«Εξομολογήσεις μια μάσκας» του Γιούκιο Μισίμα (κριτική) – Η πάλη για την αποδοχή της κουίρ επιθυμίας

Οι Εξομολογήσεις μια μάσκας του Γιούκιο Μισίμα θυμίζουν τις πικάντικες εκμυστηρεύσεις σε ερωτικά περιοδικά παλιότερα δεκαετιών. Μόνο που εδώ η λογοτεχνία βάζει βαθιά το μαχαίρι. Η σχολαστική ειλικρίνεια συνδέεται με μια καλοζυγισμένη και διεισδυτική σκέψη.

Η γραφή

Οι εξομολογήσεις είναι μια διατριβή στο θέμα του ερωτισμού. Η «μάσκα» στον τίτλο του βιβλίου σημαίνει την υποκριτική συμπεριφορά, την προσπάθεια να ενδυθεί ο ήρωας τη φόρμα του «φυσιολογικού». Οπότε έρχεται η αντίρροπη δύναμη, εκείνη της εξομολόγησης, αποκαλύπτει έναν δεύτερο εαυτό, γεμάτο μυστικά που αγγίζουν τα όρια ενός σκοτεινού παραμυθιού. Η εξομολόγηση κατ’ αυτόν τον τρόπο αναιρεί τη μάσκα και δείχνει το αληθινό πρόσωπο. Η αποδοχή του διαφορετικού σεξουαλικού προσανατολισμού είναι αποτέλεσμα μιας επώδυνης και σκληρής πάλης. Ένα βιβλίο αποκαλυπτικό και αφοπλιστικό. ΄Ενας χείμαρρος κάθαρσης. Ο ήρωας έχει το όνομα Κοτσάν, αλλά είναι ξεκάθαρος ο αυτοβιογραφικός χαρακτήρας του βιβλίου. Ο Μισίμα εξηγεί τον λόγο που καταφεύγει στη γραφή, είναι γι’ αυτόν μια σπαρτιατική άσκηση αυτοπειθαρχίας.

Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό αυτών των εξομολογήσεων είναι ο σωματοποιημένος λόγος, χωρίς την παραμικρή εκτροπή σε οποιαδήποτε θεωρητική προσέγγιση. Τα ερεθίσματα που παρατίθενται είναι βιωμένα, κι οι λέξεις δεν είναι παρά οι σκιές των βιωμάτων που βγαίνουν στο χαρτί με τον χαρακτήρα μιας ανάμνησης. Όμως εδώ η μνήμη δεν προέρχεται από την επιστροφή στο παρελθόν αλλά από την αναδίφηση ή μάλλον ενεργοποίηση ζωτικών κυττάρων του σώματος. Οπότε δεν πρόκειται ακριβώς για ανάμνηση αλλά για αναζωπύρωση εκείνων των εικόνων που διεγείρουν τους ερωτικούς νευρώνες, στις απολήξεις του κορμιού. Στο βιβλίο κατονομάζονται τα σημεία που αποτελούν πηγές αυτού του ερεθισμού. Τα σημεία είναι εικόνες, είναι σκηνές, είναι επεισόδια με συγκεκριμένα πρόσωπα. Δεν είναι κάτι καινούριο αυτό. Η διαφορά είναι ότι εδώ ο ήρωας αφήνεται να τα μελετήσει, να τα ξεχωρίσει και να τα αναλύσει, να τα εντοπίσει ένα προς ένα, χωρίς συμπλέγματα, με τόλμη. Δεν υπάρχει πρόθεση πρόκλησης, μόνο ένας διαρκές σκάλισμα λεπτομερειών που σμίλεψαν την ερωτική ταυτότητα του ήρωα. Ο αναγνώστης βρίσκει κομμάτια του δικού του εαυτού στον χείμαρρο μιας ανεπιτήδευτης ειλικρίνειας.

Τα πρώτα κεφάλαια είναι ένας σχολαστικός κατάλογος των ερεθισμάτων, που είναι τα σημεία-κλειδιά της ερωτικής αφύπνισης του ήρωα. Ξεκινάμε από τη βρεφική ηλικία, πάμε στην παιδική, κι έπειτα την εφηβική. Η ψυχαναλυτική χροιά σίγουρα θα γοήτευε τον Φρόιντ. Στη συνέχεια, στα μετεφηβικά χρόνια, η ροή της αφήγησης ελαφρά διαφοροποιείται, δεν είναι τόσο ψυχαναλυτική, επικεντρώνεται στην πάλη του ήρωα να ενσαρκώσει τον ρόλο ενός φυσιολογικού άντρα. Είναι κυρίως η πάλη με τον εαυτό του, προκειμένου να καταφέρει να ερωτευτεί μια γυναίκα, κι όχι έναν άντρα. Δηλαδή η πάλη να απαρνηθεί τη φύση του και να ενδυθεί μια φυσιολογική ερωτική ζωή, όπως την ορίζουν τα κοινωνικά πρότυπα. Εδώ έχουμε την αναμέτρηση με το αντίθετο φύλο, ιδίως με μια κοπέλα που τη λένε Σονόκο, το ερώτημα κατά πόσο θα μπορούσε να παντρευτεί μια γυναίκα, να νιώσει μαζί της σεξουαλική έλξη. Η πάλη οδηγεί σε έναν διχασμό ψυχής και σάρκας, που έχει τραγικό χαρακτήρα. Τη Σονόκο την αγαπάει αληθινά, το σώμα του όμως διεγείρεται μόνο από εικόνες αντρών.

Ο ερωτισμός

Ο ερωτισμός του Μισίμα καθηλώνει. Το ενοχικό σύμπλεγμα σίγουρα υπάρχει, αγγίζει ευαίσθητες χορδές ακόμα και σήμερα, παρόλο που υποτίθεται έχουμε ξεπεράσει διάφορα ταμπού. Όμως το βιβλίο θα επιβιώσει στον χρόνο για κάτι βαθύτερο: η αποκάλυψη ενός ερωτισμού παντοδύναμου, πολυδαίδαλου, σχεδόν μαγικού και τρομακτικού παράλληλα.

Στον Μισίμα η ομορφιά γίνεται ελκυστική όταν συνδέεται με την προοπτική ενός βίαιου θανάτου, όταν η λευκότητα αυτής της ομορφιάς προορίζεται να βαφτεί στο αίμα. Είναι μια εντυπωσιακή ερωτική διαστροφή. Ο θάνατος θα επέλθει με μαχαίρι, με ακόντιο ή βέλος, όχι όμως με σφαίρα από σύγχρονο όπλο. Θα είναι ο θάνατος ενός παραδοσιακού πολεμιστή, τελετουργικός, παγανιστικός, γεμάτος συμβολισμό, αρνούμενος τον δυτικό τρόπο ζωής. Ο Μισίμα λέει χαρακτηριστικά πως από μικρή ηλικία είχε την προαίσθηση πως η απόλαυση και η ηδονή μπορεί να συνδυάζονται με ένα οδυνηρό τσίμπημα. Το βιβλίο είναι στην ουσία μια αναλυτική σπουδή στην πολύ διαφορετική ερωτική του απόκλιση, εκεί όπου η ηδονή κορυφώνεται όταν το μαχαίρι του πολεμιστή μπήγεται στο ωραίο νεανικό κορμί του άλλου πολεμιστή, σε ένα σκηνικό πολέμου, με το αίμα να κυλά στην επιδερμίδα. Η προοπτική του θανάτου οδηγεί σε μια απρόσμενη αγαλλίαση. Αυτή η αγαλλίαση στον έρωτα δύο αντρών, γράφει ο Μισίμα, είναι μια αποθέωση της ηδονής, μια απογείωση και μια λύτρωση, μια απελευθέρωση – σε αντίθεση με την ένωση ενός άντρα με γυναίκα, όπου ο οργασμός καταλήγει σε έναν μηρυκασμό θανάτου, σε εκείνη την απρόσκλητη λύπη που τυλίγει το αναδιπλωμένο σώμα, ένα προμήνυμα φθαρτότητας. Στην περίπτωση του Μισίμα γίνεται το ανάποδο, ο θάνατος αναιρείται με το να πραγματώνεται, ο οργασμός δεν είναι η κορύφωση λίγο πριν την απότομη πτώση (και το αίσθημα κορεσμού που ακολουθεί), ο οργασμός αντίθετα είναι το οριστικό λύσιμο των δεσμών, η απόλυτη λύτρωση δια μέσου ενός θανατηφόρου χτυπήματος που ανοίγει τις πύλες σε μια αλλόκοτη ζωική ανάταση. Σίγουρα η ερωτική απόκλιση του Μισίμα είναι ιδιάζουσα.

Η τέλεια ομοιότητα είναι μια στιγμή φευγαλέας ψευδαίσθησης, με αποτέλεσμα να οδηγούμαστε κάπου αλλού, το κορίτσι γίνεται πιο τολμηρό, το αγόρι πιο άτολμο, παίρνουν τελικά αντίθετες κατευθύνσεις.

Σε κάποια σημεία ο λόγος γίνεται δοκιμιακός, πάντα σε συνάρτηση με το προσωπικό βίωμα. Για παράδειγμα, ο συγγραφέας μιλά για το ιδεώδες της ομορφιάς στην ελληνική γλυπτική. Σχολιάζει την ομοιότητα ανάμεσα στο αρσενικό άγαλμα και το θηλυκό, μια ομοιότητα που δείχνει την ουτοπική λαχτάρα ο άντρας και η γυναίκα να γίνουν ο ένας η ακριβής εικόνα του άλλου. Αυτός ο αμοιβαίος έρωτας αδυνατεί να φτάσει στην ταύτιση, κι η αποτυχία οδηγεί το κάθε φύλο ξεχωριστά να δίνει αντίστροφα έμφαση στα στοιχεία της ανομοιότητας. Ο άντρας επιμένει στην αρρενωπότητα, η γυναίκα στη θηλυκότητα. Η τέλεια ομοιότητα είναι μια στιγμή φευγαλέας ψευδαίσθησης, με αποτέλεσμα να οδηγούμαστε κάπου αλλού, το κορίτσι γίνεται πιο τολμηρό, το αγόρι πιο άτολμο, παίρνουν τελικά αντίθετες κατευθύνσεις.

Αυτές οι παρατηρήσεις του Γιούκιο Μισίμα υποδεικνύουν πως ο ερωτισμός είναι μια ροπή από την αρρενωπότητα προς τη θηλυκότητα, δηλαδή από τη σταθερότητα προς τη ρευστότητα, προς τη συναίρεση, προς την ανάμειξη. Έχουμε έναν άλλον κόσμο, απρόβλεπτο, μαγικό αλλά κι επικίνδυνο, αγνό και νοσηρό μαζί, ανατρεπτικό, που αδυνατεί να μπει σε μια τάξη. Η ηθική είναι μάλλον αντρική εφεύρεση, είναι κατά βάθος η αδυναμία λογικής σύλληψης και διευθέτησης μιας δαιμόνιας επιθυμίας που ξεφεύγει από την κτήση.

Η έλξη είναι μια κατάσταση εκμηδένισης και ζωικής δύναμης.

Στην περίπτωση του Μισίμα, ο ερωτισμός πηγάζει από την εκτροπή της καθαρότητας, εκεί που υπάρχει μια αντρειωμένη άξεστη τραχύτητα. Αποκτούν οντότητα και μαγεία τα ακριβώς αντίθετα από τα κοινώς αποδεκτά. Ένα είδος αντιστροφής. Η ομορφιά ανακαλύπτεται στη βρoμιά (στον ιδρώτα των ένστολων για παράδειγμα ή στη μορφή ενός βοθροκαθαριστή). Η ίδια η βρομιά γίνεται σύμβολο της ζωής. Η ηδονή ένα είδος λαχτάρας για έναν διαπεραστικό πόνο, για μια εξουθενωτική λύπη. Η έλξη είναι μια κατάσταση εκμηδένισης και ζωικής δύναμης. Στην έλξη αυτή δεν έχει καμιά θέση οποιαδήποτε υποψία πνευματικότητας. Τα περιττώματα θεωρούνται σύμβολο της γης. Γοητεύουν τον ήρωα τα τραγικά πράγματα, όπως οι εικόνες σφαγμένων πριγκίπων.

Τα σημεία

Ψυχαναλύει ο ήρωας τον εαυτό του, ξεκινώντας από το πρώτο δευτερόλεπτο που γεννήθηκε. Εντοπίζει ένα σημείο κλειδί που φωτίζει την ιδιαίτερη κλίση του (να συνδέει δηλαδή την ηδονή με την προοπτική του αίματος και του θανάτου): η γυναίκα που τον μεγάλωσε στα πρώτα χρόνια ήταν η γιαγιά του, η βρεφική του αναπνοή συγχρωτιζόταν με την οσμή αρρώστιας και θανάτου της ηλικιωμένης γυναίκας.

Στην πληθώρα ερεθισμάτων που ανενδοίαστα εκθέτει ο συγγραφέας, θα επέμενα περισσότερο στη μορφή της Ζαν Ντ’ Αρκ όπως την είδε σε εικονογραφημένο βιβλίο και στη ζωγραφιά του Αγίου Σεβαστιανού από το πινέλο του Γκουίντο Ρένι.

Στην περίπτωση της Ζαν Ντ’ Αρκ, ο ήρωας γοητεύτηκε από την ψευδαίσθηση ότι βλέπει μπροστά του τη σιλουέτα και τα μάτια ενός άντρα πολεμιστή. Η αποκάλυψη πως είναι γυναίκα τον απώθησε, αλλά η ίδια η ορμή της απώθησης προδίδει την έλξη και τη σαγήνη από την εικόνα ενός όμορφου ιππότη, που πρέπει απαραίτητα να είναι άντρας και όχι γυναίκα, και που στην επόμενη σελίδα του εικονογραφημένου βιβλίου, ο ιππότης αυτός μπορεί να μονομαχήσει και να ματώσει, μέχρι να εκπνεύσει. Σε αυτήν την πλάνη σχετικά με την ταυτότητα αρσενικού-θηλυκού, κρύβονται πολλά συστατικά της ερωτικής επιθυμίας. Η ίδια πλάνη σε άλλους ανθρώπους μπορεί να λειτουργήσει ανάποδα, ένα κορίτσι που μοιάζει με αγόρι αλλά ξέρεις ότι είναι κορίτσι, κι αυτός ο ηθελημένος αποπροσανατολισμός είναι σημείο διέγερσης της ερωτικής επιθυμίας.

Επίσης σημαντικό ρόλο στο ερωτικό οπλοστάσιο του Μισίμα έχει η τεχνική της μεταμφίεσης. Ο ήρωας στο βιβλίο αρέσκεται να ενσαρκώνει κυρίως γυναικείες φιγούρες.

Η άλλη περίπτωση, η ζωγραφιά του Αγίου Σεβαστιανού, νομίζω είναι το κεντρικό θέμα σε αυτό το βιβλίο, γιατί αποτυπώνει με τον πιο εύγλωττο τρόπο τον αποκλίνοντα ερωτισμό του ήρωα-Μισίμα. Εδώ δεν έχουμε το παιχνίδι αρσενικού-θηλυκού, αλλά την πληγωμένη μορφή ενός νεαρού, το αίμα κυλά στο σώμα του, οι τελευταίες στιγμές πριν τον θάνατο. Η ηδονή ταυτίζεται με μια ομορφιά λαβωμένη, την ώρα που στο δέρμα της κυλάει το αίμα ενός επερχόμενου τέλους.

Επίσης σημαντικό ρόλο στο ερωτικό οπλοστάσιο του Μισίμα έχει η τεχνική της μεταμφίεσης. Ο ήρωας στο βιβλίο αρέσκεται να ενσαρκώνει κυρίως γυναικείες φιγούρες. Η μεταμφίεση γίνεται ένας δόκιμος τρόπος εξερεύνησης της θηλυκότητας. Αλλάζεις μορφή, γίνεσαι ένας άλλος ή μια άλλη. Η ταυτότητα της ύπαρξης κλονίζεται. Ένα μπέρδεμα των φύλων, εκεί όπου η μεθόριος επιφυλάσσει εκπλήξεις. Η έλξη είναι ένα ρίσκο, ένα λάθος ίσως, μια αναίρεση του εαυτού, ενδύεσαι έναν άλλον εαυτό, ανακαλύπτεις την ετερότητα ακόμα και στον ομοερωτισμό, ενσαρκώνοντας μια θηλυκή φύση. Η μεταμφίεση μοιάζει με αναίρεση της διάκρισης των δύο φύλων, οι πόλοι της έλξης πειραματίζονται, σε ένα τοπίο ολοένα πιο ανεξερεύνητο, κι επομένως ακόμα πιο θελκτικό. Η έλξη για τον Μισίμα είναι μια σειρά από αινίγματα όπου δεν βρίσκεις εύκολα απαντήσεις.

Ο Μισίμα μιλά για μπερδεμένες παρορμήσεις. Ο ερωτισμός γίνεται η απώλεια του εαυτού σε έναν δαίδαλο περιπλεγμένων και ανομοιογενών παρορμήσεων, έξω από τους κανόνες της λογικής. Η μορφή του Αγίου Σεβαστιανού, που ζωγράφισε ο Γκουίντο Ρένι, μπορεί να παραπέμπει σε έναν χριστιανό μάρτυρα την εποχή των διωγμών του αυτοκράτορα Διοκλητιανού, αλλά από την άλλη αποτυπώνει έναν όμορφο νεαρό άντρα, με γλυκό πρόσωπο, με λείο και απαλά γραμμωμένο σώμα, που δέχεται τα βέλη πάνω του, λες και είναι λουλούδια της άνοιξης, και στο τρυφερό βλέμμα του δεν διαγράφεται ούτε ο πόνος του μαρτυρίου ούτε ο φόβος του επερχόμενου θανάτου, αλλά μια ηδονική αγαλλίαση. Θα ήταν λάθος να θεωρήσουμε τις εξομολογήσεις ένα βιβλίο που αφορά αποκλειστικά τον ομοερωτισμό. Παρόλο που στο βιβλίο υπάρχει η ομολογία πάλης για έναν ανορθόδοξο έρωτα (με βάση πάντα τα κοινωνικά πρότυπα), το βιβλίο πηγαίνει πιο πέρα, εισβάλλει στα άδυτα ενός παραπλανητικού φυλετικού διαχωρισμού, λέει κάτι απλό, πως η φύση του καθενός, άσχετα με τον σεξουαλικό προσανατολισμό, είναι παραδομένη σε αυτήν τη σταδιακή απορρόφηση του αρσενικού από το θηλυκό, σε μια άλλη σφαίρα, πρωτόγνωρη για τον καθένα, και διαφορετική για την κάθε ύπαρξη.

Ο ερωτισμός αντιστρέφει τα πάντα, αναμειγνύει τα ετερόκλητα, οδηγεί σε μια καταστροφή που μοιάζει με ευτυχία

Όλα τελούνται αντίστροφα, διεγείρονται και αναζωογονούνται κάτω από την απειλή του θανάτου. Ακόμα και η ατμόσφαιρα πολέμου και επικείμενης καταστροφής στην Ιαπωνία, λίγο πριν την καταστροφή στη Χιροσίμα, διέπεται από μια ηρωική ευδαιμονία. Ο ερωτισμός αντιστρέφει τα πάντα, αναμειγνύει τα ετερόκλητα, οδηγεί σε μια καταστροφή που μοιάζει με ευτυχία.

Στις Εξομολογήσεις μιας μάσκας βρίσκω τις απαντήσεις για την τελετουργική αυτοκτονία του ίδιου του Γιούκιο Μισίμα, όταν ενσαρκώνει τον Άγιο Σεβαστιανό και φτάνει στον δικό του θάνατο, μένοντας πιστός στην ιαπωνική παράδοση του χαρακίρι. Παρόλο που δεν έχω απορίες, εξακολουθώ να μην μπορώ να εξηγήσω το φαινόμενο «Μισίμα». Το αίμα, ο θάνατος, η αυτοκτονία ενός τόσο χαρισματικού ανθρώπου με τρομάζουν. Κι από την άλλη με γοητεύει η περίπτωση ενός συγγραφέα που η γραφή του είναι μια πράξη ζωής, όπως αντίστοιχα εκείνη του Πιερ Πάολο Παζολίνι.

Το βιβλίο του Μισίμα είχε εκδοθεί παλιότερα από τις εκδόσεις Οδυσσέας, σε μετάφραση Λουκά Θεοδωρακόπουλου. Η νέα, εξίσου καλή, μετάφραση από τον Αλέξη Καλοφωλιά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Άγρα.

* Ο ΙΓΝΑΤΗΣ ΧΟΥΒΑΡΔΑΣ είναι συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το ποιητικό έργο Μια νύχτα του «Τάσου» (εκδ. Νησίδες).

Απόσπασμα από το βιβλίο

Είχα το προαίσθημα ότι σε τούτο τον κόσμο υπήρχε ένα είδος επιθυμίας σαν πόνος που τσιμπάει. Σηκώνοντας το βλέμμα μου σε αυτόν τον βρόμικο νεαρό, πνίγηκα από επιθυμία. Σκέφτηκα: «Θέλω να γίνω αυτός». Θυμάμαι ότι ο πόθος μου είχε δύο σημεία εστίασης. Το πρώτο ήταν το στενό σκούρο παντελόνι του, το άλλο το επάγγελμά του. Το κολλητό τζην του έδινε ένα καθαρό περίγραμμα του κάτω μέρους του σώματός του, που κινούνταν με ευλυγισία και έμοιαζε να βαδίζει κατευθείαν προς το μέρος μου. Δεν είχα λόγια να εκφράσω τη λατρεία που γεννήθηκε μέσα μου για εκείνο το παντελόνι. Δεν καταλάβαινα το γιατί.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Γιούκιο Μισίμα, συγγραφικό ψευδώνυμο του Κιμιτάκε Χιράοκα, ένας από τους μεγαλύτερους συγγραφείς του 20ού αιώνα, γεννήθηκε το 1925 στο Τόκιο. Καταγόταν από αριστοκρατική οικογένεια και μεγάλωσε με αυστηρή πειθαρχία, φοιτώντας στο σχολείο Γκακουσιού-ιν (Κολέγιο των Πατρικίων), όπου ανακάλυψε την ευρωπαϊκή και κλασική ιαπωνική λογοτεχνία.

Ιάπωνας μυθιστοριογράφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας, ηθοποιός και σκηνοθέτης του κινηματογράφου, με τρεις υποψηφιότητες για το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας και διάσημος για τον τρόπο θανάτου του με δημόσια τελετουργική αυτοκτονία. Το έργο του είναι ένα μείγμα σύγχρονης και παραδοσιακής αισθητικής, η οποία δεν γνωρίζει πολιτιστικά στεγανά και εστιάζει στη σεξουαλικότητα, στο θάνατο και στο πέρασμα από την παλιά σε μία σύγχρονη κοινωνία.