«Youths II» και «Fault Line»: Δύο εκθέσεις σε εικαστική επιμέλεια Δημήτρη Τρίκα

Ι. YOUTHS II: Κανείς δεν βαριέται, απλώς όλα είναι βαρετά

Ο επιμελητής και μουσειολόγος Δημήτρης Τρίκας συστήνει φέτος 13 καλλιτέχνες μέσα από το project «Youths II», μια έκθεση στο Πολιτιστικό Κέντρο Μελίνα του Δήμου Αθηναίων με τίτλο «Κανείς δεν βαριέται, απλώς όλα είναι βαρετά»¹. Μετά από το εξαιρετικά επιτυχημένο Youths της περσινής χρονιάς στον χώρο τέχνης Space 52 με δέκα συμμετέχοντες/ουσες, ο κύριος Τρίκας φέτος δίνει και πάλι τη δυνατότητα σε νέους/ες δημιουργούς να εκθέσουν τα έργα τους σε μιαν ομαδική έκθεση.

Πολλή φαντασία, δημιουργικοί τρόποι και σύγχρονη εικαστική γλώσσα αναδεικνύουν τις σχέσεις πραγματικού και ψηφιακού κόσμου, τέχνης και τεχνολογίας, αλήθειας/αληθοφάνειας και ψεύδους/ψευδαίσθησης. Η υλικότητα (materiality) είναι, φυσικά, η γενικότερη τάση στα εικαστικά σήμερα, ωστόσο και η ψηφιακή τεχνολογία παρεισφρέει και βάζει το λιθαράκι της στη διαμόρφωση νέων, πρωτοειδωμένων μορφών.

Ποια είναι η σύγχρονη εκδοχή του spleen

Μιλάμε για μορφές τεχνολογίας που αποκλίνουν, ως δραστηριότητα διαρκώς επιταχυνόμενη, από τη βραδύκαυστη καινοτομία στις ανθρώπινες πολιτιστικές επινοήσεις: ίσως μπορεί κανείς να ισχυρισθεί και ότι αναπτύσσονται σχεδόν αυτόνομα, σχεδόν παρασιτικά². Η τεχνολογία, ως απαρέγκλιτο στάδιο κάθε παραγωγής προϊόντος και ως τρόπος επικοινωνίας του παραγωγού με το καταναλωτικό κοινό είναι βασικός τρόπος πρόσβασης σε κάθε καινοτομία που αφορά τις πολιτιστικές μορφές της εποχής μας.

Έργο του Κώστα Κοϊνού

Τα πάντα καταγράφονται μέσω της τεχνολογίας και εμφανίζονται πιο ευκρινή, πιο απαστράπτοντα, πιο «λουστραρισμένα» και πιο ομοιόμορφα, απέχοντας πολύ από τις «μικρές ασχήμιες» του πρωτογενούς ανθρώπινου βιώματος. Αυτό συμβαίνει με την αισθητική της νέο-pop και με το simulacrum που υποκαθιστά την ανθρώπινη παρουσία. Εννοείται πως η αισθητική αυτή εγκιβωτίζει την εφιαλτική σύνθλιψη της ανθρώπινης επιθυμίας και εγκυμονεί ατέρμονο ορίζοντα υπαρξιακής πλήξης («spleen»). Επίσης, μιλάμε για μιαν εντελώς νέα, επιταχυνόμενη αντίληψη του χρόνου, ευθυγραμμισμένη με την αποτελεσματικότητα και το αγχωτικό «μοντέλο επιτυχίας» του ύστερου καπιταλισμού. Ανασφάλεια, στρες, κομφορμισμός, μετάθεση της ανίας σε επίπεδο ψυχιατρικής αντιμετώπισης με ψυχοφάρμακα, διαρκής αυτοακύρωση, χαμηλή αυτοεκτίμηση. Μπορείς να τα βγάλεις πέρα; Οκ. Δεν μπορείς; Τόσο το χειρότερο για σένα!

Σύντομη περιδιάβαση στα εκτιθέμενα έργα

Η Σοφία Βλάχου με την βιντεοπροβολή «Soseol» («Σοσόλ») διερευνά τη σχέση σωματικότητας και ψηφιακότητας, επινοώντας μια ψηφιακή τελετουργία/χορογραφία που δίνει επανεκκίνηση στο πλαίσιο αναφοράς του κοινού και το καλεί σε συμμετοχή. Ο Kildi Drasa παίρνει μισοχαλασμένους εκτυπωτές και χρώματα για να παραγάγει νέες, ιμπρεσιονιστικές μορφές που φέρουν ενδιάθετα ομοιότητες προς ψηφιακές εκτυπώσεις: εδώ έχουμε την πρόθεση άρσης των ορίων ψηφιακής και αντικειμενικής πραγματικότητας. H Εριφύλη Θεοφίλου ασχολείται με το γυναικείο σώμα ξαπλωμένο οικειοθελώς και διαθέσιμο στο «στρώμα» της επικρατούσας πατριαρχίας:«Ποτέ δεν παραπονέθηκα» λέγεται το συγκεκριμένο έργο της, ενώ στο «Δικό μου, δικό σου, δικό μου» μιλά για την επιβολή της ανδρικής νόρμας με διαφορετικό τρόπο. O Αναστάσης Καρράς ονομάζει το μηχάνημά του «Laista II» και αποδίδει με μηχανικό τρόπο το κελάηδισμα ενός πουλιού/αντίστοιχα, στο «TypeRrr» μια ηλεκτρική γραφομηχανή χακάρεται και μετατρέπεται σε αυτοματοποιημένο μηχάνημα παραγωγής κειμένου, με data που συλλέγονται από τη φύση και είναι δύσκολα αποκρυπτογραφήσιμα.

Η Βιντεοπροβολή «_82bf7a2c33d9_7bec3269b5ca_Head_Set», τ@ Δiμiiτρiii αποτελεί ένα μικρό μέρος του X.T-O.B προϊόν της κοινής έρευνας σε εξέλιξη τ@ Δiμiiτρiii και της Mar Osés σε διάλογο με το έργο της συλλογικότητας XenoVisualStudies (XVS). Μαζί διερευνούν την έννοια της Ξενο-Προσθετικής (Xeno Prosthesis) δηλαδή την υποθετική ενσωμάτωση μη αναπαραστατικών μορφών που έχουν παραχθεί από τεχνητή νοημοσύνη. H Shekine Naidi με την εγκατάσταση «The Stars Below» φέρνει επί γης θραύσματα του ουράνιου θόλου και αποσπάσματα από παιδικές μνήμες, προτείνοντας -με διευρυμένη έννοια- μια προσωπική κοσμολογία. Ο street artist Δημήτρης Νεβεσκιώτης δημιουργεί κεραμικές συνθέσεις και έναν επιτοίχιο καμβά με παστέλ, προτείνοντας με τη σειρά του το «ψήσιμο» του πηλού σε πιο προωθημένους φούρνους, μιας πιο σύγχρονης εκδοχής της κεραμικής, πιο ακατέργαστης ως προς τη φόρμα.

Έργο της Ανδριάννας Παναγιωτάκη

Η Ανδριάννα Παναγιωτάκη καταπιάνεται με το οικείο και το ανοίκειο, με το ψηφιακό και με το χειροποίητο στο σχέδιο, στον ήχο, στη ζωγραφική, στη φωτογραφία, στο θέατρο και στη video-art στα έργα της «Co-existance» και «Μεταμόρφωση». O Βαγγέλης Σάββας με το Faded Traces (Empty Husk) κατασκευάζει την ψηφιακή ρέπλικα ενός τόπου, αποκομμένη από το φυσικό της περιβάλλον: πώς θα διασωθεί το ανθρώπινο τοπίο, εάν όχι με την αιώρησή του ανάμεσα σ’ ένα ιστορικό παρελθόν και ένα τεχνολογικό παρόν; Τέλος, η οπαδική βία απασχολεί τον Γιάννη Τούρλα στο έργο του «Μετατόπιση», σε μια πιο στρατευμένη εκδοχή της έκθεσης «Youths II». Συρματόπλεγμα, σκισμένα πανιά, τελάρα με πάστα και υλικά που διαχωρίζουν, που επιφέρουν ένταση, που προκαλούν σύγκρουση: σαφής αναφορά στην αλλοτρίωση της σημερινής «ψηφιακής μάζας», στα πλαίσια της οποίας η ατομική ταυτότητα ισοπεδώνεται.

Ξεχωρίζοντας κάποια έργα

Χωρίς να είμαι ειδικός στα εικαστικά, θα έλεγα πως τρεις από αυτούς τους νέους καλλιτέχνες έχουν κάτι πιο ολοκληρωμένο να προτείνουν: ο Κώστας Κοϊνός σχολιάζει τα στοιχεία της πολιτιστικής παράδοσης κατασκευάζοντας γλυπτά από φυσικές ύλες, καπλαμά, ίνες, μαλλί και ξύλο. Κάποιες ματιέρες που χρησιμοποιεί επιστρατεύονται στη διαμόρφωση εικαστικών επιφανειών απόλυτα σύγχρονων. H Σοφία Πλαϊνη- Δαμουλή στις «Νυκτόβιες Μηχανές» υποσκάπτει το κυρίαρχο σύστημα αξιών και αναφορών του διαφημιστικού μηνύματος (σλόγκαν και εικόνας), παράγοντας νέες, απρόσμενες εκδοχές της αναμενόμενης φθοράς των εγκοσμίων, αλλά αφήνοντας ανοικτό τον ορίζοντα για μιαν ελλειπτική αφήγηση και επιτρέποντας την ανάδυση της «έκπληξης» στην αφίσα. Τέλος, εξέχουσα βρίσκω την περίπτωση του Δημήτρη Γερούκαλη, που με το project «Μπανταλή αφήγηση και κάτι ακόμα» αξιοποιεί στοιχεία της βαλκανικής παράδοσης φέρνοντάς την στο παρόν: υδατογραφίες και στοιχεία της εικονοποιίας που η Ορθοδοξία έχει επιβάλει στα Βαλκάνια (π.χ. ο έφιππος Άγιος Γεώργιος), δίπλα-δίπλα με σύμβολα digital αισθητικής, emoticons που αναφέρονται στη σεξουαλικότητα και την ποινικοποίησή της, στα στερεότυπα και τις δεισιδαιμονίες, με την εικόνα ως ζωντανό medium υποκειμενικά ερμηνεύσιμο.

Επιμέλεια-Ιδέα: Δημήτρης Τρίκας
Συμμετέχουν: Σοφία Βλάχου, Δημήτρης Γερούκαλης, Kildi Drasa, Εριφύλη Θεοφίλου, Αναστάσης Καρράς, Κώστας Κοϊνός, Δiμiiτρiii, Shekine Naidi, Δημήτρης Νεβεσκιώτης, Ανδριάννα Παναγιωτάκη, Σοφία Πλαϊνη - Δαμουλή, Βαγγέλης Σάββας, Γιάννης Τούρλας
Βοηθός Επιμέλειας: Ελπίδα Χαρίτου
Με την υποστήριξη του ΟΠΑΝΔΑ και σε συνεργασία με την ΑΜΚΕ «Ομάδα Θεάματος Η Άλλη Πλευρά»

ΙΙ. Μπάμπης Βενετόπουλος, Fault Line

Παράλληλα με τις άλλες δραστηριότητές του ως curator, ο Δημήτρης Τρίκας προτείνει και την ατομική έκθεση του Μπάμπη Βενετόπουλου «Fault Line» στην αίθουσα «Λόφος Art Project», στην οδό Βελβενδού της Κυψέλης.

Ο Μισέλ Φουκώ έχει επεκτείνει τον εν λόγω προβληματισμό στη νόρμα του «ψυχικά υγιούς» σε αντιπαράθεση προς τον «ψυχικά ασθενή».

Ποιοι είναι οι μηχανισμοί επιτήρησης που διαμορφώνουν μιαν εφιαλτική συνθήκη ζωής για τον σύγχρονο άνθρωπο; Νομίζω αυτό εξαρτάται από τον ορισμό που κανείς θα δώσει στο «σύγχρονο»: άλλη η έννοια του μοντερνισμού και άλλη του εκσυγχρονισμού. Την εποχή του Μοντερνισμού η επινόηση προφητικών συγγραφέων όπως ο Κάφκα ήταν το «Πανοπτικόν», που σχηματικά θα μπορούσε να ελέγχει τον υποταγμένο εργαζόμενο και να αναφέρεται στις επιδόσεις του, με δυνατότητες σύνθλιψης κάθε αντιπαραγωγικής στάσης. Ο Μισέλ Φουκώ έχει επεκτείνει τον εν λόγω προβληματισμό στη νόρμα του «ψυχικά υγιούς» σε αντιπαράθεση προς τον «ψυχικά ασθενή».

Ο πενηντάχρονος καλλιτέχνης Μπάμπης Βενετόπουλος αναζητά τις καταγωγικές του ρίζες σε αυτές τις πρώιμες μορφές ελέγχου: στην έκθεση «Fault Line» η φωτογραφημένη μορφή του Πατέρα παραπέμπει στο Πανοπτικόν, συνοδευόμενη από κάθε δυνατό συνειρμό πειθαρχίας, ποινικοποίησης ή εγκλεισμού. Γι’αυτό και η έκθεση συνοδεύεται από μια σειρά από μικρές «ποντικοπαγίδες» που περιέχουν τη μορφή του ίδιου σε απόλυτη καταστολή και σύνθλιψη της ελευθερίας του, σε εμβρυακή κυρίως στάση, ως εθελούσιο θύμα εγκλωβισμού (Rats 2024).

Παράλληλα, το σύστημα παραγωγής και κατανάλωσης μας πιπιλίζει το μυαλό όχι πια με «πρέπει» αλλά με ναρκισσιστικά θεμελιωμένα «μπορείς»

Στον ύστερο σύγχρονο καπιταλισμό, ο Big Brother Αλγόριθμος έχει εφαρμοσθεί σε κάθε μορφή ελέγχου της ζωής μας παράγοντας νούμερα για στατιστικές, ενώ αφελώς εμείς τρέφουμε την ψευδαίσθηση της κοινωνικής, ηθικής και πολιτικής ελευθερίας. Παράλληλα, το σύστημα παραγωγής και κατανάλωσης μας πιπιλίζει το μυαλό όχι πια με «πρέπει» αλλά με ναρκισσιστικά θεμελιωμένα «μπορείς», βάζοντάς μας στη διαδικασία διαρκώς να αποδεικνύουμε πως όντως «μπορούμε» να κάνουμε όλα αυτά τα πράγματα που ουδόλως τα έχουμε επιλέξει και που ελάχιστα άπτονται της ευτυχίας μας³. Δεν διεκδικούμε, δεν συνδικαλιζόμαστε, δεν παραπονούμαστε, παρά κλεινόμαστε στο ατομικό μας κέλυφος και χάνουμε οριστικά την επαφή μας με την ολότητα του έργου που επιτελούμε – αυτό, άλλωστε, δεν είναι και το ύστατο στάδιο της κατά Μαρξ/Ένγκελς Αλλοτρίωσης;

Μηχανισμοί εξουσίας-πειθαρχίας-υποταγής

Αποτύπωση του δεύτερου, αυτού, σταδίου ελέγχου είναι ένα δωμάτιο- κελί-πρώην ψυγείο με τίτλο «Mission», έργο του 2025 (15’ loop), όπου ο ίδιος ο Βενετόπουλος εκτίθεται σε μια εκπεπτωκυία εκδοχή γυμνού ανθρώπου με κράνος, που παραπέμπει σε μιαν απόλυτα ανορθολογική συνθήκη: αυτήν που προκύπτει, όπως σημειώνει ο ίδιος ο καλλιτέχνης, από «μιαν εμπειρία αστάθειας, αμφιθυμίας και αναστοχασμού». Αυτά συμβαίνουν στον πίσω χώρο της γκαλερί.

Μπαίνοντας στο κυρίως δωμάτιο προβολών, παρακολουθείς το video «Ship of fools», έργο του 2018, σαν μια καρτουνίστικη αναφορά στη «Σχεδία της Μέδουσας» του Τεοντόρ Ζερικό, ενώ απέναντι προβάλλεται το δεκάλεπτο βίντεο «About face!» (FHD video, sound, έργο του 2025): εδώ έχουμε μια διμοιρία δεκατριών ομοιόμορφων στρατιωτών (θα έλεγα πως πρόκειται για τον ίδιο ακριβώς στρατιώτη επί δεκατρία), που λειτουργούν σε απόλυτη πειθαρχία στο ξεκίνημα, για να δοθεί η εντύπωση της προέκτασης της υποτακτικής τους κίνησης στο διηνεκές.

Ευτυχώς, και προς μεγάλη έκπληξη του θεατή, στην κοπιώδη επανάληψη της ίδιας στρατιωτικής Προσοχής, Ανάπαυσης και Εφ’ όπλου, θα προκύψει η έκπληξη της καταπόνησης. Αυτή, με τη σειρά της, θα φέρει τη βαθμιαία εξάντληση, που θα επιφέρει τον αποσυντονισμό και την αποδιάρθρωση του αρχικού σχηματισμού της μαγνητοσκοπημένης διμοιρίας. Αυτό το εφέ θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως το προστάδιο του αφανισμού, εφόσον ένας-ένας οι στρατιώτες αναποδογυρίζουν, συστρέφονται, κατακερματίζονται, εξαλείφονται, έως ότου επικρατήσει το απόλυτο μαύρο. Στη δική μου, όμως, αντίληψη, η διαφοροποίηση κάποιων απ’ αυτούς και το πλήγμα που αυτή επιφέρει στην ομοιομορφία και στο ομόηχο πειθαρχημένο αποτέλεσμα, διανοίγει μιαν ακτίδα ελπίδας για διατήρηση της ατομικότητας και για επικράτηση της ιδιαιτερότητας.

Σύνθλιψη, συντριβή, υποταγή: αυτά είναι τα κυρίαρχα εικονοποιητικά μοτίβα της έκθεσης «Fault Line», μιας καίριας παρέμβασης του υποκειμένου που έχει φτάσει στα όρια της ανοχής του και εκρήγνυται, παράγοντας αστάθεια, αμφιθυμία, διάθεση αναστοχασμού, ένσταση, διάρρηξη των αρμών συνοχής του καταπιεστικού μηχανισμού και διεκδίκηση του ανθρώπινου αυτοπροσδιορισμού.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

¹Ο τίτλος είναι δανεισμένος από τη φράση του Βρετανού θεωρητικού του πολιτισμού, συγγραφέα και μουσικοκριτικού Μαρκ Φίσερ «Κανείς δεν βαριέται, απλώς όλα είναι βαρετά», σκέψη που αποτυπώνει και ερμηνεύει κριτικά και εύστοχα την εποχή μας, και ιδιαίτερα τη λειτουργία του καπιταλιστικού κυβερνοχώρου και της κυρίαρχης κουλτούρας στις δύο πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα.
²«Ο νόμος του Web 2.0 είναι ότι τα πάντα επιστρέφουν, είτε πρόκειται για διαφημίσεις, είτε για δημόσια τηλεοπτικά σποτ, είτε για ξεχασμένες τηλεοπτικές σειρές: η ιστορία συμβαίνει τη μία φορά ως τραγωδία και την άλλη ως βίντεο στο You Tube!» (Μαρκ Φίσερ, Η ακύρωση του μέλλοντος, σ. 134-136, μτφ. Αλέξανδρος Παπαγεωργίου. Εκδόσεις Αντίποδες. Αθήνα. 2025).
³«Οι σημερινές σχέσεις παραγωγής είναι επίσης συνυπεύθυνες γι΄ αυτή την κρίση ανταμοιβής. Δεν υπάρχει πια οριστικό έργο, αποτέλεσμα περατωμένης εργασίας, ακριβώς επειδή, σήμερα, οι σχέσεις παραγωγής εμποδίζουν την περάτωση του έργου. Σήμερα, πολύ περισσότερο απ΄ όσο παλιά, εργαζόμαστε μάλλον αφήνοντας τα πάντα ανοικτά. Μας λείπουν οριστικές μορφές με αρχή και τέλος» (Χαν Μπιουνγκ- Τσουλ, Η κοινωνία της κόπωσης, μετ. Ανδρέα Κράουζε. Εκδόσεις Opera.)