«Οι νόμοι των συνόρων» του Χαβιέρ Θέρκας (κριτική) – Μυθοποίηση της νεανικής παραβατικότητας

O ισπανός Χαβιέρ Θέρκας [γεν. 1962] είναι ένας συγγραφέας που χειρίζεται την αφήγηση με τα μέσα της τεκμηριωτικής λογοτεχνίας (είδος υβριδικό, γνωστό αγγλιστί ως faction: facts + fiction). Στα βιβλία του μιλά συστηματικά και από αναθεωρητική σκοπιά για τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο (1936-1939) μεταξύ των Εθνικιστών (Φαλαγγιτών) και των Δημοκρατικών (Κομμουνιστών, Αναρχικών κ.ά.), που κατέληξε ως γνωστόν στο μακρόβιο καθεστώς του στρατηγού Φράνκο. Παρά τις εμφανείς διαφορές από τον δικό μας Εμφύλιο, υπάρχουν και πολλά κοινά σημεία, τα οποία ο Έλληνας αναγνώστης αναγνωρίζει στα έργα του Χαβιέρ Θέρκας, συνειδητοποιώντας ενδεχομένως τη φρίκη, τα μίση, τις προσωπικές έριδες και την εκδικητική στάση των εμπλεκομένων.

Υπόρρητος στόχος του συγκεκριμένου και αρκετών άλλων βιβλίων του Θέρκας είναι η εν μέρει τουλάχιστον αθώωση της «άλλης πλευράς», αυτής των Φρανκιστών, ή τουλάχιστον ο ισομερισμός των ευθυνών

Το βιβλίο που εντυπωσίασε και έκανε τον Θέρκας διεθνώς γνωστό είναι οι Στρατιώτες της Σαλαμίνας (μτφ. Ελισώ Λογοθέτη, Πατάκη, 2001), το οποίο συνδυάζει ποικίλα ντοκουμέντα, δημοσιογραφικό λόγο και μυθοπλασία. Η υπόθεση περιστρέφεται γύρω από ένα ανώτερο στέλεχος του Ισπανικού Φασιστικού Κόμματος, τον Ραφαέλ Σάντσεθ Μάθας, ιδρυτή και ιδεολόγο της Φάλλαγας, ίσως μάλιστα από τους βασικούς υπεύθυνους του εμφύλιου σπαραγμού, ο οποίος το 1939 γλιτώνει από το εκτελεστικό απόσπασμα των Δημοκρατικών. Έπειτα, απρόσμενα κι ανεξήγητα, σώζεται από έναν στρατιώτη τους, όταν κρύβεται στο δάσος. Το περιστατικό της σωτηρίας και της ακριβούς τεκμηρίωσής του απασχολεί τον ομώνυμο με τον συγγραφέα δημοσιογράφο/ πρωταγωνιστή του βιβλίου, ο οποίος αναζητεί μάρτυρες και άλλου τύπου τεκμήρια. Υπόρρητος στόχος του συγκεκριμένου και αρκετών άλλων βιβλίων του Θέρκας είναι η εν μέρει τουλάχιστον αθώωση της «άλλης πλευράς», αυτής των Φρανκιστών, ή τουλάχιστον ο ισομερισμός των ευθυνών, κατά τον τρόπο που το έχει κάνει στα καθ’ ημάς (αν και αισθητά καλύτερα) ο Θανάσης Βαλτινός στην Κάθοδο των εννιά και την Ορθοκωστά του.

Στο Οι νόμοι των συνόρων πάντως, ο Θέρκας καταπιάνεται με μια διαφορετική θεματική, - τη νεανική παραβατικότητα και την μυθοποίησή της. Όπου η ένταξη των πρωταγωνιστών σε μια συμμορία έχει ως παράπλευρη συνέπεια τον διά βίου έρωτα και την μεταμοντέρνα (πλην βολική) συγγραφική διαπίστωση ότι η αλήθεια δεν υφίσταται.

Με δυο λόγια, ένας συγγραφέας και πάλι αναζητεί -όχι για σαφείς λόγους- την αλήθεια για μια μυθική νεανική συμμορία που δρούσε το καλοκαίρι του 1978 σε μια καταλανική, μεσαίου μεγέθους πόλη, τη Χιρόνα (ή Τζιρόνα), μεταξύ Βαρκελώνης και γαλλικών συνόρων (σημειωτέον ότι στο πανεπιστήμιό της έχει διδάξει ο συγγραφέας). Προς τούτο παίρνει μακροσκελείς εναλλάξ συνεντεύξεις από δύο πρωταγωνιστές της εποχής. Ο ένας είναι ο Ιγνάθιο Κάνιας, παιδί μικροαστικής οικογενείας που είχε μπλέξει με την παρανομία πιθανότατα επειδή τον παγίδεψε ερωτικά η Τέρε, υποτιθέμενη ερωμένη του αρχηγού της συμμορίας, του επονομαζόμενου Γαλανομάτη. Ο άλλος είναι ένας αστυνόμος, κάποτε φτωχοπαίδι, που αποφάσισε να ζητήσει μετάθεση στη Χιρόνα για τον απίθανο λόγο πως τον είχε γοητεύσει ένα «λαϊκό αφήγημα» για την κατάκτηση της συγκεκριμένης πόλης από τις στρατιές του Ναπολέοντα. Έκτοτε δε, ξέμεινε σ’ αυτήν ως την συνταξιοδότησή του. Η πορεία των δύο συμπλέκεται με τα πραγματικά γεγονότα και μετακινεί κάθε τόσο τον φακό της ανεύρετης αλήθειας.

Τα σύνορα

Και ποια είναι τα σύνορα του τίτλου; Μαθαίνουμε από την αρχή της αφήγησης ότι υπάρχει ένα γεωγραφικό σύνορο στην πόλη της Χιρόνα, ένα ποτάμι, που πολύ σχηματικά χωρίζει το εύπορο από το φτωχό κομμάτι της πόλης. Στο δεύτερο συσσωρεύονται κατά τα πρώτα μεταφρανκικά χρόνια λογής λογής εσωτερικοί μετανάστες που ζουν σε ημιάθλιες συνθήκες. Ανάμεσά τους ο Γαλανομάτης -ατρόμητος, φιλόδοξος και ευφυής-, η Τέρε -με τα ίδια στοιχεία συν τον ερωτισμό- και άλλα νέα παιδιά που, όταν δεν βρίσκονται σε σφαιριστήρια, ντισκοτέκ και μπαράκια καπνίζοντας μπάφους, επιδίδονται σε ληστείες σπιτιών και κλοπές αυτοκινήτων.

Έτσι ανδρώνεται διά της παραβατικότητας και του βασανιστικού, εφηβικού έρωτα.

Ο νεαρός Κάνιας θα μπλέξει λοιπόν μαζί τους το καλοκαίρι εκείνο εν μέρει ως αντίδραση στη βία που υφίσταται από συμμαθητές του, εν μέρει γιατί η Τέρε θα τον χειριστεί επιδέξια, από τη δικιά μου όμως οπτική λόγω της πλήξης και της έλλειψης νοήματος στη ζωή του. Έτσι ανδρώνεται διά της παραβατικότητας και του βασανιστικού, εφηβικού έρωτα. Η συμμορία με τον καιρό αποθρασύνεται, μέχρι να διαπράξει τα μοιραία λάθη που θα οδηγήσουν στην εξάρθρωσή της. Τα μέλη της συλλαμβάνονται ή πεθαίνουν αλλά ο Κάνιας διαφεύγει με την βοήθεια του Γαλανομάτη που συλλαμβάνεται αντ’ αυτού για να περάσει από κει και πέρα όλη του τη ζωή στη φυλακή.

Ο έγκλειστος πλέον αρχηγός αποδρά κάθε τόσο, επιδίδεται σε βίαιες πράξεις, διακινεί ναρκωτικά και εξελίσσεται σε λαϊκό ήρωα για τα ριάλιτι της τηλεόρασης (όπως σε αντίστοιχες περιπτώσεις στα καθ΄ ημάς). Κάποια στιγμή οι δρόμοι τους τέμνονται ξανά. Ο Κάνιας έχει σωθεί μέσω των γνωριμιών του αστού πατέρα του αλλά και λόγω της ανεκτικότητας του αστυνόμου (και δεύτερου αφηγητή) που αποφασίζει να του δώσει μια δεύτερη ευκαιρία. Έχει πια σπουδάσει νομικά, παντρεύτηκε και χώρισε, κάνει μια σπουδαία καριέρα στην πατρική του πόλη και αναστοχάζεται συχνά το παρελθόν καθώς παρακολουθεί τους κοινωνικούς μετασχηματισμούς. Οι όποιοι νόμοι των όποιων συνόρων έχουν αλλάξει λόγω της ανάπτυξης, της εισβολής του τουρισμού και του εκσυγχρονισμού. Αλλά όταν ο Γαλανομάτης θα του ζητήσει να αναλάβει την υπεράσπισή του και η Τόρε ξαναγίνει ερωμένη του, οι ταξικές ενοχές θα εισβάλουν μαζί με την ενσυναίσθηση για τη μοίρα των άλλων – των λιγότερο τυχερών.

Η αναζήτηση της «αλήθειας»

Ωστόσο η αναζήτηση της αλήθειας θα φτάσει σε αδιέξοδο: Ποιος πρόδωσε την συμμορία; Ήταν ή όχι η Τόρε ερωμένη του Γαλανομάτη; Γνώριζε ο αστυνομικός την ενοχή του Κάνιας; Όλα ή σχεδόν όλα παραμένουν αναπάντητα και κυρίως το βασικό για τον αναγνώστη ερώτημα: Ποιοι είναι οι νόμοι των συνόρων και ποια είναι εντέλει τα σύνορα – πέραν της προφάνειας του ποταμού, εννοείται; Οι απαντήσεις εκκρεμούν επιδεικτικά. Οι εκκρεμότητες με τον εαυτό μας και τους άλλους παραμένουν, και η αλήθεια είναι ανεύρετη, θέλει να μας πει ο Θέρκας. Μπορεί να έχει δίκιο, αν και δεν το πολυπιστεύω. Και εν πάση περιπτώσει, είναι κρίμα γιατί απαιτούνται πάνω από 500 πυκνογραμμένες σελίδες για να το διαπιστώσουμε. Διπλά κρίμα, γιατί το μυθοπλαστικό υλικό προσφέρεται για ουσιαστικότερη και κατά πολύ πυκνότερη αφήγηση, χωρίς περιττές, φλύαρες επαναλήψεις και υποδηλώσεις περί κρυμμένου νοήματος των πραγμάτων. Επιπλέον, το πολυφορεμένο εσχάτως τέχνημα του συγγραφέα που κάνει έρευνα στα καλά του καθουμένου για να αφηγηθεί κάτι μάλλον χιλιοειπωμένο, καίγεται εδώ χωρίς αιτιολόγηση και λειτουργικότητα.

Παρά ταύτα, στο πρώτο μισό του τουλάχιστον, το καλομεταφρασμένο αυτό βιβλίο σε κρατάει, μέχρι σταδιακά να εισβάλλει η τελική μελαγχολία. Κι αυτό μου φέρνει στο νου μια σειρά σύγχρονων επιφανών Ισπανών και ισπανόφωνων συγγραφέων -μεταξύ τους ο Ενρίκε δε Έριθ, ο Χαβιέρ Μαρίας, ο Ενρίκε Βίλα-Μάτας, ο Χουάν Γκοϊτισόλο, ο Φερνάντο Αραμπούρου και ο νεκρός πια Χιλιανός πλην «πολιτογραφημένος» Καταλανός Ρομπέρτο Μπολάνιο- που συγκροτούν κατά την άποψή μου μια διακριτή σχολή η οποία δεν έχει ακόμη βρει το όνομά της. Οι συγγραφείς αυτοί υπηρετούν ταυτόχρονα την ιστορική μνήμη σε αναφορά με σχετικά πρόσφατα πολιτικοκοινωνικά γεγονότα, αντλούν από το «μυθιστόρημα ντοκουμέντο» και τη σχολή της νέας δημοσιογραφίας, ενώ κατά κανόνα εγκιβωτίζουν μια αφήγηση σε μια άλλη, επιχειρώντας έτσι την υπέρβαση της κοινοτοπίας αλλά και την αποφυγή των δυσκολιών της πλοκής. Συχνά δίνουν στα βιβλία τους τίτλους που ακούγονται παράταιρα απλοϊκοί αλλά, μιας και δεν μπορεί τόσο καλοί συγγραφείς να είναι απλοϊκοί ή να αναφέρονται σε εγκυκλοπαιδικά λήμματα, οφείλουμε να συνάγουμε ως αναγνώστες ότι κάτι άλλο κρύβεται πίσω από τους Στρατιώτες της Σαλαμίνας, τους Νόμους των Συνόρων και την Ταχύτητα του φωτός του Θέρκας, το Άγριοι ντετέκτιβ του Μπολάνιο, το Οικογένεια Καρλ Μαρξ του Γκοϊτισόλο ή Τα λημέρια του λύκου του Χαβιέρ Μαρίας.

Και συχνά έτσι είναι. Μέσα από τον μεταμοντερνιστικό σχετικισμό τους προβάλλει -τουλάχιστον στα πιο πετυχημένα εξ αυτών- μια άλλη πραγματικότητα από την περιγραφόμενη. Πίσω λ.χ. από μια αστυνομική ιστορία προβάλλει ένας συχνά μακροσκελής προβληματισμός περί τη γραφή ή μια εξόφθαλμη πεποίθηση ότι δεν υπάρχει αλήθεια όσο κι αν ψάξεις γι αυτήν, ή ακόμη μια μυθοποίηση της γλώσσας και της ανάγνωσης. Ταυτόχρονα κυριαρχεί σ’ αυτή τη «σχολή» ένα είδος γραφής επιδεικτικά επίπεδης, με προβολή της σοφιστικέ κοινοτοπίας, χωρίς καλολογικά στοιχεία και εξάρσεις, με μια επιτηδευμένη μονοτονία από την οποία υποτίθεται ότι πρέπει να ανασύρεις ενδιαφέρουσες ιδέες και καλά κρυμμένα αισθήματα. Βρισκόμαστε πλέον εμφανώς στους αντίποδες τόσο του μοντερνισμού όσο και του ισπανόφωνου μαγικού ρεαλισμού.

＊Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΜΟΔΙΝΟΣ είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος. Τελευταίο του βιβλίο είναι η συλλογή διηγημάτων «Τα θαύματα του κόσμου» (εκδ. Καστανιώτη).

Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Χαβιέρ Θέρκας γεννήθηκε το 1962 στο Κάθερες της Ισπανίας. Από τις Εκδόσεις Πατάκη κυκλοφορούν τα βιβλία του Στρατιώτες της Σαλαµίνας (2002), Η ταχύτητα του φωτός (2007, Athens Prize for Literature του περιοδικού Δέκατα), Ο ένοικος (2011), Οι νόµοι των συνόρων (2015), Ο απατεώνας (2018), Ο μονάρχης των σκιών (2020, Βραχεία λίστα – Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ), Τέρρα Άλτα (2022). Στο έργο του συγκαταλέγονται επίσης το αταξινόµητο Anatomίa de un instante, το δοκίµιο La obra literaria de Gonzalo Sua/rez, καθώς και τέσσερις τόµοι µε ποικίλα θέµατα: Una buena temporada, Relatos reales, La verdad de Agamenόn, Formas de ocultarse.

Τα βιβλία του έχουν µεταφραστεί σε περισσότερες από τριάντα γλώσσες και έχουν τιµηθεί µε πολυάριθμα εθνικά και διεθνή βραβεία. Το 2011, στην Έκθεση Βιβλίου του Τορίνο, έλαβε το Διεθνές Βραβείο για το σύνολο του έργου του. Δίδαξε για δύο χρόνια στο Πανεπιστήµιο του Ιλλινόις και από το 1989 είναι καθηγητής Ισπανικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήµιο της Χερόνα.