«Ενήλικοι στην αίθουσα» του Κώστα Γραβρά: Υιοθετώντας την εξιδανίκευση

Ο Γαβράς διακρίθηκε για ένα σύγχρονο κινηματογραφικό είδος, το πολιτικό θρίλερ, που υπηρετήθηκε κυρίως από τον Άλαν Πακούλα και άλλους Αμερικανούς σκηνοθέτες. Είδος που βασικά λάνσαρε ο ίδιος στο ευρωπαϊκό σινεμά στα τέλη της δεκαετίας του '60 και στη δεκαετία του '70, με το αντιφασιστικό Ζ (1969), την αντισταλινική Ομολογία (1970), την αντιαμερικανική κι αντιιμπεριαλιστική Κατάσταση πολιορκίας (1972) και το αντιναζιστικό Ειδικό δικαστήριο (1975). Πρόκειται για προοδευτικές πολιτικές ταινίες καταγγελίας, καταγγελίας της καταστολής και καταπίεσης του εξεγερμένου ανθρώπου από μια αυταρχική, αντιλαϊκή κι ολοκληρωτική εξουσία. Οι ταινίες του υιοθετούν και εφαρμόζουν με αποτελεσματικότητα και δύναμη την παραδοσιακή αφήγηση και φόρμα του (κυρίως αμερικάνικου) θρίλερ, την εντατικοποίηση και κλιμάκωση της δραματουργίας, τη συναισθηματική προσέγγιση και τη χρησιμοποίηση της συναισθηματικής ταύτισης. Έχουμε λοιπόν να κάνουμε με το είδος του «πολιτικού θρίλερ».

[Οι υποστηρικτές του μπρεχτικού και γκονταρικού ιδεολογικοπολιτικού σινεμά] Ονόμασαν τις ταινίες του Γαβρά «αριστερές μυθοπλασίες», εννοώντας πως επρόκειτο για μυθοπλασίες πλασμένες κάπως σχηματικά, ανάλογα με την εκάστοτε πολιτική στόχευση του ελληνογάλλου σκηνοθέτη.

Οι υποστηρικτές του μπρεχτικού και γκονταρικού ιδεολογικοπολιτικού σινεμά, μεταξύ αυτών και το περιοδικό Cahiers du Cinéma, άσκησαν, στη Γαλλία (τη χώρα που παρήγαγε τις ταινίες του Γαβρά) έντονη, αποδομητική (μάλλον υπερβολική) κριτική στο σινεμά του Γαβρά, αποκαθηλώνοντάς το και κατηγορώντας το ως συμβατικό και παραδοσιακό ως προς την αφήγηση και τη δραματουργία, χωρίς κριτική ματιά πάνω στο ίδιο το αναπαραστατικό κινηματογραφικό μέσο και χωρίς πολιτική ανάλυση σε βάθος. Ονόμασαν τις ταινίες του Γαβρά «αριστερές μυθοπλασίες», εννοώντας πως επρόκειτο για μυθοπλασίες πλασμένες κάπως σχηματικά, ανάλογα με την εκάστοτε πολιτική στόχευση του ελληνογάλλου σκηνοθέτη.

Οι Γάλλοι, πολιτικοποιημένοι κινηματογραφιστές και κριτικοί απαιτούσαν πειστική και μαρξιστική, συγκεκριμένη πολιτική ανάλυση της συγκεκριμένης, πολιτικής πραγματικότητας και ο Γαβράς μάλλον δεν πληρούσε αυτές τις προϋποθέσεις. Ο Γαβράς έστηνε τον δικό του μυθοπλαστικό, αφηγηματικό και δραματουργικό κόσμο αποδίδοντας ιδιαίτερη σημασία στην αφηγηματική και δραματική κατασκευή των φιλμ του. (Άλλωστε έκανε και ορισμένα, μη πολιτικά δραματικά φιλμ, λιγότερο ενδιαφέροντα από τα ελκυστικά πολιτικά φιλμ του).

Στις αριστερές ταινίες του, ο Γαβράς εργάστηκε εξιδανικεύοντας και ηρωοποιώντας, λίγο-πολύ, ορισμένα –προοδευτικά και αριστερά– πρόσωπα των μυθοπλασιών του, τον Λαμπράκη και τον Σαρτζετάκη στο Ζ, τον ήρωα του τσεχοσλοβάκου συγγραφέα Άρθουρ Λόντον στην Ομολογία, τους Τουπαμάρος στην Κατάσταση πολιορκίας, τους κομμουνιστές αντιστασιακούς στο Ειδικό δικαστήριο και τον Βαρουφάκη στο Ενήλικοι στην αίθουσα (2019).

Το Ενήλικοι στην αίθουσα είναι κι αυτό μια αριστερή φιξιόν του Γαβρά, βασισμένο στο αφήγημα του Βαρουφάκη. Έχει τα χαρακτηριστικά των αριστερών πολιτικών θρίλερ του σκηνοθέτη, πλοκή, δραματικότητα, ένταση, επίκληση στο συναίσθημα και στην ταύτιση, κορύφωση, δικαίωση των προοδευτικών κι αριστερών χαρακτήρων. Αν εξαιρέσει κανείς το τρενάρισμα στην παράθεση των οικονομολογικών δεδομένων και της βυζαντινολογίας στις συνεδριάσεις του Eurogroup, είναι σφιχτοδεμένο και κερδίζει το ενδιαφέρον και την προσοχή του θεατή, όπως συμβαίνει συνήθως στα θρίλερ του Γαβρά.

Ο Χρήστος Λούλης, ως «Γιάνης Βαρουφάκης» και ο Αλέξανδρος Μπουρδούμης, ως «Αλέξης Τσίπρας».

H ταινία μπορεί να εκληφθεί ως ένα προπαγανδιστικό πολιτικό μανιφέστο του Βαρουφάκη και του ενιαίου, παλαιότερου Σύριζα συνολικότερα, μιας και ο Γαβράς, πράττοντας έξυπνα, αγκαλιάζει ευρύτερα την ελληνική αριστερά παρουσιάζοντας τον Τσίπρα ως ένα θετικό πρόσωπο που επιχειρεί να αλλάξει την Ελλάδα, ο οποίος όμως αναγκάστηκε από τους αδίστακτους αξιωματούχους Ευρωπαίους να συμβιβαστεί. Το κεντρικό πρόβλημα της ταινίας είναι πως ο σκηνοθέτης υιοθετεί αποκλειστικά –γι' αυτή την ταραγμένη και σύνθετη περίοδο της χρεοκοπημένης Ελλάδας– το αφήγημα ενός μόνο ατόμου, του αμφιλεγόμενου, τότε Υπουργού Οικονομικών του Σύριζα. Ο Γαβράς βρίσκει την αλήθεια για την πολυσυζητημένη περίοδο των άκαρπων, ριψοκίνδυνων κι επώδυνων διαπραγματεύσεων του 2015 της κυβέρνησης Σύριζα-Ανελ με τους εταίρους, αποκλειστικά και μόνον στην οπτική Βαρουφάκη. Ο σκηνοθέτης οικοδομεί πάνω στο βιβλίο του Βαρουφάκη το δικό του ευρωσκεπτιστικό αφήγημα της ελληνικής κυβερνώσας αριστεράς, με όλες τις αντιφάσεις του: Ο Βαρουφάκης και ο Τσίπρας διεξήγαγαν σωστά τις διαπραγματεύσεις του 2015, αλλά οι ανάλγητοι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι, άνθρωποι του ευρωπαϊκού, ανελέητου καπιταλισμού, τους πίεσαν ασφυκτικά και τελικά εξανάγκασαν την τίμια κυβέρνηση Σύριζα-Ανελ να κάνει στροφή 180 μοιρών, να απορρίψει το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος που η ίδια προκήρυξε για να πετύχει την έγκριση της πολιτικής της από τον λαό με την υπερψήφιση του «ΟΧΙ» και να αποδεχτεί ένα νέο μνημόνιο, ενώ το απεχθανόταν. Να αποδεχτεί την πολιτική του «ΝΑΙ», η οποία όμως μειοψήφησε στο δημοψήφισμα. Οι αντιφάσεις του αριστερού αφηγήματος της ταινίας είναι πασιφανείς. Ο Βαρουφάκης (αυτο)παρουσιάζεται ως σπουδαίος οικονομολόγος και ακαδημαϊκός, πανέξυπνος, χιουμορίστας, θαρραλέος, τίμιος και ταυτόχρονα ευπροσάρμοστος, καθώς και περίφημος ρήτορας, ένας συστημικός αντισυστημικός (οξύμωρο σχήμα), ένας ορθολογικός αριστερός που επιδιώκει να αναμορφώσει τη νεοφιλελεύθερη Ευρώπη και παραλίγο να το κατάφερνε, εάν ο φιλολαϊκός και τίμιος –αν και λίγο δειλός– Τσίπρας δεν εξαναγκαζόταν σε άτακτη υποχώρηση... Ο Γαβράς κατασκευάζει, με βάση την αφήγηση του Βαρουφάκη, μιαν αφήγηση που προσπαθεί να αγκαλιάσει όλη την ελληνική αριστερά. Το πρόβλημα όμως, μήπως είναι ότι τα οικονομικοπολιτικά γεγονότα της εποχής διαψεύδουν τελικά το αφήγημα Βαρουφάκη;

Το κεντρικό πρόβλημα της ταινίας είναι πως ο σκηνοθέτης υιοθετεί αποκλειστικά –γι' αυτή την ταραγμένη και σύνθετη περίοδο της χρεοκοπημένης Ελλάδας–  το αφήγημα ενός μόνο ατόμου, του αμφιλεγόμενου, τότε Υπουργού Οικονομικών του Σύριζα.   

Αναπόφευκτα, όταν μια ταινία αναφέρεται σε ιστορικά συμβάντα και υπαρκτά πρόσωπα, κρίνεται η αντικειμενική, αμερόληπτη απόδοση της κοινωνικοπολιτικής πραγματικότητας και της αλήθειας των ιστορικών, πραγματικών προσώπων που περιγράφει. Στην ταινία Ενήλικοι στην αίθουσα, η βασική, αν όχι η μόνη αναφορά του Γαβρά στην αλήθεια των γεγονότων, είναι η ίδια η αφήγηση του Βαρουφάκη, το ομώνυμο βιβλίο του. Ο Γαβράς δεν δείχνει να έχει λάβει υπόψη και άλλες οπτικές γωνίες, μαρτυρίες και απόψεις, πλην του αυτοβιογραφούμενου Βαρουφάκη. Ούτε καν τις απόψεις άλλων ομοϊδεατών τους. Είναι χαρακτηριστικό πως τους πιο πραγματιστές και ρεαλιστές οικονομολόγους του Σύριζα, τον Χουλιαράκη και τον Δραγασάκη, υποδύονται δύο ηθοποιοί που περιορίζονται σε γκριμάτσες αμηχανίας ή ουδέτερα σχόλια.

Με αυτή την αρκετά προβληματική μέθοδο, ο Γαβράς αυτοπαγιδεύεται στην αυτο-ηρωοποίηση του πρώτου Υπουργού Οικονομικών του Σύριζα, ο οποίος εξιδανικεύει τη δραστηριότητά του κατά τις διαπραγματεύσεις με το Eurogroup. Διαπραγματεύσεις που έλαβαν χώρα το 2015, με επιβλαβείς συνέπειες για την οικονομία της Ελλάδας και μεγάλο πολιτικό ρίσκο ως προς την παραμονή της στην Ευρωζώνη και την Ε.Ε.. Το να περιοριστεί ο Γαβράς στην ιδιο-εξύμνηση του Βαρουφάκη, αποτελεί παγίδευση, έλλειψη αμερόληπτης προσέγγισης, περιορισμό σε μία, αμφισβητήσιμη και προβληματική, οικονομικοπολιτική άποψη, την οποία προωθεί συστηματικά ο πρώην Υπουργός Οικονομικών για να δικαιώσει τον εαυτό του και την διαπραγματευτική τακτική του, που λίγο έλειψε να ρίξει την Ελλάδα στα βράχια της εξόδου από την Ευρωζώνη και την Ε.Ε., λόγω λαθεμένων προβλέψεων για τις αντιδράσεις των αγορών και τη διαπραγματευτική ισχύ της χώρας έναντι των υπολοίπων ευρωπαϊκών χωρών. Ο Βαρουφάκης μυθοποιεί τον εαυτό του και ο Γαβράς το αναπαράγει, με αόριστα πολιτικά τεκμήρια πιστότητας στην οικονομικοπολιτική αλήθεια των διαπραγματεύσεων του 2015. Ακόμη και ο τότε πρωθυπουργός Τσίπρας αναγνώρισε, τελικά, τον προβληματικό χαρακτήρα υψηλού ρίσκου της διαπραγματευτικής τακτικής και ανέκρουσε πρύμναν μετά τη νίκη του «ΟΧΙ», το οποίο είχε ζητήσει να ψηφιστεί στο δημοψήφισμά του.

Ο Βαρουφάκης μυθοποιεί τον εαυτό του και ο Γαβράς το αναπαράγει, με αόριστα πολιτικά τεκμήρια πιστότητας στην οικονομικοπολιτική αλήθεια των διαπραγματεύσεων του 2015.  

Ο Κώστας Γαβράς έχει ήδη δείξει, τελευταία, κάποια σημάδια κόπωσης στην επανάληψη του πολιτικού, φιλμικού μοντέλου του. Το προτελευταίο φιλμ του, Κεφάλαιο (2012) παρουσιάζει με έναν σχεδόν συνωμοσιολογικό τρόπο, με αναληθοφανείς λεπτομέρειες, τη λειτουργία και τη δραστηριοποίηση του διεθνούς κεφαλαίου, που αφήνει τον πολιτικά και οικονομικά ενημερωμένο θεατή, αμήχανο, μπλεγμένο και δύσπιστο. Ο Γαβράς ποντάρει στον εντυπωσιασμό, στα πολιτικά εφέ και σοκ, στις σχηματικές απεικονίσεις της οικονομικοπολιτικής πραγματικότητας, στις αβανταδόρικες και ελκυστικές απλουστεύσεις της που κάνουν τον θεατή να ταυτίζεται με την ιδεολογικοπολιτική οπτική γωνία του. Το ίδιο επιχειρεί να κάνει και στο Ενήλικοι στην αίθουσα, μάλλον ερήμην της πολιτικής πραγματικότητας. Εάν εκτός από τη σκηνοθεσία, σας ενδιαφέρει ποια ήταν η οικονομικοπολιτική πραγματικότητα της εποχής, ερευνήστε να τη βρείτε. Εάν σας ενδιαφέρει η σκηνοθεσία και κινηματογραφική γλώσσα του Γαβρά, κάνετε το ίδιο και εξετάστε την...

 * Ο ΘΟΔΩΡΟΣ ΣΟΥΜΑΣ είναι συγγραφέας βιβλίων για τον κινηματογράφο και κριτικός κινηματογράφου.
Τελευταίο του βιβλίο, το δοκίμιο «Εθνικές κινηματογραφίες, στιλ και σκηνοθέτες» (εκδ. Αιγόκερως).