοινωνική απόρριψη, η επιείκειά του προς τον νάνο που του φέρθηκε καλά, η αδιαφορία της θετής του μητέρας όταν ήταν παιδί, ο χρόνος που διήνυσαν, μάνα και γιος, σε άσυλο ψυχοπαθών, η εμμονή τους με το τηλεοπτικό σώου του Μάρεϊ Φράνκλιν (που τον υποδύεται ο Ντε Νίρο), ο αφύσικος αποκλεισμός τους σε ένα σκοτεινό, ασφυκτικό διαμέρισμα, και κυρίως η ψευδαίσθηση της ψυχοπαθούς μάνας (την ερμηνεύει η Φράνσις Κόνροϊ) σχετικά με την υποτιθέμενη σχέση της με τον πολιτικό Τόμας Ουέιν. 

Οι σεναριογράφοι, πιθανώς «τρολάροντας», συνθέτουν στον αντίποδα έναν ιδιαίτερο, «μη ενηλικιωμένο» χαρακτήρα, έναν κλόουν που κατά τύχη θα συνοψίσει και θα συγκεφαλαιώσει τη συμπλεγματική, συσσωρευμένη οργή του αστικού πλήθους σε βαθμό «σκοτεινού» συμβόλου. Μιλούμε για μια «σκοτεινότητα» απολύτως προσχηματική. 

Ο Τόμας Ουέιν (Μπρετ Κάλεν) παρουσιάζεται, υπεραπλουστευτικά, ως ο κυνικός ολιγάρχης που καταπατά και συνθλίβει τους ανθρώπους γύρω του, ενώ παράλληλα προτείνει ένα λαϊκίστικο «δημοφιλές» προσωπείο, αποδίδοντας την ιδιότητα του «αποτυχημένου» στα θύματα των περιστάσεων και χρησιμοποιώντας την περιφρονητική έκφραση «clowns» για να υποτιμήσει όσους στέκονται εμπόδιο στην επιτυχημένη πολιτική του καμπάνια ως υποψήφιου ρεπουμπλικανού δημάρχου. Οι σεναριογράφοι, πιθανώς «τρολάροντας», συνθέτουν στον αντίποδα έναν ιδιαίτερο, «μη ενηλικιωμένο» χαρακτήρα, έναν κλόουν που κατά τύχη (και με την επιφανειακή μίμηση δράσεων τύπου «Κουρδιστό Πορτοκάλι») θα συνοψίσει και θα συγκεφαλαιώσει τη συμπλεγματική, συσσωρευμένη οργή του αστικού πλήθους σε βαθμό «σκοτεινού» συμβόλου. Μιλούμε για μια «σκοτεινότητα» απολύτως προσχηματική.

Gotham City ή Νέα Υόρκη;

Το σενάριο αποκτά διαφορετικές διαστάσεις στο πλαίσιο της εφιαλτικής, δυστοπικής μητρόπολης όπου κατοικούν και κινούνται οι ήρωες: παρά το γεγονός ότι η εικόνα παραπέμπει ελαφρώς στη Νέα Υόρκη των '80s, πολύ δύσκολα θα ανιχνεύονταν αναλογίες με τη σημερινή Νέα Υόρκη. Ως εκ τούτου, είναι μάταια οποιαδήποτε προσδοκία για κοινωνική ή πολιτική ή άλλη νοηματοδότηση μιας ταινίας που εξ ορισμού κινείται στη σφαίρα του κόμικ, ακόμη και αν η ατμόσφαιρά της είναι γκόθικ. Το Joker επικεντρώνει στο φάσμα της Νέμεσης, υπερσχηματοποιώντας τα συστατικά της στοιχεία και χωρίς την εμβάθυνση που θα απέρρεε από την παρατήρηση της πραγματικότητας. Θέλω να πω ότι ο ρεαλισμός του είναι, το δίχως άλλο, άκρως αμφισβητήσιμος. 

Είναι μάταια οποιαδήποτε προσδοκία για κοινωνική ή πολιτική ή άλλη νοηματοδότηση μιας ταινίας που εξ ορισμού κινείται στη σφαίρα του κόμικ, ακόμη και αν η ατμόσφαιρά της είναι γκόθικ. 

Ο Χοακίμ Φοίνιξ (εκ φύσεως κατάλληλος στο να ερμηνεύει οριακούς ρόλους) εδώ έχει αδυνατίσει θεαματικά, επιστρατεύει κάποιες μανιέρες, κάποιες σχιζοφρενικές, σπασμωδικές εκφράσεις προσώπου, και χειριζόμενος τα εκφραστικά του μέσα ενσαρκώνει με αξιοθαύμαστη ένταση έναν βαθιά άρρωστο, σε οριακή κατάσταση φορέα όλων των ακραίων ψυχικών μεταπτώσεων, έναν κανονικό loser της σύγχρονης μεγαλούπολης, βασανισμένο από τα παιδικά του τραύματα, προκλητικό και σε βαθμό θηλυπρέπειας αντίθετο προς τα macho πρότυπα που επικρατούν. Αλλά και έναν «Σούπερ-Κακό», παράγωγο και προϊόν –προφανώς– του «συστήματος».

Συνθέτοντας κινηματογραφικές καταγραφές από τον Ταξιτζή και Τον Βασιλιά της Κωμωδίας του Σκορσέζε και το Σέρπικο και το Δίκτυο του Σίντνεϋ Λιούμετ, οι σεναριογράφοι ενεργοποιούν το Κακό με απλοϊκό τρόπο: λόγω της αδιαφορίας των κρατικών φορέων, ο ήρωάς τους αναγκάζεται να διακόψει τη φαρμακευτική του αγωγή. Έρμαιο, πλέον των συναισθηματικών του μεταπτώσεων, της παραίσθησης και του υπαρξιακού τρόμου, βιώνει τη διόγκωση των παθογενών ριζών της φοβίας του απέναντι στη μοναξιά και ενοχοποιεί γι’ αυτήν τη μητέρα του, τον υποτιθέμενο πατέρα του, την ψυχαναλύτριά του, την κοινωνία ολόκληρη. Τι πιο προβλέψιμο από το να ασκήσει bullying αυτός που το έχει υποστεί;

Τι πιο προβλέψιμο από το να ασκήσει bullying αυτός που το έχει υποστεί;

Και σε αυτό το σημείο έγκειται η διαμφισβητούμενη ποιότητα της σεναριακής επιλογής: προχωρώντας στην άσκηση βίας, ο ήρωας γίνεται αυτομάτως φορέας μιας κάποιας ιδεολογίας, που –στην πλειοψηφία των κριτικών που έλαβε η ταινία– φαίνεται ύποπτη και αντιδραστική. Και η μεγαλούπολη της ταινίας είναι ένα συνονθύλευμα από συνοικίες άναρχης δράσης ομάδων, από ατιμωρησία και ανεπεξέργαστη βία στους δρόμους, από μαύρους κατοίκους που έχουν περιθωριοποιηθεί και εκδικούνται ανεξήγητα, από λευκούς «νονούς» που επιδίδονται σε αναίτιο γρονθοκόπημα έτσι, «για την πλάκα τους». Αντίστοιχα, ο Άρθουρ Φλεκ μετατρέπεται σε «Μαύρο Ιππότη», είναι ένας «Εκδικητής», επικεφαλής ενός κοινωνικού κινήματος που εκρήγνυται στους κόλπους μιας άδικης κοινωνίας.

alt

Send In The Clowns

Παραπαίοντας ανάμεσα στην πραγματικότητα και την παραίσθηση, ο Άρθουρ Φλεκ θα μείνει στα χρονικά των κινηματογραφικών ερμηνειών ως καρικατούρα του θύματος που κατά βάθος είναι υπερευαίσθητο, ταλαντούχο, παρατηρητικό και μεθοδικό, έχει εξαιρετική αίσθηση του μαύρου χιούμορ. Ο Άρθουρ Φλεκ είναι η παραγνωρισμένη περίπτωση ενός μεγαλοφυούς καλλιτέχνη απέναντι στον οποίον η ζωή στάθηκε άδικη και για τον οποίον αυτομάτως ο θεατής νιώθει συμπάθεια. Αυτή είναι, κατά την άποψή μου, η κεντρική σύλληψη των σεναριογράφων, ενώ η ερωτική πλευρά αυτής της προσωπικότητας αποδίδεται από μια σχέση στο στάδιο της σύναψης, ανολοκλήρωτη και ατελέσφορη. Ο χαρακτήρας της Σοφι (Ζάζι Μπητς) συνιστά απλώς ένα «αντικείμενο ενδιαφέροντος» και παραμένει σχηματικός: περίπου όπως ήταν η Σύμπιλ Σέπερντ στον Ταξιτζή. Μα το ίδιο συμβαίνει και με τον πρωταγωνιστικό χαρακτήρα, που κατά την άποψή μου είναι σε εξωφρενικό βαθμό ασχημάτιστος. 

Ο Άρθουρ Φλεκ είναι η παραγνωρισμένη περίπτωση ενός μεγαλοφυούς καλλιτέχνη απέναντι στον οποίον η ζωή στάθηκε άδικη και για τον οποίον αυτομάτως ο θεατής νιώθει συμπάθεια. Αυτή είναι, κατά την άποψή μου, η κεντρική σύλληψη των σεναριογράφων. 

Η αρνητική κριτική εστίασε στα εξής: οι προτεινόμενες λύσεις περιορίζονται στο «κάντε τα όλα λαμπόγυαλο» και στην αποκήρυξη της πολιτικής; Ο εχθρός εντοπίζεται στις διάφορες ελίτ; Υπάρχει η παραμικρή αναρχική διάθεση πίσω απ’ όλα αυτά; Και (το κυριότερο): ποια είναι η θέση της ψυχικής πάθησης μέσα σε όλα αυτά; Οδηγεί απαρεγκλίτως η ψυχική νόσος στη βία και την αντικοινωνική συμπεριφορά του τύπου life sucks; Πόσο επικίνδυνη μπορεί να αποδειχτεί η ταύτιση, ιδιαίτερα ενός νεανικού κοινού που αποζητά και θεοποιεί τις διασημότητες, με την περσόνα του Joker; Μήπως η φιγούρα του Άρθουρ Φλεκ μετατρέπεται εντέχνως σε απολογητή του συστήματος, που προσφέρει άφθονο αίμα, βία και εκτόνωση στις μάζες; Και σε ποια κοινωνία αναφερόμαστε επακριβώς; 

Σε αυτές τις αιτιάσεις και τις ίσως δικαιολογημένες επιφυλάξεις μπορεί κανείς να αντιτάξει τα θετικά στοιχεία της ταινίας, την υπέροχη μουσική της Χιλντούρ Γκουαναντοτίρ, την ωραία κινηματογράφηση του Λόρενς Σερ και τη μνημειώδη ερμηνεία του Χοακίμ Φοίνιξ.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Το τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» κυκλοφορεί από τις εκδ. Κριτική.

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ζέτα, Φλωρέττα, Νίκη»: Ελληνικό σινεμά & πατριαρχία, μητριαρχία, metoo, 50/50, Cancel Culture

«Ζέτα, Φλωρέττα, Νίκη»: Ελληνικό σινεμά & πατριαρχία, μητριαρχία, metoo, 50/50, Cancel Culture

Πατριαρχία, Μητριαρχία, #ΜeΤoo, 50/50, Cancel Culture & Ελληνικό Σινεμά. Κινηματογραφικό αφιέρωμα στη Μικρή Σκηνή της Στέγης από 23 μέχρι και 27 Φεβρουαρίου. Μια συνεργασία της Ελληνικής Ακαδημίας Κινηματογράφου και της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, στο πλαίσιο της δράσης «Σινεμά, Ανοιχτό».

Επιμέ...

Οι αντιναζιστικές και αντιφασιστικές ταινίες (μέρος 2ο: Στην Ευρώπη)

Οι αντιναζιστικές και αντιφασιστικές ταινίες (μέρος 2ο: Στην Ευρώπη)

Στην ιστορία του σινεμά, από την ισχυροποίηση του ναζιστικού κινδύνου και έπειτα, έγιναν πολλά σημαντικά αντιναζιστικά και αντιφασιστικά φιλμ μυθοπλασίας στην Ευρώπη και στην Αμερική. Σε αυτό το δεύτερο μέρος, συζητάμε για τις ταινίες μυθοπλασίας που έγιναν στη Δυτική και την Ανατολική Ευρώπη. Κεντρική εικόνα από τη...

Οι αντιναζιστικές και αντιφασιστικές ταινίες (μέρος 1ο: Στις Ηνωμένες Πολιτείες)

Οι αντιναζιστικές και αντιφασιστικές ταινίες (μέρος 1ο: Στις Ηνωμένες Πολιτείες)

Στην ιστορία του σινεμά, από την ισχυροποίηση του ναζιστικού κινδύνου και έπειτα, έγιναν πολλά σημαντικά αντιναζιστικά και αντιφασιστικά φιλμ μυθοπλασίας στην Ευρώπη και στην Αμερική. Σε αυτό το πρώτο μέρος, συζητάμε τις ταινίες που γυρίστηκαν στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ σε επόμενο θα μας απασχολήσουν οι ταινίες μυ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ξεκίνησε χθες το 1ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων

Ξεκίνησε χθες το 1ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων

Το βράδυ της Τετάρτης 29 Ιουνίου ξεκίνησε και επίσημα το 1ο φεστιβάλ βιβλίου στα Χανιά με εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στον χώρο «Μίκης Θεοδωράκης». Στην κεντρική εικόνα, ο διευθυντής του Φεστιβάλ Μανώλης Πιμπλής και η δημοσιογράφος Κυριακή Μπεϊόγλου, παρουσιάζουν το Φεστιβάλ. 

Επιμέλεια: Book ...

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Ο ταχυδρόμος του Νερούδα» του Αντόνιο Σκάρμετα (κριτική)

«Ο ταχυδρόμος του Νερούδα» του Αντόνιο Σκάρμετα (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Antonio Skarmeta «Ο ταχυδρόμος του Νερούδα» (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Κλειδάριθμος), στο οποίο βασίστηκε και η εξαιρετικά επιτυχημένη ταινία «Ο ταχυδρόμος» (1994) του Μάικλ Ράντφορντ.

Της Λεύκης Σαραντινού

Μια καλή ματ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Επιλογή 31 βιβλίων non fiction, τα οποία κυκλοφόρησαν τους προηγούμενους μήνες: Ιστορία, φιλοσοφία, πολιτική και διανόηση, έμφυλη βία και δικαιώματα και, βέβαια, Μικρασιατική Καταστροφή. Και στο τέλος, μια ιδιαίτερη πρόταση μεταφρασμένης λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...
Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

To 2021 ήταν η χρονιά της μαύρης λογοτεχνίας. Το βραβείο Νόμπελ αλλά και το γαλλικό Γκονκούρ απονεμήθηκαν σε συγγραφείς που γεννήθηκαν στην Αφρική αλλά βρήκαν φωνή στις χώρες που μετανάστευσαν. Τα βραβεία επισφράγισαν μια ευρύτερη αύξηση του ενδιαφέροντος για έργα μαύρων συγγραφέων, κυρίως Αμερικανών, που τους ανακα...

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ