alt

Για το μυθιστόρημα του Vladimir Nabokov Η άμυνα του Λούζιν (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Μεταίχμιο).

Της Αργυρώς Μαντόγλου

Το σκάκι ως πνευματική ενασχόληση έχει γοητεύσει μυθιστοριογράφους, φιλοσόφους, ποιητές, κινηματογραφιστές. Ο ίδιος ο Ναμπόκοφ είχε μαγευτεί από το παιχνίδι και είχε περάσει χρόνια προσπαθώντας να επιλύσει διάφορα σκακιστικά προβλήματα, αν και στο Άμυνα του Λούζιν, γραμμένο το 1930 στα ρωσικά, η σκακιέρα λειτουργεί και ως μεταφορά για τη ζωή και τη δυσκολία του ανθρώπινου νου ακόμα και του ιδιαίτερα προικισμένου νου να επιλύει ακατάπαυστα νέα προβλήματα και να βρίσκει τους δέοντες συνδυασμούς προκειμένου να ενσωματώνεται, να επιβιώνει και να περνάει απαρατήρητος.  

Το μυθιστόρημα είναι εν πολλοίς η βιογραφία ενός μοναχικού παιδιού που εξελίσσεται σε έναν ιδιόρρυθμο άντρα αλλά και της μαρτυρικής ζωής του η οποία παρουσιάζεται ως μια μυστήρια και δυσεπίλυτη σκακιστική παρτίδα.

Το μυθιστόρημα είναι εν πολλοίς η βιογραφία ενός μοναχικού παιδιού που εξελίσσεται σε έναν ιδιόρρυθμο άντρα αλλά και της μαρτυρικής ζωής του η οποία παρουσιάζεται ως μια μυστήρια και δυσεπίλυτη σκακιστική παρτίδα. Ο Λούζιν είναι ένα νεαρό αγόρι από μια αριστοκρατική οικογένεια της Αγίας Πετρούπολης (όπως και ο ίδιος ο Ναμπόκοφ) ο κόσμος του οποίου διαλύεται από τον πόλεμο και την επανάσταση, αν και τα πολιτικά και ιστορικά γεγονότα δεν φαίνεται να τον επηρεάζουν τόσο όσο η δική του οδύνη που προκαλείται από την παρενόχληση που υφίσταται στο σχολείο από τους συμμαθητές του και την ψυχρότητα που βιώνει στο σπίτι. Οι γονείς του είναι μάλλον αδιάφοροι, ανίκανοι να διακρίνουν τα συμπτώματα του βαθιά τραυματισμένου γιου τους.

Η μελωδία της σκακιέρας

Το ταλέντο του Λούζιν τον απομακρύνει ακόμα περισσότερο από τον αδιάφορο πατέρα του ο οποίος είναι συγγραφέας των περιπετειών του Τόνι – ενός μελαγχολικού αγοριού, όπως ο γιος του. Αυτή η ανεπιθύμητη δημοτικότητα στο σχολείο δημιουργεί ακόμα περισσότερα προβλήματα στον Λούζιν και είναι προφανές πως ο πατέρας τον θεωρεί μια ακόμα απογοήτευση, καρπός ενός άχαρου γάμου ο οποίος συντηρείται μόνο και μόνο χάρη στον ερωτικό δεσμό που διατηρεί με μια νεώτερη συγγενή. Η μητέρα του Λούζιν παρουσιάζεται άοπλη και αδύναμη και η παιδική του ηλικία, όπως και τόσων άλλων λογοτεχνικών ηρώων, θλιμμένη και μοναχική. Τα μοναδικά ευχάριστα διαλλείματα για αυτό το εσωστρεφές παιδί είναι η διαφυγή στις ιστορίες του Ιουλίου Βερν και του Σέρλοκ Χολμς και όχι μόνο για τις περιπέτειες τους αλλά και επειδή η ανάγνωση του προσφέρει ένα καταφύγιο. Ο Ναμπόκοφ περιγράφει την προσκακιστική ζωή του ήρωα, γεμάτη ψέματα και υπεκφυγές προκειμένου να βρεθεί στο σπίτι της θείας του, ερωμένης του πατέρα του, η οποία αργότερα θα τον μυήσει στο παιχνίδι.

Η πτώση του μεγάλου σκακιστή

Ο Λούζιν βρίσκεται σε ένα θεραπευτήριο με νευρικό κλονισμό, όπου συναντά μια νεαρή Ρωσίδα, μια εμιγκρέ που εξαιτίας της επανάστασης βρέθηκε στο Βερολίνο, η οποία τον πλευρίζει και επιδεικνύει μεγάλο ενδιαφέρον γι’ αυτόν, εν μέρει από περιέργεια και εν μέρει από οίκτο.

Στη συνέχεια βρίσκουμε και πάλι τον Λούζιν στην Ευρώπη μετά την επανάσταση, μια γελοία φιγούρα, με τη φθίνουσα φήμη του Μεγάλου Μετρ καθώς νεώτεροι σκακιστές αντιγράφουν τις τεχνικές του, βγάζουν χρήματα παίζοντας σε θεαματικά παιχνίδια, ενώ εκείνος είχε φθάσει στα όρια του μετά από μια μεγάλη περιοδεία την Ευρώπη. Οι γονείς του έχουν και οι δυο πεθάνει και καθώς οι ικανότητες του έχουν μειωθεί δραματικά, ο μέντοράς του τον εγκαταλείπει και επενδύει τα χρήματά του στην παραγωγή κινηματογραφικών ταινιών. Ο Λούζιν βρίσκεται σε ένα θεραπευτήριο με νευρικό κλονισμό, όπου συναντά μια νεαρή Ρωσίδα, μια εμιγκρέ που εξαιτίας της επανάστασης βρέθηκε στο Βερολίνο, η οποία τον πλευρίζει και επιδεικνύει μεγάλο ενδιαφέρον γι’ αυτόν, εν μέρει από περιέργεια και εν μέρει από οίκτο. Με τον καιρό η κοπέλα υποβάλλει στον εαυτό της τον μεγάλο άθλο να πλησιάσει τον Λούζιν, έναν άνθρωπο εξίσου ακατανόητο και απρόσβατο με το παιχνίδι που παίζει, και παρότι αδυνατεί να μοιραστεί μαζί του τα βάσανα της τέχνης του, στα μάτια της ο σκακιστής είναι ένας βασανισμένος καλλιτέχνης: «Όταν έπαιζε μπλάιντ, ήταν πάντοτε σε θέση να νιώσει εκείνες τις ποικίλες δυνάμεις στην αυθεντική τους καθαρότητα, στην πρωταρχική αγνότητά τους κι όλο το σκακιστικό πεδίο συγκλονιζόταν από την ένταση, και πάνω από την ένταση αυτή εκείνος παρέμεινε κυρίαρχος...»

Το αμήχανο φλερτ οδηγεί, μετά από επιμονή της, στο να ζητήσει ο Λούζιν το χέρι της και το κάνει περισσότερο ως ένας απελπισμένος άνθρωπος παρά ως μνηστήρας. Μέσα από την αρραβωνιαστικιά του έχει την ευκαιρία να έρθει σε επαφή με την κοινότητα των Ρώσων εμιγκρέδων, να μπει στα διαμερίσματά τους, ασφυκτικά γεμάτα από αντικείμενα και νοσταλγία για τη Ρωσία, τη χαμένη πατρίδα. Ταυτόχρονα ο Λούζιν όταν παίζει με έναν Ιταλό πρωταθλητή σωριάζεται στα μέσα του παιχνιδιού, η «άμυνά του» ενάντια σε αυτόν τον δυνατό αντίπαλο δεν προλαβαίνει να αποκαλυφθεί στους θαυμαστές του, με αποτέλεσμα να περάσει στην ιστορία ως ένα αίνιγμα. Η αρραβωνιαστικιά του αναλαμβάνει να τον συνεφέρει και παρά την αποδοκιμασία της οικογένειάς της, εκείνη υιοθετεί το ρόλο της συζύγου-νοσοκόμας.

alt

Μια ημιτελής παρτίδα

Οι γιατροί τον συμβουλεύουν να απομακρυνθεί από το παιχνίδι καθώς τα σκακιστικά προβλήματα δημιουργούν παρενέργειες στον εγκέφαλό του και να αποφεύγεται η όποια αναφορά ή επαφή με αυτή την πτυχή της ζωής του. Μετά το γάμο γίνεται προφανές πως αυτό είναι αδύνατο καθώς με τον παραμικρό υπαινιγμό ο Λούζιν ανακαλεί το ημιτελές παιχνίδι του πριν από την νευρική κατάρρευση, αποφεύγοντας να το μοιράζεται με τη σύζυγό του που τον παρακολουθεί στενά. Τότε είναι που αρχίζει να βλέπει τον κόσμο σαν μια γιγάντια σκακιέρα με μοτίβα επαναλαμβανόμενα από την παιδική του ηλικία έως την ενήλικη ζωή του. Η ζωή γίνεται πρόβλημα που πρέπει να λυθεί όπως και το παιχνίδι, και η «άμυνα» του Λούζιν μοιάζει εξίσου ανεπαρκής στη ζωή όσο και στη σκακιέρα. Καθώς δεν δύναται να απαγκιστρωθεί από το παρελθόν και από τον μέντορά του που τον αναζητά για να παίξει σε μια κινηματογραφική παραγωγή, καθώς και από τη γυναίκα του που επιμένει να επισκεφτούν τον τάφο του πατέρα του, έναν παλιό συμμαθητή από το σχολείο που ανακινεί τραυματικές μνήμες από το παρελθόν και τη Ρωσίδα που γνώριζε τη θεία του που τους επισκέπτεται, διαπιστώνει πως το παιχνίδι του σκακιού της ζωής του εξακολουθεί να παίζεται και να τον κυκλώνει από παντού, τώρα πια ερήμην του, μέχρι που ο Λούζιν επιχειρεί τη μεγάλη έξοδο.

Ο Ναμπόκοφ γράφει με όλες του τις αισθήσεις του επικεντρωμένες στην εικόνα που στήνει, δίνοντας μας ταυτόχρονα όλα τα «κλειδιά» για να εισχωρήσουμε στο μυαλό του ήρωά του, η γραφή του είναι εντατική και ασθμαίνουσα, όπως και ο ψυχικός κόσμος του Λούζιν, σε μόνιμη έκσταση και υπερδιέγερση.

Το Άμυνα του Λούζιν είναι ένα μυθιστόρημα που μας δίδεται μέσα από την οπτική του κεντρικού χαρακτήρα, ενός χαρακτήρα που είναι μονίμως έξω από τα νερά του και αδυνατεί να συγχρωτιστεί με την εποχή και το περιβάλλον του. Μέρος της εξωπραγματικής ατμόσφαιρας του βιβλίου είναι η μεταφορά του σκακιστικού μοτίβου σε όλες τις σκηνές – ένας άντρας που δεν μπορεί να λειτουργήσει στον κόσμο των ενηλίκων και αγκιστρώνεται από το σκάκι σαν σωσίβιο, την ώρα που αυτό τον παρασύρει όλο και μακρύτερα από την πραγματικότητα. Η σκακιέρα προσφέρει σε αυτόν τον ευάλωτο άνθρωπο ένα νόημα, έστω και προσωρινά, αν και δεν υπάρχει τρόπος να βγει νικητής από αυτό το παιχνίδι.

Ο Ναμπόκοφ γράφει με όλες του τις αισθήσεις επικεντρωμένες στην εικόνα που στήνει, δίνοντας μας ταυτόχρονα όλα τα «κλειδιά» για να εισχωρήσουμε στο μυαλό του ήρωά του. Η γραφή του είναι εντατική και ασθμαίνουσα, όπως και ο ψυχικός κόσμος του Λούζιν, σε μόνιμη έκσταση και υπερδιέγερση. «Μη ξεχνάς τη λεπτομέρεια, τη θεϊκή λεπτομέρεια», συμβούλευε ο Ναμπόκοφ του μαθητές του δεκαετίες αργότερα στην Αμερική και βλέπουμε πως ακόμα και σε αυτό το πρώιμο μυθιστόρημα, αναγάγει την κάθε λεπτομέρεια σε στοιχείο θεμελιακό και αποκαλυπτικό - βασικό μέλημα του μεγάλου συγγραφέα. Η μετάφραση του απαιτητικού αυτού έργου είναι μια από τις καλύτερες στιγμές του κυρίου Γ. Ι. Μπαμπασάκη. 
* Η ΑΡΓΥΡΩ ΜΑΝΤΟΓΛΟΥ είναι συγγραφέας και μεταφράστρια.
Τελευταίο της βιβλίο, το μυθιστόρημα «Σώμα στη βιτρίνα» (εκδ. Μεταίχμιο).
** Στην κεντρική φωτογραφία εικονίζεται ο συγγραφέας μαζί με τη γυναίκα του πάνω από το αγαπημένο τους παιχνίδι.

altΗ άμυνα του Λούζιν
Vladimir Nabokov
Μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης
Μεταίχμιο 2016
Σελ. 352, τιμή εκδότη €15,50

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ VLADIMIR NABOKOV


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Οι εμπρηστές, της Ρ.Ο. Κουόν: Εξαιρετική θεματική, αδιέξοδη διαχείριση

Οι εμπρηστές, της Ρ.Ο. Κουόν: Εξαιρετική θεματική, αδιέξοδη διαχείριση

Για το μυθιστόρημα της Ρ.Ο. Κουόν «Οι εμπρηστές» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου, εκδ. Δώμα). Στην κεντρική εικόνα, η συγγραφέας. 

Του Νίκου Ξένιου

Δέκα χρόνια συγγραφικού μόχθου χρειάστηκαν μέχρι να δημοσιεύσει η κορεατικής ...

Η ντίσκο του Γκόγκολ, του Πάβο Μάτσιν

Η ντίσκο του Γκόγκολ, του Πάβο Μάτσιν

Για το μυθιστόρημα του Πάβο Μάτσιν «Η ντίσκο του Γκόγκολ» (μτφρ. Τέσυ Μπάιλα, εκδ. Βακχικόν).

Της Χριστίνας Μουκούλη

Επιστημονική φαντασία ή μαγικός ρεαλισμός; Δυστοπία ή αλληγορία; Παραμύθι ή προφητεία; Ή μήπως όλα αυτά μαζί; Πόση τόλμη, πρωτοτυπία, ευρηματικότητα και φαντασία πρ...

Ο μεγάλος απατεώνας, του Χέρμαν Μέλβιλ

Ο μεγάλος απατεώνας, του Χέρμαν Μέλβιλ

Για το μυθιστόρημα του Herman Melville «Ο μεγάλος απατεώνας» (μτφρ. Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος, εκδ. Πατάκη).

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Αν ο κάθε άνθρωπος είναι ένα νησί, τότε η ανθρωπότητα (αν αποδεχτούμε αυτή την αφαίρεση) είναι ένα πλοίο. Ή, ακόμα καλύτερ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Τον φετινό νομπελίστα λογοτεχνίας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα θα συστήσουν στους Έλληνες αναγνώστες οι εκδόσεις Ψυχογιός, ξεκινώντας με το τελευταίο του μυθιστόρημα, Afterlives.

Επιμέλεια: ...

5 λεπτά με τον Γρηγόρη Καλαϊτζή

5 λεπτά με τον Γρηγόρη Καλαϊτζή

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Γρηγόρης Καλαϊτζής με αφορμή το δίτομο βιβλίο του «fiction black - 3 Iστορίες».

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το βιβλίο σας; Θυμάστε το αρχικό ερέθισμα; ...

Θέατρο στη Στέγη: Ο ελληνικός «Παράδεισος» της Κατερίνας Γιαννοπούλου

Θέατρο στη Στέγη: Ο ελληνικός «Παράδεισος» της Κατερίνας Γιαννοπούλου

Η παράσταση «Παράδεισος» του Αυστριακού συγγραφέα Thomas Köck, σε σκηνοθεσία Κατερίνας Γιαννοπούλου, θα παρουσιαστεί στη Μικρή Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση από 29 Οκτωβρίου μέχρι και 7 Νοεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Κατ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ