topos kentriki

Γεφυρώνοντας κοινωνικές και ψυχικές αποστάσεις – Για το μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Ο τόπος» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, εκδ. Μεταίχμιο).

Της Νίκης Κώτσιου

Με αφετηρία και αφορμή τον ξαφνικό θάνατο του πατέρα της, η Ανί Ερνό (1940-) αποφασίζει να γράψει, πολλά χρόνια μετά, τον Τόπο (1983), που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, σε έξοχη μετάφραση της Ρίτας Κολαΐτη. Δεν πρόκειται για ένα ακόμη συμβατικό μυθιστόρημα αλλά για ένα σύνθετο αυτοβιογραφικό αφήγημα, που ανατέμνει τη σχέση πατέρα και κόρης και φέρνει στην επιφάνεια μια σειρά από πολύπλοκα ζητήματα ταυτότητας και αυτοπροσδιορισμού. Ο εν λόγω πατέρας ξεκίνησε αγρότης, συνέχισε ως προλετάριος-βιομηχανικός εργάτης και μετά από πολλά κατάφερε να γίνει μικροαστός και να αποκτήσει μια μικρή οικογενειακή επιχείρηση, ένα καφεπαντοπωλείο στη γαλλική επαρχία. Παρόμοια σε γενικές γραμμές ήταν και η πορεία της συζύγου του, που τον συντρόφεψε πιστά σε όλη τη διάρκεια του βίου του και μοιράστηκε μαζί του την επίπονη έγνοια και τα βάσανα ενός δύσκολου βιοπορισμού. Ωστόσο, οι ταπεινές καταβολές του πατέρα δεν εμπόδισαν την κόρη του να λάβει σπουδαία μόρφωση και να διακριθεί αποκτώντας πρόσβαση στην αστική τάξη. Η κοινωνική ανέλιξη της κόρης είχε ως αποτέλεσμα την ταχεία αστικοποίησή της και την υιοθέτηση από μέρους της ενός συστήματος αξιών και συμπεριφορών διαφορετικών από τα πρότυπα και τα σημεία αναφοράς του πατέρα.

Χάσμα μορφωτικό και πολιτισμικό

Η αναπόφευκτη πολιτισμική διαφορά που αίφνης δημιουργήθηκε ανάμεσά τους έγινε εφεξής αιτία μιας διαρκούς υπόγειας έντασης, που έκανε τους εμπλεκόμενους να αισθάνονται ξένοι μεταξύ τους, παρά τον στενό συγγενικό δεσμό και την κοινή οικογενειακή ζωή. Για τον πατέρα, η μόρφωση φάνταζε πολυτέλεια και όριζε μια περιοχή μέσα στην οποία αισθανόταν ανεπαρκής και ελλιπής. Αυτά ακριβώς τα αισθήματα ντροπής και κατωτερότητας έναντι των μορφωμένων τον έκαναν να υιοθετεί κατά καιρούς διάφορες «άμυνες», ώστε να συγκαλύπτεται η «ένδεια» που αισθανόταν σε αυτό το πεδίο. Η υιοθέτηση μιας άλλης κουλτούρας από την πλευρά της κόρης και η ένταξή της σε ανώτερη κοινωνική τάξη ως αποτέλεσμα επαγγελματικής ανόδου λόγω υψηλών ακαδημαϊκών επιδόσεων, δημιούργησε ένα χάσμα μορφωτικό, πολιτισμικό και κοινωνικό με την «ταπεινή» οικογένεια, που δεν μπορούσε να ακολουθήσει και να παρακολουθήσει τα επιτεύγματα και τη συνεχόμενα ανοδική τροχιά της γόνου.

Η υιοθέτηση μιας άλλης κουλτούρας από την πλευρά της κόρης και η ένταξή της σε ανώτερη κοινωνική τάξη ως αποτέλεσμα επαγγελματικής ανόδου λόγω υψηλών ακαδημαϊκών επιδόσεων, δημιούργησε ένα χάσμα μορφωτικό, πολιτισμικό και κοινωνικό με την «ταπεινή» οικογένεια, που δεν μπορούσε να ακολουθήσει και να παρακολουθήσει τα επιτεύγματα και τη συνεχόμενα ανοδική τροχιά της γόνου.

Η απόσταση που δημιουργήθηκε, συνοδεύθηκε από άβολα αισθήματα αμηχανίας και ντροπής ένθεν και ένθεν καθώς οι κώδικες έπαψαν πλέον να είναι κοινοί και οι αξίες της κόρης «αναβαθμίστηκαν» ερχόμενες ενίοτε σε αντιδιαστολή με αυτές των γονιών. Το χάσμα γενεών που αυτομάτως υπάρχει σε κάθε οικογένεια οξύνθηκε εντονότερα στην προκειμένη περίπτωση από την παρείσφρηση και άλλων παραγόντων που επιβάρυναν και επιδείνωσαν την, ούτως ή άλλως, υπαρκτή «ασυνεννοησία» στη σχέση γονιών και παιδιών. Η «εκτόξευση» της κόρης σε μια τελείως διαφορετική σφαίρα λόγω της έντονης κινητικότητας που επέτρεπε το εκπαιδευτικό σύστημα εκείνης της εποχής δημιούργησε τις συνθήκες για μια απομόνωση και αποξένωση, που συνοδεύονταν από αρνητικές διαθέσεις.

ernaux 2

Σε ένα τηλεοπτικό πορτρέτο το 2000, η Ανί Ερνό ισχυρίζεται ότι δύο είναι τα στοιχεία που κυριαρχούν στη γραφή της: αυτό της κοινωνικής ανισότητας, της τομής ανάμεσα στον οικογενειακό κοινωνικό της χώρο και στον κόσμο των γραμμάτων που διάλεξε ν' ακολουθήσει η ίδια, αφενός, και αφετέρου το στοιχείο της ανδρικής κυριαρχίας στον κόσμο. Μακριά από οτιδήποτε θα μπορούσε να είναι προϊόν της φαντασίας, αναζητά την πραγματικότητα μέσα από τις αναμνήσεις, τις αισθήσεις και τα συναισθήματά της, είτε πρόκειται για συναισθήματα -κοινωνικής- ντροπής, είτε πάθους. Τα έργα της διδάσκονται στο γαλλικό
σχολείο ως σύγχρονη κλασική λογοτεχνία. Το 1984, το αυτοβιογραφικού περιεχομένου έργο της «Ο τόπος» (La place) τιμήθηκε με το βραβείο Renaudot. Το βιβλίο της τα «Τα χρόνια» (Εditions Gallimard, 2008) τιμήθηκε με τα βραβεία Marguerite Duras (2008) και Francois Mauriac (2008).

Την αμφίθυμη αυτή σχέση επιχειρεί να ιχνηλατήσει και να κατανοήσει η Ανί Ερνό σε αυτό το αυτοβιογραφικό αφήγημα, που αποτυπώνει γνήσια προσωπικά αισθήματα αλλά και μια πολύπλοκη κοινωνική πραγματικότητα. Τα ενίοτε απαξιωτικά αισθήματα για την οικογένεια γίνονται τώρα ενοχή που η συγγραφέας προσπαθεί να ξορκίσει ενώ, μέσ' από τη βιογραφία του πατέρα, επιχειρεί να αυτοβιογραφηθεί η ίδια καταθέτοντας όλες τις αντιφάσεις και τις ανακολουθίες που τη στοιχειώνουν. Η ιδιαίτερη αυτή αυτοβιογραφική αφήγηση σκοπό έχει να εντάξει την ατομική περίπτωση σε μια ευρύτερη συλλογική εμπειρία και να αποτυπώσει μια σύνθετη κοινωνική και ταξική πραγματικότητα. Το αυτοβιογραφικό «εγώ» ξεπερνά έτσι τα στενά όρια του προσωπικού και επεκτείνεται σ' ένα ευρύτερο σύνολο με παρόμοια βιώματα και προσλαμβάνουσες. Η συγγραφέας χρησιμοποιεί τη λογοτεχνία ως ένα εργαλείο για να μελετήσει την ταξική διαστρωμάτωση και να προβεί σε κοινωνιολογικές ερμηνείες και αναζητήσεις. Η δική της ιστορία, ειδωμένη μέσα σ' ένα συγκεκριμένο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο που σκιαγραφείται με πληρότητα, γίνεται αντιπροσωπευτική μιας ευρύτερης ομάδας με παρόμοια χαρακτηριστικά, που καλείται να αναγνωρίσει τον εαυτό της πάνω στα αφηγούμενα.

Η δική της ιστορία, ειδωμένη μέσα σ' ένα συγκεκριμένο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο που σκιαγραφείται με πληρότητα, γίνεται αντιπροσωπευτική μιας ευρύτερης ομάδας με παρόμοια χαρακτηριστικά, που καλείται να αναγνωρίσει τον εαυτό της πάνω στα αφηγούμενα.

Ο λόγος της συγγραφέως, απογυμνωμένος από διακοσμητικά στοιχεία και απαλλαγμένος από κάθε υποψία λογοτεχνικής εκζητήσης, δεν επιδιώκει τη δημιουργία περίτεχνου ύφους αλλά την ανάδυση μιας αλήθειας. Η εκφραστική λιτότητα και η στεγνή, ανεπιτήδευτη γλώσσα φέρνουν στο φως τα πραγματικά γεγονότα στις πραγματικές τους διαστάσεις. Στον Τόπο, δεν υπάρχουν επινοημένα μυθοπλαστικά στοιχεία, τα πρόσωπα είναι όλα υπαρκτά και τα γεγονότα ανασύρονται από τη μνήμη για να στοιχειοθετήσουν μια αφήγηση με ντοκουμέντα. Η συγγραφέας είναι συγχρόνως αφηγήτρια και η αφήγηση εστιάζεται στη ζωή του πατέρα της αλλά και τη δική της. Ενίοτε μάλιστα περιγράφει υπαρκτές φωτογραφίες-τεκμήρια που δίνουν μια πιστή εικόνα του πατέρα σε διάφορες φάσεις-ορόσημα της ζωής του σηματοδοτώντας τη θέση του και τον ρόλο του μέσα στην κοινωνία και την ιστορία (ο πατέρας με παρέα εργατών φορώντας τραγιάσκα κ.λπ). Ωστόσο, παρά τη στοχευμένη προσπάθεια για μια εκφορά εντελώς απαλλαγμένη από συναίσθημα και, κατά το δυνατόν, αποστασιοποιημένη, ο Τόπος καταφέρνει να συγκινήσει και να προκαλέσει τη δυνατή συναισθηματική εμπλοκή του αναγνώστη.

Διαπιστώνοντας πόσο πολύ απομακρύνθηκε από τις καταβολές της και το περιβάλλον των γονιών της προκειμένου να ακολουθήσει τα όνειρά της, η Ανί Ερνό επιχειρεί τώρα να ξαναπροσεγγίσει τον κόσμο που άφησε πίσω της ώστε να μπορέσει να προχωρήσει μπροστά. Η προσέγγισή της είναι συγχρόνως μια χειρονομία συμφιλίωσης και συγγνώμης. Αν όντως «πρόδωσε» τους οικείους της και εγκατέλειψε την τάξη της, τώρα επανέρχεται με μια ωριμότητα που της επιτρέπει να προβεί σε ασφαλή συμπεράσματα. Δεν έχει σκοπό να συγκινήσει αλλά να αποκαλύψει τους μηχανισμούς που παράγουν και αναπαράγουν κοινωνικές αντιθέσεις και προκαταλήψεις. Στο υβριδικό εγχείρημά της, η λογοτεχνία συνδυάζεται ευρηματικά με την κοινωνιολογία σε μια προσπάθεια να ειπωθούν τα πράγματα με τ' όνομά τους, χωρίς περιστροφές και υπεκφυγές. Η απογυμνωμένη γραφή επιχειρεί να παρουσιάσει την αλήθεια του πατέρα μέσ' από την αναδρομική, ξεκάθαρη και κατασταλαγμένη, ματιά της κόρης, που θέλει να επανασυνδεθεί με έναν κόσμο χαμένο, που κάποτε αρνήθηκε αλλά τώρα με τον τρόπο της τιμά.

* Η ΝΙΚΗ ΚΩΤΣΙΟΥ είναι φιλόλογος.


Ο τόπος
Annie Ernaux
Μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη
Μεταίχμιο 2020
Σελ. 112, τιμή εκδότη €11,00

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ANNIE ERNAUX

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Μέλισσες» του Μέλις Φρίντενταλ (κριτική)

«Μέλισσες» του Μέλις Φρίντενταλ (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Μέλις Φρίντενταλ [Meelis Friedenthal] «Μέλισσες» (μτφρ. Απόστολος Θηβαίος, εκδ. Βακχικόν).

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη

«Πώς είναι άραγε το μέσα του ανθρώπου; Από πού κρατά και για πού τραβά η ψυχή του; Πού στέκουν τα εξω...

«Προς τον παράδεισο» της Χάνια Γιαναγκιχάρα (κριτική) – Μέσα από τον σκοτεινό καθρέφτη της ουτοπίας

«Προς τον παράδεισο» της Χάνια Γιαναγκιχάρα (κριτική) – Μέσα από τον σκοτεινό καθρέφτη της ουτοπίας

Για το μυθιστόρημα της Χάνια Γιαναγκιχάρα [Hanya Yanagihara] «Προς τον παράδεισο» (μτφρ. Μαρία Ξυλούρη, εκδ. Μεταίχμιο).

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Την 48χρονη σήμερα Χάνια Γιαναγκιχάρα τη γνωρίσαμε από το δεύτερο βιβλίο της, το Λίγη ζωή, ένα ο...

«Ανάστροφα» του Ζορίς-Καρλ Ουισμάνς (κριτική)

«Ανάστροφα» του Ζορίς-Καρλ Ουισμάνς (κριτική)

Για το βραβευμένο –με το Κρατικό Βραβείο Μετάφρασης– μυθιστόρημα του Ζορίς-Καρλ Ουισμάνς [J. K. Huysmans] «Ανάστροφα» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, επίμετρο Νίκος Μπακουνάκης, εκδ. Στερέωμα). Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Auguste Leroux (1871-1954) για το βιβλίο του Joris-Karl Huysmans, το 1920....

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Παρουσίαση του μυθιστορήματος του Ντίνου Γιώτη «Club 23.4»

Παρουσίαση του μυθιστορήματος του Ντίνου Γιώτη «Club 23.4»

Το ΝΠΔΔ του Δήμου Ζωγράφου και οι εκδόσεις Βακχικόν παρουσιάζουν το βιβλίο του Ντίνου Γιώτη Club 23.4. 

Επιμέλεια: Book Press

Για το βιβλίο θα συζητήσουν ο συγγραφέας Ντίνος Γιώτης με τον συγγραφέ...

Φράνσις Κιρπς: «Δεν είμαι απαισιόδοξος για το μέλλον της λογοτεχνίας αλλά της ανθρωπότητας»

Φράνσις Κιρπς: «Δεν είμαι απαισιόδοξος για το μέλλον της λογοτεχνίας αλλά της ανθρωπότητας»

«Οι μεταλλάξεις» του Λουξεμβουργιανού συγγραφέα Φράνσις Κιρπς είναι επτά ιστορίες και ένα ποίημα, με αντίστοιχο πρότυπο και σημείο αναφοράς ένα κλασικό κείμενο – από την Κοκκινοσκουφίτσα μέχρι τη Βιρτζίνια Γουλφ. Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Συνέντευξη στην Αγγελ...

Τα εξαιρετικά βιβλία τα γράφουν εξαιρετικοί άνθρωποι. Ή μήπως όχι;

Τα εξαιρετικά βιβλία τα γράφουν εξαιρετικοί άνθρωποι. Ή μήπως όχι;

«Τα εξαιρετικά βιβλία, αυτά που διαβάζουμε και θαυμάζουμε, γράφονται από εξαιρετικούς ανθρώπους, που ως πνευματικοί άνθρωποι, πεφωτισμένοι και ηθικοί, δια-φωτίζουν και τους αναγνώστες». Ή μήπως όχι;

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η περίπτωση του συγγ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την ανθολογία κειμένων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η Πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν αληθε...

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τσαρλς Σέιφ [Charles Seife] «Ο πραγματικός Χόκινγκ – Κατασκευάζοντας έναν διάσημο επιστήμονα» (μτφρ. Ανδρέας Μιχαηλίδης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Το σκοτάδι παραμένει» των Γουίλιαμ ΜακΊλβανι & Ίαν Ράνκιν (προδημοσίευση)

«Το σκοτάδι παραμένει» των Γουίλιαμ ΜακΊλβανι & Ίαν Ράνκιν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Γουίλιαμ ΜακΊλβανι [William McIlvanney], το οποίο ολοκλήρωσε ο Ίαν Ράνκιν [Ian Rankin] «Το σκοτάδι παραμένει» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ