Για τη νουβέλα της Ornela Vorpsi «Η χώρα όπου ποτέ δεν πεθαίνεις» (μτφρ. Μαρία Σιδηροπούλου, εκδ. Πλέθρον). Φωτογραφία: Η Vefi Redhi και η Αμαλία Αρσένη από τη θεατρική παράσταση που βασίζεται στο βιβλίο, σε σκηνοθεσία Ένκε Φεζολλάρι.
Του Αχιλλέα Σύρμου
Η Ορνέλα Βόρπσι, κόρη πρώην εγκλείστου του στρατοπέδου-ορυχείου του Σπατς, εγκατέλειψε την κομμουνιστική Αλβανία λίγο πριν από την οριστική κατάρρευση του καθεστώτος Αλία, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, και εγκαταστάθηκε στο Μιλάνο για να σπουδάσει στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών.
Αν και η Αλβανία παραμένει για εκείνη μια απωθημένη πατρίδα, δεν έκρυψε ποτέ ότι η εμπειρία του αλβανικού κομμουνισμού και της καθεστωτικής δίωξης καταλαμβάνουν κυρίαρχη θέση στον σχηματισμό της συγγραφικής της ταυτότητας. Η Ορνέλα Βόρπσι, στενή φίλη της Μόνικα Μπελούτσι και εξίσου καλλιπλόκαμη με αυτή, είναι μια αναγνωρισμένη και διεθνώς καταξιωμένη εικαστικός, φωτογράφος και συγγραφέας, το πολυσχιδές καλλιτεχνικό έργο της οποίας συνέχεται από την αίσθηση μιας απόλυτης πρόσδεσης στη χαρτογράφηση της γυναικείας ομορφιάς και των απειλών που σκευωρούν εναντίον της· μοτίβο που αναδεικνύεται εναργέστερα στη μυθοπλαστική νουβέλα με αυτοβιογραφικά ίχνη Η χώρα όπου ποτέ δεν πεθαίνεις, γραμμένη στα ιταλικά αλλά εκδομένη για πρώτη φορά στη Γαλλία.
Μια μυθοπλαστική ανασύνθεση της προσωπικής ιστορίας της συγγραφέως και του διαρκώς ανεπούλωτου τραύματος, ένας εναγώνιος αναστοχασμός για τα χρόνια της εφηβείας της μέσα στον απομαγευμένο κόσμο ενός παρανοϊκού ολοκληρωτισμού που εγκαθίδρυσε ο άντρας-δικτάτορας και που η γυναικεία σεξουαλικότητα παρέμενε ένα ταμπού εξίσου διώξιμο όσο και η αντίσταση των εχθρών του λαού.
Η έκπαγλης ομορφιάς έφηβη πρωταγωνίστρια της άλλοτε πρωτοπρόσωπης και άλλοτε τριτοπρόσωπης αφήγησης, βιώνει ένα διπλό στιγματισμό: τον ταξικό, εξαιτίας του εγκλεισμού του πατέρα της στο Σπατς, το πιο κακόφημο χοτζικό γκουλάγκ, και τον στιγματισμό της κοινωνικά επιλήψιμης εκκολαπτόμενης γυναικείας σαγήνης που ακολουθεί το εφηβικό της σώμα, το ίδιο αμείλικτα όπως η δικτατορία του προλεταριάτου. Η χώρα όπου ποτέ δεν πεθαίνεις δεν είναι παρά μια μυθοπλαστική ανασύνθεση της προσωπικής ιστορίας της συγγραφέως και του διαρκώς ανεπούλωτου τραύματος, ένας εναγώνιος αναστοχασμός για τα χρόνια της εφηβείας της μέσα στον απομαγευμένο κόσμο ενός παρανοϊκού ολοκληρωτισμού που εγκαθίδρυσε ο άντρας-δικτάτορας και που η γυναικεία σεξουαλικότητα παρέμενε ένα ταμπού εξίσου διώξιμο όσο και η αντίσταση των εχθρών του λαού.
Η ανάκληση των οδυνηρών αναμνήσεων και των διαγραφόμενων αδιεξόδων συντελείται μέσα από την αξιοποίηση μιας ευρηματικής εικονοποιΐας που αντλεί τη δυναμική της από την αρμονική ώσμωση του γραπτού λόγου και της αποστασιοποιημένης οπτικής αφήγησης, πάντοτε παρούσας στο έργο της Βόρπσι. Η νουβέλα, κατά κοινή παραδοχή των κριτικών, συγκαταλέγεται στα αριστουργήματα της ανατολικοευρωπαϊκής λογοτεχνίας κατά τη μετακομμουνιστική περίοδο, διότι, τηρώντας μια σατιρική ή ειρωνική απόσταση, «διερευνά το τραύμα του αυταρχισμού, της πατριαρχικής υπερ-σεξουαλικότητας, και της πολλαπλής βίας βυθομετρώντας ακατέργαστα και ποιητικά όψεις της ατομικής και συλλογικής ευθύνης, της μετανάστευσης/εξορίας και του νοήματος της τέχνης και της λογοτεχνίας».
Η χώρα όπου ποτέ δεν πεθαίνεις γνώρισε αρκετές επανεκδόσεις στη Γαλλία, την Ιταλία και την Αγγλία. Έχει μεταφραστεί επίσης στα ελληνικά και κυκλοφόρησε το 2006 από τις εκδόσεις Πλέθρον.
→ Κάθε Τετάρτη και Πέμπτη στις 20:30 μέχρι τις 27 Οκτωβρίου, ανεβαίνει στη σκηνή του θεάτρου Σταθμός η παράσταση «Η χώρα όπου ποτέ δεν πεθαίνεις» βασισμένη στη νουβέλα της Βόρπσι, σε σκηνοθεσία Ένκε Φεζολλάρι.
* Ο ΑΧΙΛΛΕΑΣ ΣΥΡΜΟΣ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.
