Για το μυθιστόρημα της Ντόρις Λέσινγκ (Doris Lessing) «Η καλή τρομοκράτισσα» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη, εκδ. Διόπτρα).
Γράφει η Αργυρώ Μαντόγλου
Η καλή τρομοκράτισσα -μυθιστόρημα γραμμένο το 1987- διατηρεί την επικαιρότητά του, όχι επειδή προφητεύει γεγονότα, αλλά επειδή, για άλλη μια φορά, αποδεικνύει τη δύναμη της λογοτεχνικής αφήγησης να διεισδύει σε περιοχές όπου ο δημοσιογραφικός και ο δοκιμιακός λόγος αδυνατούν να προσεγγίσουν. Η Ντόρις Λέσινγκ δεν επιχειρεί να ερμηνεύσει την τρομοκρατία· επιχειρεί να αφηγηθεί την εσωτερική ζωή εκείνων που προσχωρούν σε αυτήν: τα κίνητρα, τις συγκρούσεις, τις αντιφάσεις και την προσωπική ιστορία των χαρακτήρων.
Η Λέσινγκ παίρνει μια συνηθισμένη κατάσταση και την οδηγεί στα άκρα, δίνοντάς μας ένα ρεαλιστικό κοντινό πλάνο, μιας ομάδας από δυσαρεστημένα, πολιτικοποιημένα άτομα που ζουν στο Λονδίνο σε ένα σπίτι υπό κατάληψη την εποχή της Θάτσερ, αποδίδοντας το επαναστατικό κλίμα της κοινοβιακής ζωής, την απαξίωση των συμβάσεων και των μικροαστικών αξιών, τοποθετώντας τους ήρωές της σε ένα χώρο όπου κάθε τι προσωπικό είναι συνυφασμένο με το πολιτικό. Στο Η καλή τρομοκράτισσα αποδίδεται σχολαστικά το κρίσιμο εκείνο σημείο όπου οι συσσωρευμένες απογοητεύσεις, οι ακυρωμένες ελπίδες και ο γενικευμένος θυμός συσπειρώνονται και μετατρέπονται σε δολοφονική δράση.
Κεντρικός χαρακτήρας είναι η Άλις, μια γυναίκα σχεδόν στο κατώφλι της μέσης ηλικίας, με συμπεριφορά και συναισθηματικές αντιδράσεις εφήβου, η οποία από επαναστάτρια καταλήγει να γίνει μέλος μιας οργάνωσης που επιδίδεται σε τρομοκρατικές ενέργειες. Η Λέσινγκ συνθέτει σχολαστικά το πορτρέτο της, παρακολουθώντας τις μεταβολές της προσωπικότητάς της μέσα στον χρόνο και τα γεγονότα που την ώθησαν σε αυτή την επιλογή: τις οικογενειακές καταβολές, τα παιδικά χρόνια και, κυρίως, τη σχέση με τη μητέρα της. Ακολουθώντας την ηρωίδα της, της επιτρέπει να εκφράσει την οργή της, να επιδείξει τις πολλαπλές οργανωτικές της ικανότητες, και τις ικανότητες στο συντονισμό και στη φροντίδα των άλλων, αλλά και την αδυναμία της να «δει» και να φροντίσει τον ίδιο της τον εαυτό.
Μια αξιόπιστη γυναίκα
Η πλοκή στο πρώτο τουλάχιστον μέρος είναι απλή και προβλέψιμη. Η Άλις είναι ένα από τα ιδρυτικά μέλη μιας αριστερής επαναστατικής ομάδας και μαζί με τους συντρόφους της καταλαμβάνουν ένα εγκαταλειμμένο σπίτι που προορίζεται για κατεδάφιση. Πέρα από τα μέλη της ομάδας, στο σπίτι συρρέουν και άλλα άτομα που έχουν προβλήματα στέγασης, και παρότι η Άλις δεν είναι η αρχηγός τους, γίνεται η κινητήρια δύναμη της ομάδας, αναλαμβάνοντας όλες τις καθημερινές υποχρεώσεις και φροντίδες, πιέζοντας τους απρόθυμους να συμμετάσχουν. Ικανότατη και οργανωτική, η Άλις, στα τριανταεφτά της ξέρει πώς να χειρίζεται σχεδόν τα πάντα, εκτός από το χάος της δικής της ζωής.
Τη βλέπουμε να οργανώνει, όπως έχει κάνει και στο παρελθόν, να επισκευάζει, να μαγειρεύει για όλους, να βρίσκει λύσεις και να πείθει τους αρμόδιους να τους επιτρέψουν να παραμείνουν στο σπίτι. Πάντα παρούσα, πάντα αξιόπιστη, μια γυναίκα για όλες τις δουλειές, δίνει όλο τον χρόνο και την ενέργειά της στο να κάνει το σπίτι κατοικήσιμο, ώστε οι άλλοι να μπορέσουν να πάνε στις διαδηλώσεις, στις πικετοφορίες και στις πορείες. Με μεγάλο αγώνα κερδίζει την αίσθηση πως ανήκει σε μια ομάδα που για εκείνη είναι η οικογένειά της, χάνοντας, αναπόφευκτα την αίσθηση του δικού της εαυτού.
Ποια η σχέση του ΙRΑ με κάποια από τα μέλη της ομάδας; Ποιοι είναι οι μυστήριοι σύντροφοι του διπλανού σπιτιού και γιατί θάβουν τα εκρηκτικά στον κήπο;
Στο πρώτο μέρος η πλοκή περιορίζεται σε όσα αφορούν στο σπίτι: θα τα καταφέρει η Άλις να ξεφορτωθεί τους τόνους σκουπιδιών, να αφαιρέσει το τσιμέντο που έριξαν στις τουαλέτες, να αποκρούσει την αστυνομία, να αποκαταστήσει τις ηλεκτρικές και τις υδραυλικές συνδέσεις, και να αποτρέψει τις συγκρούσεις ανάμεσα στους συντρόφους που προτιμούν να συζητούν αντί να τη βοηθούν; Και όλα αυτά οφείλουν να γίνουν πριν από τη συνεδρίαση των μελών του δημοτικού συμβουλίου που θα αποφασίζει για τη μοίρα του σπιτιού.
Καθώς παρακολουθούμε την αγωνίστρια Άλις να δίνει μάχη με τον χρόνο, αναπόφευκτα δημιουργούνται κάποια ερωτήματα στον αναγνώστη: σε τι οφείλεται η εμμονή της με τη δημιουργία ενός σπιτικού; Γιατί τρέφει αυτή την υπερβολική αγάπη για τον αντιπαθητικό, παρασιτικό Τζάσπερ που η ίδια συντηρεί; Ποια η σχέση του ΙRΑ με κάποια από τα μέλη της ομάδας; Ποιοι είναι οι μυστήριοι σύντροφοι του διπλανού σπιτιού και γιατί θάβουν τα εκρηκτικά στον κήπο;
«Επαγγελματίες» και ερασιτέχνες επαναστάτες
Από τη στιγμή που το σπίτι προσωρινά περισώζεται, το μυθιστόρημα μεταφέρεται σε μια σκοτεινότερη περιοχή: πώς και πού η ομάδα θα αναλάβει δράση; Οι «επαγγελματίες» του διπλανού σπιτιού, που μπορεί να είναι μέλη της ΚGB ή του ΙRΑ ή ακόμα και των ειδικών δυνάμεων, τους έχουν κάνει στενό μαρκάρισμα και στρατολογούν νέα μέλη. Η Άλις γίνεται κλέφτρα, μια από τις κοπέλες της ομάδας κάνει απόπειρα αυτοκτονίας, ένας άλλος σκοτώνεται, και όπλα μεταφέρονται στο μέσον της νύχτας. Η αφήγηση προχωράει ταχύτατα μέχρι την τοποθέτηση και την ανατίναξη μιας βόμβας σε κεντρικό σημείο της πόλης που προκαλεί το θάνατο κάποιων αθώων περαστικών αλλά και ενός μέλους της ομάδας.
Το κλειδί για τον χαρακτήρα της Άλις είναι η προβληματική σχέση με τη μητέρα της. Η Λέσινγκ είναι εξίσου κριτική με τη «λανθάνουσα» μητρότητα της ηρωίδας της όσο και με τη δράση της ομάδας της. Η ανάγκη της Άλις να συγκεντρώνει τους συντρόφους της γύρω από ένα μεγάλο τραπέζι είναι σχεδόν μητρική, όπως και η προστατευτικότητά της απέναντι στον φοβερό Τζάσπερ, φθάνοντας στο σημείο να παραδεχτεί πως μένοντας μαζί του δεν πρόκειται να κάνει δικό της παιδί. Η συμπεριφορά της απέναντι σε όλα σχεδόν τα μέλη της ομάδας μοιάζει με την κλασική συμπεριφορά μητέρας-θύματος.
Η μητρική συμπεριφορά που υιοθετεί η Άλις απέναντι σε όλους όσοι είναι σε αδύναμη θέση ή δείχνουν αδύναμοι, γίνεται καταστροφική για την ίδια καθώς αυτοί που επωφελούνται δεν διστάζουν να την πληγώσουν και να την απορρίψουν.
Στην τελική αντιπαράθεση ανάμεσα στην Άλις και στη μητέρα της, Ντόροθι, θα αποκαλυφθεί και η ομοιότητα της παθολογίας τους: «Αποδείχτηκε ότι σπατάλησες τη ζωή σου ακριβώς όπως κι εγώ. Μαγειρεύοντας για τους άλλους και φροντίζοντας τους. Μια σκλάβα για όλες τις δουλειές», θα ομολογήσει η μητέρα της, προβάλλοντας την εκδοχή της υιοθέτησης του μητρικού ρόλου ως τρόπου αποφυγής της ωρίμανσής της. Η προοδευτική Ντόροθι έφθασε στα όρια της φτώχειας, προσφέροντας τα πάντα στην ανώριμη κόρη της. Η δε Άλις δίνει ό,τι διαθέτει, ή ό,τι μπορεί κλέψει από γονείς και συγγενείς στον (οικονομικά και συναισθηματικά) φειδωλό Τζάσπερ ο οποίος την ανταμείβει σποραδικά επιτρέποντάς της να βάζει τον υπνόσακο της δίπλα στο δικό του. Η μητρική συμπεριφορά που υιοθετεί η Άλις απέναντι σε όλους όσοι είναι σε αδύναμη θέση ή δείχνουν αδύναμοι, γίνεται καταστροφική για την ίδια καθώς αυτοί που επωφελούνται δεν διστάζουν να την πληγώσουν και να την απορρίψουν. Η δε υποτιθέμενη αδυναμία τους δεν είναι παρά ένας νοσηρός αρρωστημένος τρόπος για να την εξουσιάσουν, όπως συχνά κάνουν τα παιδιά με τις μητέρες τους.
Μια σύνθετη εικόνα
Διαβάζοντας σήμερα σε καινούργια ωραία μετάφραση την επανέκδοση του βιβλίου της Λέσινγκ, υπό το φως των τελευταίων τρομοκρατικών επιθέσεων, διαπιστώνουμε πως παρά την απλότητα της σύλληψης, το μυθιστόρημα κατορθώνει κάτι ιδιαίτερα δύσκολο: να περιγράψει τον ψυχισμό ατόμων που προσχωρούν σε ομάδες με τρομοκρατική δράση. Η εικόνα που μας δίνει διαφέρει κατά πολύ από την πλαστή εικόνα των μίντια, η οποία συνήθως είναι μια υπεραπλουστευμένη εκδοχή με έναν αριθμό τυποποιημένων χαρακτηριστικών που αντλούνται από χολυγουντιανές παραγωγές και αποτυγχάνουν να περιγράψουν μια τόσο πολύπλοκη προσωπικότητα – έναν άνθρωπο που στο όνομα των ιδεών του μπορεί να θυσιάσει τα πάντα, ακόμα και την αγάπη για την ίδια τη ζωή του.
Οι τρομοκράτες της Λέσινγκ είναι άτομα που έχουν διαβρωθεί από την ίδια τους τη σύγχυση, τρέφουν μια άσβεστη οργή που τους εμποδίζει να είναι ανθρώπινοι με τους δικούς τους, έχουν υποστεί αδικίες που δεν έχουν κατορθώσει να υπερβούν, έχουν μητρικά ένστικτα και φυσικές ανάγκες, αλλά η μεγαλύτερη ανάγκη τους είναι να αποσπάσουν την αναγνώριση και την προσοχή, κυρίως εκείνων που τους έχουν απορρίψει.
*Η ΑΡΓΥΡΩ ΜΑΝΤΟΓΛΟΥ είναι συγγραφέας και μεταφράστρια. Πρόσφατα κυκλοφόρησε το μυθιστόρημά της «Ένας δικός της δρόμος» (εκδ. Καστανιώτη).
Λίγα λόγια για τη συγγραφέα
Η Ντόρις Λέσινγκ [Doris Lessing] γεννήθηκε το 1919 στην Περσία από Βρετανούς γονείς και μεγάλωσε στη Νότια Αφρική. Υπήρξε μία από τους σημαντικότερους συγγραφείς του 20ού αιώνα.
 |
|
Πηγή εικόνας: National Portrait Gallery |
Το 2001 τιμήθηκε με το βραβείο David Cohen για τη συνολική προσφορά της στη βρετανική λογοτεχνία. Το 2007 της απονεμήθηκε το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας. Οι Times την κατέταξαν πέμπτη στη λίστα με τους 50 σπουδαιότερους Βρετανούς συγγραφείς από το 1945 και μετά.
Πέθανε το 2013.
