Τζόκερ: κλόουν ή επαναστάτης με αιτία;

Ο Κακός-πρότυπο, ο αντιήρωας

Κινούμενος ανάμεσα στην απάθεια και τη σκληρότητα, ο Άρθουρ Φλεκ της ταινίας είναι ο «κακός» του κόμικ «Batman», ο εχθρός του ίδιου του Batman, ένα σχεδόν στερεότυπο ρόλου προηγούμενες καταγραφές του οποίου όλοι ξέρουμε από τον Τζακ Νίκολσον, τον Κηθ Λέτζερ και άλλους σημαντικούς ηθοποιούς του αμερικανικού κινηματογραφικού στερεώματος. Εκδηλώσεις συναισθηματικής ανωριμότητας –πέραν της αυτονόητης ιδιοτυπίας που έχει το να συγκαλύπτεις τις γκριμάτσες του προσώπου σου πίσω από το προσωπείο του κλόουν– είναι ο κλαυσίγελως, το σπασμωδικό γέλιο που ο ήρωας «προβάρει», οι εμπνευσμένες χορευτικές του φιγούρες, το ακατάσχετο κύμα ηχηρού γέλιου που προτείνει ως «πάθηση pseudobulbar», η ανικανότητά του να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις οποιασδήποτε επαγγελματικής απασχόλησης, η σχεδόν αυνανιστική σχέση του με το γυμνό του σώμα και τον καθρέφτη, ο παρεκκλίνων ναρκισσισμός του, αλλά και η κοινωνική απόρριψη, η επιείκειά του προς τον νάνο που του φέρθηκε καλά, η αδιαφορία της θετής του μητέρας όταν ήταν παιδί, ο χρόνος που διήνυσαν, μάνα και γιος, σε άσυλο ψυχοπαθών, η εμμονή τους με το τηλεοπτικό σώου του Μάρεϊ Φράνκλιν (που τον υποδύεται ο Ντε Νίρο), ο αφύσικος αποκλεισμός τους σε ένα σκοτεινό, ασφυκτικό διαμέρισμα, και κυρίως η ψευδαίσθηση της ψυχοπαθούς μάνας (την ερμηνεύει η Φράνσις Κόνροϊ) σχετικά με την υποτιθέμενη σχέση της με τον πολιτικό Τόμας Ουέιν. 

Οι σεναριογράφοι, πιθανώς «τρολάροντας», συνθέτουν στον αντίποδα έναν ιδιαίτερο, «μη ενηλικιωμένο» χαρακτήρα, έναν κλόουν που κατά τύχη θα συνοψίσει και θα συγκεφαλαιώσει τη συμπλεγματική, συσσωρευμένη οργή του αστικού πλήθους σε βαθμό «σκοτεινού» συμβόλου. Μιλούμε για μια «σκοτεινότητα» απολύτως προσχηματική. 

Ο Τόμας Ουέιν (Μπρετ Κάλεν) παρουσιάζεται, υπεραπλουστευτικά, ως ο κυνικός ολιγάρχης που καταπατά και συνθλίβει τους ανθρώπους γύρω του, ενώ παράλληλα προτείνει ένα λαϊκίστικο «δημοφιλές» προσωπείο, αποδίδοντας την ιδιότητα του «αποτυχημένου» στα θύματα των περιστάσεων και χρησιμοποιώντας την περιφρονητική έκφραση «clowns» για να υποτιμήσει όσους στέκονται εμπόδιο στην επιτυχημένη πολιτική του καμπάνια ως υποψήφιου ρεπουμπλικανού δημάρχου. Οι σεναριογράφοι, πιθανώς «τρολάροντας», συνθέτουν στον αντίποδα έναν ιδιαίτερο, «μη ενηλικιωμένο» χαρακτήρα, έναν κλόουν που κατά τύχη (και με την επιφανειακή μίμηση δράσεων τύπου «Κουρδιστό Πορτοκάλι») θα συνοψίσει και θα συγκεφαλαιώσει τη συμπλεγματική, συσσωρευμένη οργή του αστικού πλήθους σε βαθμό «σκοτεινού» συμβόλου. Μιλούμε για μια «σκοτεινότητα» απολύτως προσχηματική.

Gotham City ή Νέα Υόρκη;

Το σενάριο αποκτά διαφορετικές διαστάσεις στο πλαίσιο της εφιαλτικής, δυστοπικής μητρόπολης όπου κατοικούν και κινούνται οι ήρωες: παρά το γεγονός ότι η εικόνα παραπέμπει ελαφρώς στη Νέα Υόρκη των '80s, πολύ δύσκολα θα ανιχνεύονταν αναλογίες με τη σημερινή Νέα Υόρκη. Ως εκ τούτου, είναι μάταια οποιαδήποτε προσδοκία για κοινωνική ή πολιτική ή άλλη νοηματοδότηση μιας ταινίας που εξ ορισμού κινείται στη σφαίρα του κόμικ, ακόμη και αν η ατμόσφαιρά της είναι γκόθικ. Το Joker επικεντρώνει στο φάσμα της Νέμεσης, υπερσχηματοποιώντας τα συστατικά της στοιχεία και χωρίς την εμβάθυνση που θα απέρρεε από την παρατήρηση της πραγματικότητας. Θέλω να πω ότι ο ρεαλισμός του είναι, το δίχως άλλο, άκρως αμφισβητήσιμος. 

Είναι μάταια οποιαδήποτε προσδοκία για κοινωνική ή πολιτική ή άλλη νοηματοδότηση μιας ταινίας που εξ ορισμού κινείται στη σφαίρα του κόμικ, ακόμη και αν η ατμόσφαιρά της είναι γκόθικ. 

Ο Χοακίμ Φοίνιξ (εκ φύσεως κατάλληλος στο να ερμηνεύει οριακούς ρόλους) εδώ έχει αδυνατίσει θεαματικά, επιστρατεύει κάποιες μανιέρες, κάποιες σχιζοφρενικές, σπασμωδικές εκφράσεις προσώπου, και χειριζόμενος τα εκφραστικά του μέσα ενσαρκώνει με αξιοθαύμαστη ένταση έναν βαθιά άρρωστο, σε οριακή κατάσταση φορέα όλων των ακραίων ψυχικών μεταπτώσεων, έναν κανονικό loser της σύγχρονης μεγαλούπολης, βασανισμένο από τα παιδικά του τραύματα, προκλητικό και σε βαθμό θηλυπρέπειας αντίθετο προς τα macho πρότυπα που επικρατούν. Αλλά και έναν «Σούπερ-Κακό», παράγωγο και προϊόν –προφανώς– του «συστήματος».

Συνθέτοντας κινηματογραφικές καταγραφές από τον Ταξιτζή και Τον Βασιλιά της Κωμωδίας του Σκορσέζε και το Σέρπικο και το Δίκτυο του Σίντνεϋ Λιούμετ, οι σεναριογράφοι ενεργοποιούν το Κακό με απλοϊκό τρόπο: λόγω της αδιαφορίας των κρατικών φορέων, ο ήρωάς τους αναγκάζεται να διακόψει τη φαρμακευτική του αγωγή. Έρμαιο, πλέον των συναισθηματικών του μεταπτώσεων, της παραίσθησης και του υπαρξιακού τρόμου, βιώνει τη διόγκωση των παθογενών ριζών της φοβίας του απέναντι στη μοναξιά και ενοχοποιεί γι’ αυτήν τη μητέρα του, τον υποτιθέμενο πατέρα του, την ψυχαναλύτριά του, την κοινωνία ολόκληρη. Τι πιο προβλέψιμο από το να ασκήσει bullying αυτός που το έχει υποστεί;

Τι πιο προβλέψιμο από το να ασκήσει bullying αυτός που το έχει υποστεί;

Και σε αυτό το σημείο έγκειται η διαμφισβητούμενη ποιότητα της σεναριακής επιλογής: προχωρώντας στην άσκηση βίας, ο ήρωας γίνεται αυτομάτως φορέας μιας κάποιας ιδεολογίας, που –στην πλειοψηφία των κριτικών που έλαβε η ταινία– φαίνεται ύποπτη και αντιδραστική. Και η μεγαλούπολη της ταινίας είναι ένα συνονθύλευμα από συνοικίες άναρχης δράσης ομάδων, από ατιμωρησία και ανεπεξέργαστη βία στους δρόμους, από μαύρους κατοίκους που έχουν περιθωριοποιηθεί και εκδικούνται ανεξήγητα, από λευκούς «νονούς» που επιδίδονται σε αναίτιο γρονθοκόπημα έτσι, «για την πλάκα τους». Αντίστοιχα, ο Άρθουρ Φλεκ μετατρέπεται σε «Μαύρο Ιππότη», είναι ένας «Εκδικητής», επικεφαλής ενός κοινωνικού κινήματος που εκρήγνυται στους κόλπους μιας άδικης κοινωνίας.

Send In The Clowns

Παραπαίοντας ανάμεσα στην πραγματικότητα και την παραίσθηση, ο Άρθουρ Φλεκ θα μείνει στα χρονικά των κινηματογραφικών ερμηνειών ως καρικατούρα του θύματος που κατά βάθος είναι υπερευαίσθητο, ταλαντούχο, παρατηρητικό και μεθοδικό, έχει εξαιρετική αίσθηση του μαύρου χιούμορ. Ο Άρθουρ Φλεκ είναι η παραγνωρισμένη περίπτωση ενός μεγαλοφυούς καλλιτέχνη απέναντι στον οποίον η ζωή στάθηκε άδικη και για τον οποίον αυτομάτως ο θεατής νιώθει συμπάθεια. Αυτή είναι, κατά την άποψή μου, η κεντρική σύλληψη των σεναριογράφων, ενώ η ερωτική πλευρά αυτής της προσωπικότητας αποδίδεται από μια σχέση στο στάδιο της σύναψης, ανολοκλήρωτη και ατελέσφορη. Ο χαρακτήρας της Σοφι (Ζάζι Μπητς) συνιστά απλώς ένα «αντικείμενο ενδιαφέροντος» και παραμένει σχηματικός: περίπου όπως ήταν η Σύμπιλ Σέπερντ στον Ταξιτζή. Μα το ίδιο συμβαίνει και με τον πρωταγωνιστικό χαρακτήρα, που κατά την άποψή μου είναι σε εξωφρενικό βαθμό ασχημάτιστος. 

Ο Άρθουρ Φλεκ είναι η παραγνωρισμένη περίπτωση ενός μεγαλοφυούς καλλιτέχνη απέναντι στον οποίον η ζωή στάθηκε άδικη και για τον οποίον αυτομάτως ο θεατής νιώθει συμπάθεια. Αυτή είναι, κατά την άποψή μου, η κεντρική σύλληψη των σεναριογράφων. 

Η αρνητική κριτική εστίασε στα εξής: οι προτεινόμενες λύσεις περιορίζονται στο «κάντε τα όλα λαμπόγυαλο» και στην αποκήρυξη της πολιτικής; Ο εχθρός εντοπίζεται στις διάφορες ελίτ; Υπάρχει η παραμικρή αναρχική διάθεση πίσω απ’ όλα αυτά; Και (το κυριότερο): ποια είναι η θέση της ψυχικής πάθησης μέσα σε όλα αυτά; Οδηγεί απαρεγκλίτως η ψυχική νόσος στη βία και την αντικοινωνική συμπεριφορά του τύπου life sucks; Πόσο επικίνδυνη μπορεί να αποδειχτεί η ταύτιση, ιδιαίτερα ενός νεανικού κοινού που αποζητά και θεοποιεί τις διασημότητες, με την περσόνα του Joker; Μήπως η φιγούρα του Άρθουρ Φλεκ μετατρέπεται εντέχνως σε απολογητή του συστήματος, που προσφέρει άφθονο αίμα, βία και εκτόνωση στις μάζες; Και σε ποια κοινωνία αναφερόμαστε επακριβώς; 

Σε αυτές τις αιτιάσεις και τις ίσως δικαιολογημένες επιφυλάξεις μπορεί κανείς να αντιτάξει τα θετικά στοιχεία της ταινίας, την υπέροχη μουσική της Χιλντούρ Γκουαναντοτίρ, την ωραία κινηματογράφηση του Λόρενς Σερ και τη μνημειώδη ερμηνεία του Χοακίμ Φοίνιξ.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Το τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» κυκλοφορεί από τις εκδ. Κριτική.