Σάκος Εκστρατείας του Επίμονου Αναγνώστη: «Μπόρχες»

Ο Φιόρδα συνθέτει ένα πανηγυρικό στην μπορχεσιανή τεχνοτροπία και νοοτροπία, μας καλεί σ᾽ ένα γλέντι της λογοτεχνίας, όπου ο ευφυής αλλά μάλλον ανάλαφρος στοχασμός σχετικά με τα όρια της μυθοπλασίας χορεύει παρέα με το χαρούμενο χιούμορ και την ανέμελη ευρυμάθεια.

Στο πιο πρόσφατο, και συναρπαστικά χορταστικό, μυθιστόρημα του Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκες (Juan Gabriel Vásquez, Μπογκοτά, 1973) Η μορφή των λειψάνων (μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Ίκαρος), εμφανίζονται κάμποσα πονήματα του Μπόρχες και, κυρίως, δεσπόζει ένα είδος μπορχεσιανής λογικής σχεδόν σε όλες τις 680 σελίδες του έργου. Λίγο πριν ξεκοκαλίσω το μυθιστόρημα του Vásquez (για το οποίο έγραψε εκτενώς ο Διονύσης Μαρίνος), απόλαυσα το ευφυώς αναιδές μίνι μυθιστόρημα του Γκαστόν Φιόρδα (Gastón Fiorda, Μπουένος Άιρες, 1979) Η συνωμοσία Μπόρχες (μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Opera), όπου ο μέγας Μπόρχες εικάζεται ότι δεν ήταν παρά ένας ημιατάλαντος γραφιάς και ότι ο μύθος Μπόρχες δεν είναι παρά ένα κατασκεύασμα των λογοτεχνών του περιοδικού «Sur», το προϊόν μιας αλλόκοτης συμφωνίας — στη διάρκεια μιας απολύτως μυστικής συνάντησης με τον Αδόλφο Μπιόι Κασάρες, την Βικτόρια Οκάμπο, και άλλα μέλη της ομάδας του «Sur», ο ημιατάλαντος γραφιάς θα συμφωνήσει να «κατασκευαστεί» ο Μύθος Μπόρχες, να αλλάξει την εξωτερική του εμφάνιση, να υπογράφει κείμενα γραμμένα συλλογικά, να προσποιηθεί ακόμα και ότι είναι τυφλός, και πάει λέγοντας.

Ο Μπόρχες υπάρχει για το σύμπαν της λογοτεχνίας, αλλά ο αληθινός Μπόρχες δεν είναι παρά ένας αχυράνθρωπος, ένα επινόημα, μια μυθοπλασία. Ο Φιόρδα στήνει αυτήν την υποτυπώδη πλοκή σαν σκηνικό για να αρχίσει να κάνει ταχυδακτυλουργικά κόλπα με τους τόπους και τους τρόπους της λογοτεχνίας, με τα όρια ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία, με τη βιβλιοφιλία και τις εξωφρενικές συνέπειες μιας άκρατης και άκριτης βιβλιομανίας. Η μία περιπλοκή οδηγεί στην άλλη, νήματα απλώνονται και μπερδεύονται, συγγραφείς και ποιητές εμφανίζονται εδώ κι εκεί, το Άγνωστο Πανεπιστήμιο του Ρομπέρτο Μπολάνιο κάνει παρέα με το Πόλεμος από αέρος και λογοτεχνία του Β. Γκ. Ζέμπαλντ, ένας πανηλίθιος και σκοτεινός βιβλιοπώλης, ονόματι Αγόστο Λασάγιε, περιπλέκει τις ήδη περιπεπεπλεγμένες πλέξεις ανάγνωσης, γυναίκες μυστηριώδεις και μη εμφανίζονται αναπάντεχα, ακούγεται η κιθάρα του Αταουάλπα Γιουπάνκι, τσιτσιρίζουν τσιτάτα του Χέγκελ και του Σπένσερ, και το μυθιστόρημα με τίτλο Η συνωμοσία Μπόρχες γίνεται μια αίθουσα με πολλαπλά κάτοπτρα από όπου δεν λείπουν οι πυροβολισμοί. Ο Φιόρδα συνθέτει ένα πανηγυρικό στην μπορχεσιανή τεχνοτροπία και νοοτροπία, μας καλεί σ᾽ ένα γλέντι της λογοτεχνίας, όπου ο ευφυής αλλά μάλλον ανάλαφρος στοχασμός σχετικά με τα όρια της μυθοπλασίας χορεύει παρέα με το χαρούμενο χιούμορ και την ανέμελη ευρυμάθεια.

Gastón Fiorda – Hernán Ronsino

Οι μηχανορραφίες και τα περίπλοκα παιχνίδια της πολιτικής πάλλονται κάτω από την κρούστα των αφηγήσεων που συμπλέκονται στον νου του αναγνώστη, ο χορός των ημερομηνιών γίνεται ένα μακάβριο φόντο που θα βαφτεί με αίμα.

Σ' αυτό το γλέντι παρίσταται και ο ιρλανδικής καταγωγής Αργεντινός συγγραφέας Ροδόλφο Ουόλς (Rodolfo Walsh, 1927-1977), ο οποίος, δυστυχώς, «εξαφανίστηκε» στη διάρκεια της δικτατορίας του Βιντέλα, και ο οποίος είχε γράψει το συγκλονιστικό μυθιστόρημα-ντοκουμέντο Επιχείρηση Μακελειό (Operación Masacre, 1957) όπου ιστορείται η σφαγή άμαχων πολιτών στην κοινότητα Χοσέ Λεόν Σουάρες, κοντά στο Μπουένος Άιρες, από άντρες της πολιτοφυλακής. Το εν λόγω βιβλίο διατρέχει το σύντομο, επίσης μπορχεσιανό, καίτοι σκληρά ρεαλιστικό, μυθιστόρημα Το τελευταίο τρένο από το Μπουένος Άιρες (μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Opera) του Ερνάν Ρονσίνο (Hernán Ronsino, Τσιβιλκόι, 1975) όπου μέσω τεσσάρων αφηγητών (Βισέντε Βάρδεμαν, Μπίτσο Σόουσα, Μιγκελίτο Μπάριος, και Ραμόν Φολκάδα) και τεσσάρων ημερομηνιών (Οκτώβριος 1973, Δεκέμβριος 1984, Ιούλιος 1966, και Δεκέμβριος 1959) μας κοινωνείται ένα τρομερό επεισόδιο πάθους, χαμέρπειας, εκδίκησης και συγχώρεσης, ενώ ακούγεται διαρκώς το σφύριγμα του τρένου από ένα περιλάλητο γουέστερν με τον Κερκ Ντάγκλας και τον Άντονι Κουίν. Οι μηχανορραφίες και τα περίπλοκα παιχνίδια της πολιτικής πάλλονται κάτω από την κρούστα των αφηγήσεων που συμπλέκονται στον νου του αναγνώστη, ο χορός των ημερομηνιών γίνεται ένα μακάβριο φόντο που θα βαφτεί με αίμα, ο κινηματογράφος εκτροχιάζεται μες στη λογοτεχνία, και οι λέξεις, γερά δουλεμένες από την πένα του Ρονσίνο, γίνονται ασπρόμαυρες κινούμενες εικόνες.

Άλλα δύο βιβλία, παλαιότερα, μπορούν να συμπληρώσουν το μπορχεσιανό παζλ. Πρόκειται για την Νέα παγκόσμια ιστορία της ατιμίας (μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Πόλις) του δαιμόνιου Ουαλού Ρις Χιουζ (Rhys Hughes, Κάρντιφ, 1966), ένα σπαρταριστό και λίαν ευφάνταστο sequel της Παγκόσμιας Ιστορίας της Ατιμίας (1935), του πιο δημοφιλούς βιβλίου του Μπόρχες. Ο Χιουζ παρωδεί δημιουργικά τον Μπόρχες που ήδη παρωδούσε, επίσης δημιουργικά, τα λαϊκά αφηγήματα και τις ιστορίες διαβόητων κακοποιών. Η ελληνική έκδοση, χάρη στον μεταφραστή της, εμπλουτίζεται μάλιστα με ένα δεύτερο μέρος υπό τον τίτλο Borgesiana, όπου μάλιστα, στο διήγημα «Ημιουργός» εμφανίζονται οι ποδοσφαιριστές Τραϊανός Δέλλας και Άγγελος Χαριστέας, η τραγουδίστρια Σαββίνα Γιαννάτου, και ο συγκριτιστής εστέτ και μεταφραστής Αχιλλέας Κυριακίδης!

O Βραζιλιάνος συγγραφέας Λουίς Φερνάντο Βερίσσιμο (Luís Fernando Veríssimo, Πόρτο Αλέγρε, 1936), συνθέτει ένα διασκεδαστικότατο αστυνομικό μυθιστόρημα, με τον εύγλωττο τίτλο Ο Μπόρχες και οι αιώνιοι ουραγκοτάγκοι (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος, εκδ. Άγρα), όπου ένας μοναχικός μεσόκοπος, ο Φολγκενστάιν, που ζει με τον γάτο του, ο οποίος φέρει το μπορχεσιανό όνομα Άλεφ, γνωρίζει τον Μπόρχες σε ένα συνέδριο για τον γενάρχη της λογοτεχνίας μυστηρίου Έντγκαρ Άλαν Πόου, και από κοινού καταπιάνονται με την εξιχνίαση του φόνου ενός εκ των συνέδρων, του Γερμανού Ρότκοπφ. Ο αναγνώστης διασκεδάζει με τις περίτεχνες επινοήσεις του Βερίσσιμο, με τις μνείες στα έργα του Πόου και του Μπόρχες, με το πέρασμα του στοχαστή Βάλτερ Μπένγιαμιν από τις σελίδες του μυθιστορήματος, ίσως του μοναδικού στο οποίο πρωταγωνιστεί ο Μπόρχες.

Αξίζει να θυμίσουμε, κλείνοντας, ότι ο ποιητής Νίκος Καρούζος είναι ο πρώτος που μετέφρασε Μπόρχες στα ελληνικά, ήδη τη δεκαετία του 1960! 

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ-ΙΚΑΡΟΣ ΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.

Αποσπάσματα από τα βιβλία

«Υπάρχει κάτι στο Μπουένος Άιρες που δεν είναι διόλου δυσάρεστο: η ανωνυμία με την οποία περιδιαβαίνουν τα πλάσματά του. Είναι σαν μεγεθυσμένοι ίσκιοι, που αναζητούν κάποια ακαθόριστα σημεία στην άλλη άκρη της πόλης. Εξ ου και η ατομικότητα διαμορφώνεται σ᾽ ένα κίβδηλο παρόν που, σιγά σιγά, ξεχνάει τον ίδιο το σκοπό του». Γκαστόν Φιόρδα, Η Συνωμοσία Μπόρχες (σ. 59)

«Μ' αρέσουν οι ταινίες όπου αυτοί που περιμένουν να τουφεκιστούν δε δείχνουν τον παραμικρό φόβο, είναι στημένοι μπροστά στο απόσπασμα, γενναίοι, ενώ, αντίθετα, οι δειλοί είναιοι δήμιοι, που σημαδεύουν και προσπαθούν ν᾽ αποφύγουν το βλέμμα του μελλοθάνατου». Ερνάν Ρονσίνο, Το τελευταίο τρένο από το Μπουένος Άιρες (σ. 50)

«Ένα γραφείο για τον συγγραφέα Τόμας Πίντσον, που οι εσωτερικοί του τοίχοι, το ταβάνι και το πάτωμα είναι όλα στρωμένα με ανεμφάνιστες φωτογραφικές πλάκες». Ρις Χιουζ, Νέα Παγκόσμια Ιστορία της Ατιμίας (σ. 230)

«Τώρα όμως βρισκόμουν μέσα στη βιβλιοθήκη του Χόρχε Λουίς Μπόρχες. Είχα φτάσει στο κέντρο του λαβυρίνθου και το τέρας μού πρόσφερε τσάι, μάτε ή σέρρυ. Βρισκόμουν ανάμεσα στα βιβλία σου, κάτω από τις γκραβούρες του Πιρανέζι, έπινα το αληθινά εγγλέζικο τσάι σου κι εσύ με άκουγες. Κι αυτή τη φορά δεν ήταν ένα όνειρο. Όπως η θλίψη και η απογοήτευση πάλευαν για την εξουσία στο πρόσωπό σου, η ναυτία και η έκσταση μάχονταν στο στομάχι μου». Λουίς Φερνάντο Βερίσσιμο, Ο Μπόρχες και οι αιώνιοι ουραγκοτάγκοι (σ. 50)

Η συνωμοσία Μπόρχες
Γκαστόν Φιόρδα
Μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης
Opera 2018
Σελ. 160, τιμή εκδότη €10,60

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ GASTON FIORDA

Το τελευταίο τρένο από το Μπουένος Άιρες
Ερνάν Ρονσίνο
Μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης
Opera 2018
Σελ. 80, τιμή εκδότη €7,40

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ HERNAN RONSINO