alt

Η περσόνα του Άρθουρ Φλεκ, όπως την ενσαρκώνει ο Χοακίμ Φοίνιξ, είναι εκ των πραγμάτων προσαρμοσμένη στα δεδομένα του γνωστού κόμικ με την Γκόθαμ Σίτυ του Μπάτμαν της DC. Έτσι, οποιαδήποτε αναζήτηση κοινωνικών καταστάσεων που θα παρέπεμπαν στο σήμερα, οποιοσδήποτε παραλληλισμός με ταινίες σαν το Fight Club είναι μάταιοι συσχετισμοί: σκληρό δράμα, μυστήριο, ψυχολογική διείσδυση, ψυχανάλυση και βία είναι τα συστατικά στοιχεία του έργου. Και αυτά, μαζί με έναν ήρωα που πασχίζει «να νιώσει καλύτερα», γιατί είναι πολύ πολύ άρρωστος. Κατά τα άλλα, οι αντιφατικές κριτικές που δέχτηκε προέκυψαν, προφανώς, από προσδοκίες θεατών που ματαιώθηκαν. 

Του Νίκου Ξένιου

 

Ο Κακός-πρότυπο, ο αντιήρωας

Κινούμενος ανάμεσα στην απάθεια και τη σκληρότητα, ο Άρθουρ Φλεκ της ταινίας είναι ο «κακός» του κόμικ «Batman», ο εχθρός του ίδιου του Batman, ένα σχεδόν στερεότυπο ρόλου προηγούμενες καταγραφές του οποίου όλοι ξέρουμε από τον Τζακ Νίκολσον, τον Κηθ Λέτζερ και άλλους σημαντικούς ηθοποιούς του αμερικανικού κινηματογραφικού στερεώματος. Εκδηλώσεις συναισθηματικής ανωριμότητας –πέραν της αυτονόητης ιδιοτυπίας που έχει το να συγκαλύπτεις τις γκριμάτσες του προσώπου σου πίσω από το προσωπείο του κλόουν– είναι ο κλαυσίγελως, το σπασμωδικό γέλιο που ο ήρωας «προβάρει», οι εμπνευσμένες χορευτικές του φιγούρες, το ακατάσχετο κύμα ηχηρού γέλιου που προτείνει ως «πάθηση pseudobulbar», η ανικανότητά του να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις οποιασδήποτε επαγγελματικής απασχόλησης, η σχεδόν αυνανιστική σχέση του με το γυμνό του σώμα και τον καθρέφτη, ο παρεκκλίνων ναρκισσισμός του, αλλά και η κοινωνική απόρριψη, η επιείκειά του προς τον νάνο που του φέρθηκε καλά, η αδιαφορία της θετής του μητέρας όταν ήταν παιδί, ο χρόνος που διήνυσαν, μάνα και γιος, σε άσυλο ψυχοπαθών, η εμμονή τους με το τηλεοπτικό σώου του Μάρεϊ Φράνκλιν (που τον υποδύεται ο Ντε Νίρο), ο αφύσικος αποκλεισμός τους σε ένα σκοτεινό, ασφυκτικό διαμέρισμα, και κυρίως η ψευδαίσθηση της ψυχοπαθούς μάνας (την ερμηνεύει η Φράνσις Κόνροϊ) σχετικά με την υποτιθέμενη σχέση της με τον πολιτικό Τόμας Ουέιν. 

Οι σεναριογράφοι, πιθανώς «τρολάροντας», συνθέτουν στον αντίποδα έναν ιδιαίτερο, «μη ενηλικιωμένο» χαρακτήρα, έναν κλόουν που κατά τύχη θα συνοψίσει και θα συγκεφαλαιώσει τη συμπλεγματική, συσσωρευμένη οργή του αστικού πλήθους σε βαθμό «σκοτεινού» συμβόλου. Μιλούμε για μια «σκοτεινότητα» απολύτως προσχηματική. 

Ο Τόμας Ουέιν (Μπρετ Κάλεν) παρουσιάζεται, υπεραπλουστευτικά, ως ο κυνικός ολιγάρχης που καταπατά και συνθλίβει τους ανθρώπους γύρω του, ενώ παράλληλα προτείνει ένα λαϊκίστικο «δημοφιλές» προσωπείο, αποδίδοντας την ιδιότητα του «αποτυχημένου» στα θύματα των περιστάσεων και χρησιμοποιώντας την περιφρονητική έκφραση «clowns» για να υποτιμήσει όσους στέκονται εμπόδιο στην επιτυχημένη πολιτική του καμπάνια ως υποψήφιου ρεπουμπλικανού δημάρχου. Οι σεναριογράφοι, πιθανώς «τρολάροντας», συνθέτουν στον αντίποδα έναν ιδιαίτερο, «μη ενηλικιωμένο» χαρακτήρα, έναν κλόουν που κατά τύχη (και με την επιφανειακή μίμηση δράσεων τύπου «Κουρδιστό Πορτοκάλι») θα συνοψίσει και θα συγκεφαλαιώσει τη συμπλεγματική, συσσωρευμένη οργή του αστικού πλήθους σε βαθμό «σκοτεινού» συμβόλου. Μιλούμε για μια «σκοτεινότητα» απολύτως προσχηματική.

Gotham City ή Νέα Υόρκη;

Το σενάριο αποκτά διαφορετικές διαστάσεις στο πλαίσιο της εφιαλτικής, δυστοπικής μητρόπολης όπου κατοικούν και κινούνται οι ήρωες: παρά το γεγονός ότι η εικόνα παραπέμπει ελαφρώς στη Νέα Υόρκη των '80s, πολύ δύσκολα θα ανιχνεύονταν αναλογίες με τη σημερινή Νέα Υόρκη. Ως εκ τούτου, είναι μάταια οποιαδήποτε προσδοκία για κοινωνική ή πολιτική ή άλλη νοηματοδότηση μιας ταινίας που εξ ορισμού κινείται στη σφαίρα του κόμικ, ακόμη και αν η ατμόσφαιρά της είναι γκόθικ. Το Joker επικεντρώνει στο φάσμα της Νέμεσης, υπερσχηματοποιώντας τα συστατικά της στοιχεία και χωρίς την εμβάθυνση που θα απέρρεε από την παρατήρηση της πραγματικότητας. Θέλω να πω ότι ο ρεαλισμός του είναι, το δίχως άλλο, άκρως αμφισβητήσιμος. 

Είναι μάταια οποιαδήποτε προσδοκία για κοινωνική ή πολιτική ή άλλη νοηματοδότηση μιας ταινίας που εξ ορισμού κινείται στη σφαίρα του κόμικ, ακόμη και αν η ατμόσφαιρά της είναι γκόθικ. 

Ο Χοακίμ Φοίνιξ (εκ φύσεως κατάλληλος στο να ερμηνεύει οριακούς ρόλους) εδώ έχει αδυνατίσει θεαματικά, επιστρατεύει κάποιες μανιέρες, κάποιες σχιζοφρενικές, σπασμωδικές εκφράσεις προσώπου, και χειριζόμενος τα εκφραστικά του μέσα ενσαρκώνει με αξιοθαύμαστη ένταση έναν βαθιά άρρωστο, σε οριακή κατάσταση φορέα όλων των ακραίων ψυχικών μεταπτώσεων, έναν κανονικό loser της σύγχρονης μεγαλούπολης, βασανισμένο από τα παιδικά του τραύματα, προκλητικό και σε βαθμό θηλυπρέπειας αντίθετο προς τα macho πρότυπα που επικρατούν. Αλλά και έναν «Σούπερ-Κακό», παράγωγο και προϊόν –προφανώς– του «συστήματος».

Συνθέτοντας κινηματογραφικές καταγραφές από τον Ταξιτζή και Τον Βασιλιά της Κωμωδίας του Σκορσέζε και το Σέρπικο και το Δίκτυο του Σίντνεϋ Λιούμετ, οι σεναριογράφοι ενεργοποιούν το Κακό με απλοϊκό τρόπο: λόγω της αδιαφορίας των κρατικών φορέων, ο ήρωάς τους αναγκάζεται να διακόψει τη φαρμακευτική του αγωγή. Έρμαιο, πλέον των συναισθηματικών του μεταπτώσεων, της παραίσθησης και του υπαρξιακού τρόμου, βιώνει τη διόγκωση των παθογενών ριζών της φοβίας του απέναντι στη μοναξιά και ενοχοποιεί γι’ αυτήν τη μητέρα του, τον υποτιθέμενο πατέρα του, την ψυχαναλύτριά του, την κοινωνία ολόκληρη. Τι πιο προβλέψιμο από το να ασκήσει bullying αυτός που το έχει υποστεί;

Τι πιο προβλέψιμο από το να ασκήσει bullying αυτός που το έχει υποστεί;

Και σε αυτό το σημείο έγκειται η διαμφισβητούμενη ποιότητα της σεναριακής επιλογής: προχωρώντας στην άσκηση βίας, ο ήρωας γίνεται αυτομάτως φορέας μιας κάποιας ιδεολογίας, που –στην πλειοψηφία των κριτικών που έλαβε η ταινία– φαίνεται ύποπτη και αντιδραστική. Και η μεγαλούπολη της ταινίας είναι ένα συνονθύλευμα από συνοικίες άναρχης δράσης ομάδων, από ατιμωρησία και ανεπεξέργαστη βία στους δρόμους, από μαύρους κατοίκους που έχουν περιθωριοποιηθεί και εκδικούνται ανεξήγητα, από λευκούς «νονούς» που επιδίδονται σε αναίτιο γρονθοκόπημα έτσι, «για την πλάκα τους». Αντίστοιχα, ο Άρθουρ Φλεκ μετατρέπεται σε «Μαύρο Ιππότη», είναι ένας «Εκδικητής», επικεφαλής ενός κοινωνικού κινήματος που εκρήγνυται στους κόλπους μιας άδικης κοινωνίας.

alt

Send In The Clowns

Παραπαίοντας ανάμεσα στην πραγματικότητα και την παραίσθηση, ο Άρθουρ Φλεκ θα μείνει στα χρονικά των κινηματογραφικών ερμηνειών ως καρικατούρα του θύματος που κατά βάθος είναι υπερευαίσθητο, ταλαντούχο, παρατηρητικό και μεθοδικό, έχει εξαιρετική αίσθηση του μαύρου χιούμορ. Ο Άρθουρ Φλεκ είναι η παραγνωρισμένη περίπτωση ενός μεγαλοφυούς καλλιτέχνη απέναντι στον οποίον η ζωή στάθηκε άδικη και για τον οποίον αυτομάτως ο θεατής νιώθει συμπάθεια. Αυτή είναι, κατά την άποψή μου, η κεντρική σύλληψη των σεναριογράφων, ενώ η ερωτική πλευρά αυτής της προσωπικότητας αποδίδεται από μια σχέση στο στάδιο της σύναψης, ανολοκλήρωτη και ατελέσφορη. Ο χαρακτήρας της Σοφι (Ζάζι Μπητς) συνιστά απλώς ένα «αντικείμενο ενδιαφέροντος» και παραμένει σχηματικός: περίπου όπως ήταν η Σύμπιλ Σέπερντ στον Ταξιτζή. Μα το ίδιο συμβαίνει και με τον πρωταγωνιστικό χαρακτήρα, που κατά την άποψή μου είναι σε εξωφρενικό βαθμό ασχημάτιστος. 

Ο Άρθουρ Φλεκ είναι η παραγνωρισμένη περίπτωση ενός μεγαλοφυούς καλλιτέχνη απέναντι στον οποίον η ζωή στάθηκε άδικη και για τον οποίον αυτομάτως ο θεατής νιώθει συμπάθεια. Αυτή είναι, κατά την άποψή μου, η κεντρική σύλληψη των σεναριογράφων. 

Η αρνητική κριτική εστίασε στα εξής: οι προτεινόμενες λύσεις περιορίζονται στο «κάντε τα όλα λαμπόγυαλο» και στην αποκήρυξη της πολιτικής; Ο εχθρός εντοπίζεται στις διάφορες ελίτ; Υπάρχει η παραμικρή αναρχική διάθεση πίσω απ’ όλα αυτά; Και (το κυριότερο): ποια είναι η θέση της ψυχικής πάθησης μέσα σε όλα αυτά; Οδηγεί απαρεγκλίτως η ψυχική νόσος στη βία και την αντικοινωνική συμπεριφορά του τύπου life sucks; Πόσο επικίνδυνη μπορεί να αποδειχτεί η ταύτιση, ιδιαίτερα ενός νεανικού κοινού που αποζητά και θεοποιεί τις διασημότητες, με την περσόνα του Joker; Μήπως η φιγούρα του Άρθουρ Φλεκ μετατρέπεται εντέχνως σε απολογητή του συστήματος, που προσφέρει άφθονο αίμα, βία και εκτόνωση στις μάζες; Και σε ποια κοινωνία αναφερόμαστε επακριβώς; 

Σε αυτές τις αιτιάσεις και τις ίσως δικαιολογημένες επιφυλάξεις μπορεί κανείς να αντιτάξει τα θετικά στοιχεία της ταινίας, την υπέροχη μουσική της Χιλντούρ Γκουαναντοτίρ, την ωραία κινηματογράφηση του Λόρενς Σερ και τη μνημειώδη ερμηνεία του Χοακίμ Φοίνιξ.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Το τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» κυκλοφορεί από τις εκδ. Κριτική.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Σινεμά με τον Φρόυντ»: σειρά προβολών στο Τριανόν, έναρξη με αδερφούς Ταβιάνι

«Σινεμά με τον Φρόυντ»: σειρά προβολών στο Τριανόν, έναρξη με αδερφούς Ταβιάνι

Η Ελληνική Ψυχαναλυτική Εταιρεία διοργανώνει, για έβδομη  χρονιά σειρά κινηματογραφικών προβολών με τίτλο «Σινεμά με τον Φρόυντ», που πραγματοποιείται και φέτος σε συνεργασία με τον Κινηματογράφο Τριανόν.

Επιμέλεια: Book Press

Ο φετινός ...

«Drive my car» του Ριουσούκε Χαμαγκούτσι (κριτική)

«Drive my car» του Ριουσούκε Χαμαγκούτσι (κριτική)

Για την ταινία «Drive my car» του Ριουσούκε Χαμαγκούτσι [Ryusuke Hamaguchi]. Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από την ταινία.

Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου

Ο ηθοποιός και σκηνοθέτης Γιουσούκε Καφούκου...

Αφιέρωμα σε ταινίες εμπνευσμένες από το έργο του Ζοζέ Σαραμάγκου στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος

Αφιέρωμα σε ταινίες εμπνευσμένες από το έργο του Ζοζέ Σαραμάγκου στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος

Από τις 10 έως τις 13 Νοεμβρίου, η Πρεσβεία της Πορτογαλίας στην Αθήνα και η Ταινιοθήκη της Ελλάδος διοργανώνουν το Φεστιβάλ Κινηματογράφου «ΣΑΡΑΜΑΓΚΟΥ 100», με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Πορτογάλου νομπελίστα. Η είσοδος θα είναι ελεύθερη. Στην κεντρική εικόνα, πλάνο από την ταινία Enemy (2013) του ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τα 10 καλύτερα βιβλία του 2022 σύμφωνα με τους New York Times

Τα 10 καλύτερα βιβλία του 2022 σύμφωνα με τους New York Times

Οι New York Times δημοσίευσαν πρόσφατα μια λίστα με τα δέκα καλύτερα βιβλία που κυκλοφόρησαν μέσα στη χρονιά. Αξίζει να αναφερθεί πως, στην κατηγορία της μυθοπλασίας, τέσσερα από τα πέντε προτεινόμενα βιβλία είναι έργα γραμμένα από γυναίκες συγγραφείς. Στην κεντρική φωτογραφία, η βραβευμένη με Πούλιτζερ λογοτεχνίας ...

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Τζούλιαν Μπαρνς [Julian Barnes] «Ελίζαμπεθ Φιντς» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στεκόταν μπροστά μας χωρίς ση...

Παρουσίαση του μυθιστορήματος του Ντίνου Γιώτη «Club 23.4»

Παρουσίαση του μυθιστορήματος του Ντίνου Γιώτη «Club 23.4»

Το ΝΠΔΔ του Δήμου Ζωγράφου και οι εκδόσεις Βακχικόν παρουσιάζουν το βιβλίο του Ντίνου Γιώτη Club 23.4. 

Επιμέλεια: Book Press

Για το βιβλίο θα συζητήσουν ο συγγραφέας Ντίνος Γιώτης με τον συγγραφέ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Τζούλιαν Μπαρνς [Julian Barnes] «Ελίζαμπεθ Φιντς» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στεκόταν μπροστά μας χωρίς ση...

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την ανθολογία κειμένων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η Πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν αληθε...

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τσαρλς Σέιφ [Charles Seife] «Ο πραγματικός Χόκινγκ – Κατασκευάζοντας έναν διάσημο επιστήμονα» (μτφρ. Ανδρέας Μιχαηλίδης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

10 Νοεμβρίου 2022 ΕΠΩΝΥΜΩΣ

«Γράφε για όσα ξέρεις»: Δεκατέσσερις Έλληνες λογοτέχνες αποτιμούν την πιο διάσημη συγγραφική συμβουλή

Δεκατέσσερις Έλληνες λογοτέχνες μιλούν για τη χιλιοειπωμένη συμβουλή που παροτρύνει τους άπειρους δημιουργούς να βασιστούν στα βιώματα και στις εμπειρίες τους, στην καθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ